Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 15

Devanagari script

एवमुक्त्वा स विप्रेंद्रो जगामाऽभीप्सितां दिशम् । मृकण्डोऽपि ततस्तस्य चक्रे मौंजीनिबन्धनम्

Transliteration

evamuktvā sa vipreṃdro jagāmā'bhīpsitāṃ diśam | mṛkaṇḍo'pi tatastasya cakre mauṃjīnibandhanam

Translation

ऐसा कहकर वह विप्रश्रेष्ठ अपनी इच्छित दिशा को चला गया। तब मृकण्डु ने भी अपने पुत्र के लिए मौञ्जी-बन्धन (उपनयन) किया।

Word by Word

• एवम्: thus
• एवम्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकार-वाचक

• उक्त्वा: having said
• उक्त्वा: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: वच् (धातु) + क्त्वा (अव्यय-कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive); पूर्वकालिक-क्रिया

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; पुंलिङ्ग

• विप्रेन्द्रः: the chief of Brahmins
• विप्रेन्द्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विप्र + इन्द्र (प्रातिपदिके)
• Form: प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; पुंलिङ्ग; षष्ठी-तत्पुरुषः (विप्राणाम् इन्द्रः)

• जगाम: went
• जगाम: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• अभीप्सिताम्: desired
• अभीप्सिताम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अभि-ईप्स् (धातु) + क्त (कृदन्त) → अभीप्सित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त; स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; दिशम् इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• दिशम्: direction
• दिशम्: Karma (Goal/object of motion/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; स्त्रीलिङ्ग

• मृकण्डः: Mṛkaṇḍa
• मृकण्डः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मृकण्ड (प्रातिपदिक; नाम)
• Form: प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; पुंलिङ्ग

• अपि: also
• अपि: Samuccaya (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/अपेक्षा (also/even)

• ततः: then
• ततः: Kriya-visheshana (Temporal/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय; तद्-तसिल्)
• Form: अव्यय; काल/क्रम-वाचक (then/thereafter)

• तस्य: of him/of that (boy)
• तस्य: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; पुंलिङ्ग

• चक्रे: performed, did
• चक्रे: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• मौञ्जी-निबन्धनम्: the tying on of the muñja-girdle (sacred cord rite accessory)
• मौञ्जी-निबन्धनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मौञ्जी (प्रातिपदिक) + निबन्धन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (मौञ्ज्याः निबन्धनम्)

Speaker

Narrator (contextual; verse reports actions)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: After the seer departs, Mṛkaṇḍu performs the mauñjī-bandhana for his son—tying the muñja girdle in a simple āśrama rite.

Characters & Entities

• viprendra (seer)
• Mṛkaṇḍu
• boy (son)
• mauñjīnibandhana (upanayana element)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

When time is uncertain, one should promptly establish dharma through proper saṃskāras and disciplined life.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is named in this verse; it remains within the Tīrthamāhātmya narrative setting.

What ritualistic prescription is mentioned?

Mauñjīnibandhana—tying the muñja girdle, a key act associated with the upanayana (initiation) saṃskāra.