
इस अध्याय में सूतजी के कथन के माध्यम से धर्म और आचरण का सुसंगठित उपदेश आता है। अड़सठ थके हुए ब्राह्मण तपस्वी पैदल लौटते हैं और घर पहुँचकर देखते हैं कि उनकी पत्नियाँ दिव्य वस्त्रों और आभूषणों से सजी हैं। भूख और आशंका से वे पूछते हैं कि तपस्या-धर्म के विरुद्ध यह सज्जा कैसे हुई; तब स्त्रियाँ बताती हैं कि रानी दमयन्ती राज-दान देने वाली की भाँति आईं और ये वस्त्राभूषण दे गईं। तपस्वी ‘राज-प्रतिग्रह’ को विशेष दोष मानकर क्रोध में हाथों में जल लेकर राजा और राज्य को शाप देने को उद्यत होते हैं। तब पत्नियाँ प्रतिवचन करती हैं कि गृहस्थाश्रम भी ‘उत्तम’ मार्ग है, जो लोक-परलोक दोनों का साधन है; वे अपने दीर्घकालीन दारिद्र्य का स्मरण कराकर राजा से भूमि और आजीविका की व्यवस्था माँगती हैं, अन्यथा आत्महानि की चेतावनी देती हैं, जिससे ऋषियों पर भारी पाप लगेगा। यह सुनकर ऋषि शाप-जल को भूमि पर छोड़ देते हैं; वह जल धरती के एक भाग को जला देता है और वहाँ स्थायी लवणयुक्त ऊसर प्रदेश बन जाता है, जहाँ खेती नहीं होती और जन्म भी नहीं होता कहा गया है। अंत में फलश्रुति है कि फाल्गुन मास की उस पूर्णिमा को जो रविवार को पड़े, वहाँ किया गया श्राद्ध अपने कर्मों से घोर नरकों में पड़े पितरों का भी उद्धार करता है।
Verse 1
सूत उवाच । ततः कतिपयाहस्य गते तस्मिन्महीपतौ । स्वगृहं प्रति दुःखार्ते परिवारसमन्विते
सूत बोले—फिर कुछ दिन बीतने पर वह राजा, दुःख से पीड़ित और अपने परिवार-परिजन सहित, अपने ही घर की ओर चला।
Verse 2
पद्भ्यामेव समायाता ह्यष्टषष्टिर्द्विजोत्तमाः । परिश्रांताः कृशांगाश्च धूलिधूसरिताननाः
पैदल ही अड़सठ श्रेष्ठ ब्राह्मण आए—अत्यन्त थके हुए, कृश देह वाले, और धूल से धूसरित मुख वाले।
Verse 3
यावत्पश्यति दाराः स्वा दिव्याभरण भूषिताः । दिव्यवस्त्रैः सुसंवीता राजपत्न्य इवापराः
जब उन्होंने अपनी स्त्रियों को देखा—दिव्य आभूषणों से अलंकृत, उत्तम वस्त्रों से सुशोभित, मानो अन्य राजपत्नी हों—तो वे विस्मित रह गए।
Verse 4
ततश्च विस्मयाविष्टाः पप्रच्छुस्ते क्षुधान्विताः । किमिदं किमिदं पापा विरुद्धं विहितं वपुः
तब वे विस्मय से भर गए और भूख से पीड़ित होकर पूछने लगे—“यह क्या है, यह क्या है, ओ पापिनियो! यह रूप मर्यादा के विरुद्ध कैसे है?”
Verse 5
कथं प्राप्तानि वस्त्राणि भूषणानि वराणि च । नूनमस्मद्गतेर्भ्रंशः खे जातो नाऽन्यथा भवेत्
तुम्हें ये उत्तम वस्त्र और श्रेष्ठ आभूषण कैसे प्राप्त हुए? निश्चय ही हमारी गति में कहीं भ्रंश हुआ है; हमारे भाग्य में कोई च्युतिः उत्पन्न हुई है—अन्यथा ऐसा नहीं हो सकता।
Verse 6
विकारमेनं संत्यक्त्वा युष्मदीयं सुगर्हिताः । अथ ताः सर्ववृत्तांतमूचुस्तापसयोषितः
इस अनुचित विकार को—जो तुम्हारे लिए अत्यन्त निन्दनीय था—त्यागकर उन तपस्वियों की पत्नियों ने तब समस्त वृत्तान्त कह सुनाया।
Verse 7
यथा राज्ञी समायाता दमयन्ती नृपप्रिया । भूषणानि च दत्तानि तया चैव यथा द्विजाः
उन्होंने बताया कि राजा की प्रिया रानी दमयन्ती कैसे वहाँ आईं, और हे द्विजो, जैसा हुआ वैसा ही उन्होंने स्वयं आभूषण भी प्रदान किए।
Verse 8
यथा शापश्च सञ्जातो ब्राह्मणानां महात्मनाम् । अथ ते मुनयः क्रुद्धास्तच्छ्रुत्वा गर्हितं वचः । राजप्रतिग्रहो निंद्यस्तापसानां विशेषतः
उन्होंने बताया कि उन महात्मा ब्राह्मणों से कैसे शाप उत्पन्न हुआ। वह निन्दनीय वचन सुनकर मुनि क्रुद्ध हो उठे और बोले—राजा से दान-प्रतिग्रह निन्द्य है, विशेषतः तपस्वियों के लिए।
Verse 9
ततो भूपस्य राष्ट्रस्य नाशार्थं जगृहुर्जलम् । क्रोधेन महताविष्टा वेपमाना निरर्गलम्
तब वे महान् क्रोध से आविष्ट होकर, अनियंत्रित काँपते हुए, राजा के राज्य के नाश हेतु (शाप-कर्म के लिए) जल लेकर खड़े हो गए।
Verse 10
अनेन पाप्मनाऽस्माकं कुभूपेन प्रणाशिता । खे गतिर्लोभयित्वा तु पत्न्योऽस्माकमकृत्रिमाः । सरलास्तद्गणाः सर्वे येनेदृग्व्यसनं स्थितम्
इस पापपूर्ण कर्म से उस दुष्ट राजा ने हमारा सर्वनाश कर दिया। हमारी गति और निश्चय को बहकाकर उसने हमारी निष्कपट पत्नियों को भी फुसला लिया। उसके वे सब सरल जन—उसी के कारण—यह भयंकर विपत्ति आ पड़ी।
Verse 11
सूत उवाच । एवं ते मुनयो यावच्छापं तस्य महीपतेः । प्रयच्छंति च तास्तावदूचुर्भार्या रुषान्विताः
सूत बोले—जब वे मुनि उस राजा को शाप देने को उद्यत हुए, तभी क्रोध से भरी उसकी पत्नियाँ उठकर बोल पड़ीं।
Verse 12
न देयो भूपतेस्तस्य शापो ब्राह्मणसत्तमाः । अस्मदीयं वचस्तावच्छ्रोतव्यमविशंकितैः
हे ब्राह्मणश्रेष्ठो, उस राजा को शाप न दिया जाए। पहले आप लोग बिना संदेह हमारे वचन सुनें।
Verse 13
वयं सर्वा नरेन्द्रस्य भार्यया समलंकृताः । सुवस्त्रैर्भूषणैर्दिव्यैः श्रद्धापूतेन चेतसा
हम सब नरेन्द्र की पत्नियों के रूप में सुसज्जित थीं—उत्तम वस्त्रों और दिव्य आभूषणों से—और हमारा चित्त श्रद्धा से पवित्र था।
Verse 14
वयं दरिद्रदोषेण सदा युष्मद्गृहे स्थिताः । कर्शिता न च संप्राप्तं सुखं मर्त्यसमु द्भवम्
परंतु दरिद्रता के दोष से हम सदा आपके घर में ही आश्रित रहीं। हम क्लेश से क्षीण हो गईं, और मनुष्य-जीवन में मिलने वाला साधारण सुख भी हमें न मिला।
Verse 15
एतेषां परलोकोऽत्र विद्यते ये तपोरताः । न च मर्त्यफलं किंचिदपि स्वल्पतरं भवेत्
तप में रत जनों के लिए यहाँ भी परलोक ही परम अर्थ है; उनके लिए मनुष्य-लोक का कोई फल, चाहे अत्यल्प ही क्यों न हो, कुछ भी नहीं माना जाता।
Verse 16
अन्येषां विषयस्थानामिह लोकः प्रकीर्तितः । भोगप्रसक्तचित्तानां नीचानां सुदुरात्मनाम्
परन्तु जो विषयों में स्थित रहते हैं, उनके लिए यही लोक उनका ‘क्षेत्र’ कहा गया है—भोग में आसक्त चित्त वाले, नीच स्वभाव के, अत्यन्त दुष्ट मन वाले।
Verse 17
गृहस्थाश्रमिणां चैव स्वधर्मरतचेतसाम् । इह लोकः परश्चैव जायते नाऽत्र संशयः
परन्तु गृहस्थाश्रम में रहकर अपने स्वधर्म में रत चित्त वालों के लिए यह लोक और परलोक—दोनों ही सिद्ध होते हैं; इसमें कोई संशय नहीं।
Verse 18
ता वयं नात्र सन्देहो गृहस्थाश्रममुत्तमम् । संसेव्य साधयिष्यामो लोकद्वयमनुत्तमम्
अतः हम—इसमें तनिक भी संदेह नहीं—उत्तम गृहस्थाश्रम का यथाविधि सेवन करके दोनों लोकों का परम कल्याण सिद्ध करेंगे।
Verse 19
तस्माद्गृहाणि रम्याणि प्रवदंति समाहिताः । भूपालाद्भूमिमादाय वृत्तिं चैवाभिवांछिताम्
तब वे समाहित चित्त होकर बोले—“अतः हमें रमणीय गृह प्रदान कीजिए; और राजा से भूमि दिलाकर, हमारी अभिलषित आजीविका भी प्रदान कीजिए।”
Verse 20
ततश्चैवाथ वीक्षध्वं पुत्रपौत्रसमुद्भवम् । सौख्यं चापि कुमारीणां बांधवानां विशेषतः
तत्पश्चात् तुम निश्चय ही पुत्र‑पौत्रों की वृद्धि देखोगे; और कन्याओं का सुख तथा विशेषतः अपने बान्धवों का भी कल्याण देखोगे।
Verse 21
न करिष्यथ चेद्वाक्यमेतदस्मदुदीरितम् । सर्वाः प्राणपरित्यागं करिष्यामो न संशयः
यदि तुम हमारे कहे हुए इस वचन का पालन नहीं करोगे, तो हम सब प्राण त्याग देंगे—इसमें कोई संशय नहीं।
Verse 22
यूयं स्त्रीवधपापेन युक्ताः सन्तस्ततः परम् । नरकं रौरवं दुर्गं गमिष्यथ सुनिश्चितम्
तुम स्त्री‑वध के पाप से कलुषित होकर, इसके बाद निश्चय ही दुर्गम रौरव नरक को जाओगे—यह निश्चित है।
Verse 23
एवं ते मुनयः श्रुत्वा तासां वाक्यानि तानि वै । भूपृष्ठे तत्यजुस्तोयं शापार्थं यत्करैर्धृतम्
उन स्त्रियों के वे वचन सुनकर, मुनियों ने शाप के हेतु अपने हाथों में धरा जल तब पृथ्वी पर उँडेल दिया।
Verse 24
ततस्तत्तोयनिर्दग्धं तद्विभागं क्षितेस्तदा । ऊषरत्वमनुप्राप्तमद्यापि द्विजसत्तमाः
तब उस जल से दग्ध होकर पृथ्वी का वह भाग ऊसर (खारी बंजर) हो गया; और हे द्विजश्रेष्ठो, वह आज भी वैसा ही है।
Verse 25
आस्तामन्नादिकं तत्र यदुत्पं न प्ररोहति । न जन्म चाप्नुयाद्भूयः पक्षी वा कीट एव वा
वहाँ अन्न आदि बोए जाने पर भी अंकुरित नहीं होते। वहाँ फिर जन्म नहीं मिलता—न पक्षी के रूप में, न कीट के रूप में भी।
Verse 26
तृणं वाथ मृगस्तत्र किं पुनर्भक्तिमान्नरः । यस्तत्र कुरुते श्राद्धं श्रद्धया फाल्गुने नरः
वहाँ तृण या मृग तक का ऐसा प्रभाव है, तो भक्तिमान् मनुष्य की तो क्या ही बात! जो मनुष्य फाल्गुन मास में श्रद्धा से वहाँ श्राद्ध करता है—
Verse 27
पौर्णमास्यां रवैर्वारे स पितॄनुद्धरेन्निजान् । अपि स्वकर्मणा प्राप्तान्नरके दारुणाकृतौ
पूर्णिमा के दिन, जब रविवार पड़े, तब वह अपने पितरों का उद्धार करता है—यहाँ तक कि जो अपने कर्मों से भयंकर नरक में पहुँचे हों, उनका भी।
Verse 112
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये दमयन्त्युपाख्यान ऊषरोत्पत्तिमाहात्म्यकथनंनाम द्वादशोत्तरशततमोऽध्यायः
इस प्रकार श्रीस्कन्दमहापुराण की एकाशीतिसाहस्री संहिता के षष्ठ नागरखण्ड में, हाटकेश्वर-क्षेत्र-माहात्म्य के दमयन्ती-उपाख्यान के अंतर्गत ‘ऊषर-उत्पत्ति-माहात्म्य-कथन’ नामक एक सौ बारहवाँ अध्याय समाप्त हुआ।