Adhyaya 61
Mahesvara KhandaKaumarika KhandaAdhyaya 61

Adhyaya 61

अध्याय 61 में द्वारका की सभा का प्रसंग आता है। घटोत्कच अपने पुत्र बर्बरीक के साथ द्वारका पहुँचता है; नगर-रक्षकों को वह पहले राक्षस-सा शत्रु प्रतीत होता है, पर शीघ्र ही वह भक्त और शरणागत जान लिया जाता है। सभा में बर्बरीक श्रीकृष्ण से पूछता है कि धर्म, तप, धन, त्याग, भोग और मोक्ष—इन अनेक दावों के बीच सच्चा ‘श्रेयस्’ क्या है। श्रीकृष्ण वर्णानुसार आचरण बतलाते हैं—ब्राह्मण के लिए स्वाध्याय, संयम और तप; क्षत्रिय के लिए बल का संवर्धन, दुष्टों का दमन और सज्जनों की रक्षा; वैश्य के लिए पशुपालन, कृषि और वाणिज्य का ज्ञान; शूद्र के लिए द्विजों की सेवा, शिल्प-कर्म तथा मूलभूत भक्ति-कर्तव्य। बर्बरीक क्षत्रिय-जन्य होने से श्रीकृष्ण उसे पहले देवी-आराधना द्वारा अतुल बल प्राप्त करने का उपदेश देते हैं। गुप्तक्षेत्र में दिग्देवियाँ और दुर्गा-रूपों की पूजा, अर्पण और स्तुति से देवियाँ प्रसन्न होकर बल, समृद्धि, यश, कुल-कल्याण, स्वर्ग और यहाँ तक कि मोक्ष भी देती हैं। श्रीकृष्ण उसे ‘सुहृदय’ नाम देकर वहाँ भेजते हैं; त्रिकाल-पूजा के बाद देवियाँ प्रकट होकर शक्ति प्रदान करती हैं और विजय-संबंध हेतु वहीं निवास करने को कहती हैं। फिर विजय नामक ब्राह्मण विद्या-सिद्धि की कामना से आता है; स्वप्नादेश द्वारा देवियाँ उसे सुहृदय की सहायता लेने का निर्देश देती हैं। इसके बाद रात्रि-विधि का क्रम बताया गया है—उपवास, देवालय-पूजन, मण्डल-निर्माण, रक्षार्थ कील/खूँटे की स्थापना, आयुध-संस्कार, तथा विघ्न-नाश और अभीष्ट-सिद्धि हेतु गणपति-मंत्र के साथ तिलक, पूजा और होम की विस्तृत प्रक्रिया; अंत में अध्याय-समाप्ति सूचक कोलोफन आता है।

Shlokas

Verse 1

सूत उवाच । ततो घटोत्कचो मुक्त्वा तत्र कामकटंकटाम् । पुत्रेणानुगतो धीमान्वियता द्वारकां ययौ

सूत बोले—तब बुद्धिमान घटोत्कच वहाँ कामकटंकटा को छोड़कर, पुत्र के साथ आकाशमार्ग से द्वारका को गया।

Verse 2

आगच्छन्तं च तंदृष्ट्वा राक्षसं राक्षसानुगम् । द्वारकावासिनो योधाश्चक्रुरत्युल्बणं रवम्

उस राक्षस को राक्षसों के साथ आते देखकर, द्वारकावासी योद्धाओं ने अत्यन्त उग्र कोलाहल मचा दिया।

Verse 3

ग्रामे ग्रामे सुसंनद्धा नवलक्षमिता रथाः । राक्षसौ द्वौ समायातौ पात्येतां विशिखैरिति

गाँव-गाँव में भली-भाँति सुसज्जित, असंख्य रथ तैयार किए गए। लोग कहने लगे—“दो राक्षस आ पहुँचे हैं; उन्हें बाणों से गिरा दो।”

Verse 4

तान्गृहीतायुधान्दृष्ट्वा यदुवीरान्घटोत्कचः । प्रगृह्य विपुलं बाहुं जगौ तारस्वरेण सः

हाथों में शस्त्र लिए यदुवीरों को देखकर घटोत्कच ने अपनी विशाल भुजा उठाई और ऊँचे, स्पष्ट स्वर में बोला।

Verse 5

राक्षसं वित्त मां वीरा भीमपुत्रं घटोत्कचम् । सुप्रियं वासुदेवस्य प्रणामार्थमुपागतम्

“वीरो, मुझे पहचानो—मैं भीमपुत्र राक्षस घटोत्कच हूँ। वासुदेव का प्रिय, यहाँ प्रणाम करने आया हूँ।”

Verse 6

निवेदयत मां प्राप्तं यादवेन्द्राय सात्मजम् । इति तस्य वचः श्रुत्वा ते कृष्णाय न्यवेदयन्

“यादवों के स्वामी को निवेदन करो कि मैं पुत्र सहित आया हूँ।” उसकी बात सुनकर उन्होंने कृष्ण को सूचना दी।

Verse 7

आह देवः सभास्थश्च शीघ्रमत्राव्रजत्वसौ । ततः प्रवेशयामासुर्द्वारकां ते घटोत्कचम्

सभा में विराजमान भगवान ने कहा—“वह शीघ्र यहाँ आ जाए।” तब वे घटोत्कच को द्वारका में ले आए।

Verse 8

सपुत्रः सोऽपि रम्याणि वनान्युपवनानि च । क्रीडाशैलांश्च हर्म्याणि संपश्यन्नागतः सभाम्

वह भी अपने पुत्र सहित रमणीय वनों और उपवनों को, क्रीड़ा-पर्वतों और प्रासाद-सदृश भवनों को देखते हुए अंततः सभा-भवन में पहुँचा।

Verse 9

स तत्र उग्रसेनं च वसुदेवं च सात्यकिम् । अक्रूररामप्रमुखान्ववन्दे कृष्णमेव च

वहाँ उसने उग्रसेन, वसुदेव और सात्यकि को; अक्रूर, राम तथा अन्य प्रमुखों को—और स्वयं श्रीकृष्ण को भी—प्रणाम किया।

Verse 10

तं पादयोर्निपतितं समालिंग्य सहात्मजम् । साशिषं स्वसमीपस्थमुपवेश्येदमब्रवीत्

जब वह उनके चरणों में गिर पड़ा, तब (श्रीकृष्ण ने) उसके पुत्र सहित उसे आलिंगन किया, आशीर्वाद दिया, अपने निकट बैठाया और फिर यह कहा।

Verse 11

पुत्र राक्षसशार्दूल कुरूणां कुलवर्धन । कुशलं सर्वतः कच्चित्किमर्थस्ते समागमः

हे पुत्र, राक्षसों में सिंह के समान, कुरुवंश के वर्धक! क्या तुम सब प्रकार से कुशल हो? किस प्रयोजन से यहाँ आए हो?

Verse 12

घटोत्कच उवाच । देव युष्मत्प्रसादेन सर्वतः कुशलं मम । श्रूयतां कारणं स्वामिन्यदर्थमहमागतः

घटोत्कच ने कहा—हे देव! आपकी कृपा से मैं सब प्रकार से कुशल हूँ। हे स्वामिन्, जिस कारण से, जिस प्रयोजन से मैं आया हूँ, वह सुनिए।

Verse 13

देवोपदिष्ट भार्यायां जातोऽयं तनयो मम । स च प्रश्नं वक्ष्यति त्वां श्रूयतामागतस्त्वतः

देवाज्ञा से प्राप्त पत्नी से मेरा यह पुत्र उत्पन्न हुआ है। यह तुमसे एक प्रश्न करेगा—कृपा करके उसे सुनो; इसी कारण मैं तुम्हारे पास आया हूँ।

Verse 14

श्रीकृष्ण उवाच । वत्स मौर्वेय ब्रूहि त्वं सर्वं पृच्छ यदिच्छसि । यथा घटोत्कचो मह्यं सुप्रियश्च तथा भवान्

श्रीकृष्ण बोले—वत्स मौर्वेय, तुम निःसंकोच सब कहो; जो चाहो सो पूछो। जैसे घटोत्कच मुझे अत्यन्त प्रिय है, वैसे ही तुम भी हो।

Verse 15

बर्बरीक उवाच । प्रणम्य त्वामादिदेवं मनोबुद्धिसमाधिभिः । प्रक्ष्यामि केन श्रेयः स्याज्जंतोर्जातस्य माधव

बर्बरीक बोला—आदिदेव! मन, बुद्धि और समाधि से आपको प्रणाम करके, हे माधव, मैं पूछता हूँ—जन्मे हुए प्राणी का परम श्रेय किससे होता है?

Verse 16

केचिच्छ्रेयो धर्ममाहुरैश्वर्यं त्यागभोजनम् । केचिद्दमं तपो द्रव्यं भोगान्मुक्तिं च केचन

कुछ लोग धर्म को श्रेय कहते हैं; कुछ ऐश्वर्य-सम्पदा को, और कुछ त्यागयुक्त सादा भोजन को। कुछ दम, तप, धन, भोग—और कुछ भोग से मुक्ति अर्थात् मोक्ष को भी श्रेय कहते हैं।

Verse 17

तदेवं शतसंख्येषु श्रेयस्सु पुरुषोत्तम । मम चैवं कुलस्यास्य श्रेयो यद्ब्रूहि निश्चितम्

इस प्रकार सैकड़ों श्रेयों में, हे पुरुषोत्तम, मेरे लिए और इस कुल के लिए जो वास्तव में श्रेय है, उसे निश्चित करके बताइए।

Verse 18

श्रीकृष्ण उवाच । वत्स पृथक्पृथक्प्रोक्तं वर्णानां श्रेय उत्तमम् । ब्राह्मणानां तपो मूलं दमोऽध्ययनमेव च

श्रीकृष्ण बोले—वत्स, प्रत्येक वर्ण के लिए अलग-अलग परम कल्याण कहा गया है। ब्राह्मणों का मूल तप है; उसके साथ दम (इन्द्रिय-निग्रह) और स्वाध्याय भी है।

Verse 19

धर्मप्रकटनं चापि श्रेय उक्तं मनीषिभिः । बलं साध्यं पूर्व मेव क्षत्रियाणां प्रकीर्तितम्

मनीषियों ने धर्म का प्रकाश और पालन भी परम श्रेय कहा है। और क्षत्रियों के लिए बल—सबसे पहले—साध्य और साधनीय बताया गया है।

Verse 20

दुष्टानां शासनं चापि साधूनां परिपालनम् । पाशुपाल्यं च वैश्यानां कृषिर्विज्ञानमेव च

दुष्टों का दण्ड और साधुओं का संरक्षण—यह भी कर्तव्य है। वैश्य के लिए पशुपालन, कृषि और व्यवहारिक ज्ञान ही प्रशंसित कर्म हैं।

Verse 21

शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा तया जीवन्वणिग्भवेत् । शिल्पैर्वा विविधैर्जीवेद्द्विजातिहितमाचरन्

शूद्र की जीविका द्विजों की सेवा है; उससे वह जीकर व्यापारी-समृद्ध भी हो सकता है। या वह विविध शिल्पों से जीविका करे, सदा द्विजातियों के हित का आचरण करते हुए।

Verse 22

भार्यारतिर्भृत्यपोष्टा शुचिः श्रद्धा परायणः । नमस्कारेण मन्त्रेण पंचयज्ञान्न हापयेत्

वह पत्नी में अनुरक्त रहे, सेवकों-आश्रितों का पालन करे, शुद्ध रहे और श्रद्धा में दृढ़ रहे। नमस्कार और मंत्र के साथ पंचयज्ञों का त्याग न करे।

Verse 23

तद्भवान्क्षत्रियकुले जातोऽसि कुरु तच्छृणु । बलं साधय पूर्वं त्वमतुलं तेन शिक्षय

तुम क्षत्रिय कुल में जन्मे हो; मेरी बात सुनो और वैसा ही करो। पहले अतुल बल का साधन करो; उसी से अपने को प्रशिक्षित और अनुशासित करो।

Verse 24

दुष्टान्पालय साधूंश्च स्वर्गमेवमवाप्स्यसि । बलं च लभ्यते पुत्र देवीनां सुप्रसादतः

दुष्टों को वश में रखो और साधुओं की रक्षा करो—इस प्रकार तुम स्वर्ग को प्राप्त करोगे। और हे पुत्र, देवियों की परम कृपा से बल भी प्राप्त होता है।

Verse 25

तद्भवान्बलप्राप्त्यर्थं देव्याराधनमाचर

अतः बल-प्राप्ति के लिए तुम देवी की आराधना करो।

Verse 26

बर्बरीक उवाच । कस्मिन्क्षेत्रे च कां देवीं कथमाराधयाम्यहम् । एतत्प्रसादप्रवणं मनः कृत्वा निवेदय

बर्बरीक ने कहा: किस क्षेत्र में, किस देवी की, और किस प्रकार मैं आराधना करूँ? मेरा मन उनकी कृपा की ओर झुका है—यह मुझे बताइए।

Verse 27

सूत उवाच । इति पृष्टः क्षणं ध्यात्वा प्राह दामोदरो विभुः । वत्स क्षेत्रं प्रवक्ष्यामि यत्र तप्स्यसि तत्तपः । गुप्तक्षेत्रमिति ख्यातं महीसागरसंगमे

सूत ने कहा: ऐसा पूछे जाने पर, समर्थ दामोदर ने क्षण भर ध्यान करके कहा—‘वत्स, मैं वह क्षेत्र बताता हूँ जहाँ तुम वह तप करोगे। वह भूमि और सागर के संगम पर “गुप्तक्षेत्र” नाम से प्रसिद्ध है।’

Verse 28

तत्र त्रिभुवने याश्च संति देव्यः पृथग्विधाः । नारदेन समानीतास्ताश्चैक्यं सुमहात्मना

वहाँ त्रिभुवन में जो-जो भिन्न-भिन्न रूपों वाली देवियाँ थीं, उन्हें नारद ने एकत्र किया; और महात्म-शक्ति से वे सब एक होकर एकत्व को प्राप्त हुईं।

Verse 29

चतस्रस्तस्य दिग्देव्यो नव दुर्गाश्च संति याः । समाराधय ता गत्वा तासामैक्यं हि दुर्लभम्

वहाँ चारों दिशाओं की रक्षक दिग्देवियाँ हैं और नौ दुर्गाएँ भी। वहाँ जाकर उनका भली-भाँति आराधन करो, क्योंकि उन शक्तियों का एकत्व दुर्लभ है।

Verse 30

नित्यं पूजय ताः पुत्र पुष्पधूपविलेपनैः । स्तुतिभिश्चोपहारैश्च यथा तुष्यति तास्तव

हे पुत्र, प्रतिदिन पुष्प, धूप और सुगंधित लेपन से उनका पूजन करो; स्तुतियों और उपहारों सहित, जिससे वे तुम पर प्रसन्न हों।

Verse 31

तुष्टासु देवीषु बलं धनं च कीर्तिश्च पुत्राः सुभगाश्च दाराः । स्वर्गस्तथा मुक्तिपदं च सत्सुखं न दुर्लभं सत्यमेतत्तवोक्तम्

देवियाँ प्रसन्न हों तो बल, धन और कीर्ति, योग्य पुत्र तथा सौभाग्यवती पत्नियाँ प्राप्त होती हैं; स्वर्ग, मुक्ति-पद और सच्चा सुख भी दुर्लभ नहीं रहता—तुम्हारा कहा सत्य है।

Verse 32

सूत उवाच । एवमुक्त्वा बर्बरीकं कृष्णः प्राह घटोत्कचम् । घटोत्कचार्य पुत्रस्ते दृढं सुहृदयो ह्यसौ

सूत बोले—ऐसा कहकर बर्बरीक से, कृष्ण ने घटोत्कच से कहा: “हे आर्य घटोत्कच, तुम्हारा यह पुत्र निश्चय ही दृढ़ हृदय वाला सच्चा मित्र है।”

Verse 33

तस्मात्सुहृदयेत्येवं दत्तं नाम मया द्विकम् । एवमुक्त्वा समालिंग्य संतर्ज्य विविधैर्धनैः

अतः मैंने उसे ‘सुहृदय’ यह द्विविध नाम दिया है। ऐसा कहकर उसने उसे आलिंगन किया और विविध धन-उपहारों से उसका सत्कार किया।

Verse 34

गुप्तक्षेत्राय भगवान्बर्बरीकं समादिशत् । सोऽथ कृष्णं नमस्कृत्य पितरं यादवांश्च तान्

तब भगवान् ने बर्बरीक को गुप्तक्षेत्र जाने की आज्ञा दी। तब उसने श्रीकृष्ण, अपने पिता और उन यदुवंशियों को प्रणाम किया।

Verse 35

अनुज्ञाप्य च तान्सर्वान्गुप्तक्षेत्रं समाव्रजत् । घटोत्कचोऽपि कृष्णेन विसृष्टः स्ववनं ययौ

उन सब से अनुमति लेकर वह गुप्तक्षेत्र को चला गया। घटोत्कच भी, श्रीकृष्ण द्वारा विदा किए जाकर, अपने वन-निवास को लौट गया।

Verse 36

स्मरन्पुत्रगुणान्पत्न्या स्वराज्यं समपालयत् । ततः सुहृदयो धीमान्दग्धस्थल्यां कृताश्रमः

पुत्र और पत्नी के गुणों का स्मरण करते हुए वह अपने राज्य का पालन करता रहा। फिर बुद्धिमान सुहृदय ने दग्धस्थली में अपना आश्रम स्थापित किया।

Verse 37

त्रिकालं पूजयामास देवीः कर्मसमाधिभिः । नित्यं पुष्पैश्च धूपैश्च उपहारैः पृथग्विधैः

वह त्रिकाल कर्म-समाधि सहित देवियों की पूजा करता था। नित्य पुष्प, धूप और अनेक प्रकार के उपहार अर्पित करके आराधना करता था।

Verse 38

तस्याराधयतो देव्यस्तुतुषुर्हायनैस्त्रिभिः । ततः प्रत्यक्षतो भूत्वा बलात्तस्य महात्मनः

उसके निरन्तर आराधन से देवियाँ तीन वर्षों में प्रसन्न हो गईं। तब वे प्रत्यक्ष रूप से प्रकट होकर उस महात्मा को बल प्रदान करने को उद्यत हुईं।

Verse 39

बलं यत्त्रिषु लोकेषु कस्यचिन्नास्ति दुर्लभम् । ऊचुश्च कंचित्कालं त्वं वसात्रैव महाद्युते

देवियों ने कहा—“हम तुम्हें ऐसा बल देंगे जो तीनों लोकों में किसी को भी दुर्लभ है। और हे महातेजस्वी, कुछ समय तक तुम यहीं निवास करो।”

Verse 40

संगत्या विजयस्य त्वं भूयः श्रेयो ह्यवाप्स्यसि । इत्युक्तः सर्वदेवीभिः स तत्रैव व्यवस्थितः

“विजय के संग से तुम और भी अधिक कल्याण प्राप्त करोगे।” ऐसा सब देवियों ने कहा; तब वह वहीं स्थिर होकर रहने लगा।

Verse 41

आजगामाथ विजयो नाम्ना मागधब्राह्मणः । स सर्वां पृथिवीं कृत्वा पादाक्रांतां द्विजोत्तमः

तब मागध देश का ‘विजय’ नामक ब्राह्मण आया—श्रेष्ठ द्विज—जो मानो समस्त पृथ्वी को पाँवों तले रौंदकर (अर्थात्) सर्वत्र भ्रमण कर चुका था।

Verse 42

काश्यां विद्याबलं प्राप्य साधनार्थमुपाययौ । गुहेश्वरमुखान्येष सप्तलिंगान्यपूजयत्

काशी में विद्या-बल प्राप्त करके वह साधना-सिद्धि के लिए वहाँ आया। गुहेश्वर से आरम्भ करके उसने सात लिंगों की विधिपूर्वक पूजा की।

Verse 43

आराधयामास चिरं देवीर्विद्याफलाप्तये । ततस्तुष्टास्तस्य देव्यः स्वप्ने प्रोचुरिदं वचः

मंत्र-विद्या का फल पाने हेतु उसने दीर्घकाल तक देवियों की आराधना की। तब प्रसन्न होकर देवियों ने स्वप्न में उससे ये वचन कहे।

Verse 44

विद्यां साधय त्वं साधो सिद्धमातुः पुरोंऽगणे । अयं भक्तः सुहृदयः साहाय्यं ते करिष्यति

“हे साधु पुरुष, सिद्धमाता के प्रांगण में अपनी मंत्र-विद्या सिद्ध करो। यह भक्त, सुहृदय जन तुम्हारी सहायता करेगा।”

Verse 45

ततस्तद्वचनं श्रुत्वा विजयः स्वप्नमध्यतः । उत्थाय गत्वा देव्यास्तं वव्रे भीमात्म जात्मजम्

वे वचन सुनकर विजय स्वप्न के बीच से जाग उठा। उठकर बाहर गया और देवी के संकेतानुसार उस महाबली पुरुष के पुत्र को सहायक रूप में चुन लिया।

Verse 46

सोऽपि देवीवचः श्रुत्वा मेने साहाय्यकारणम् । ततः कृष्णचतुर्दश्यामुपोष्य विजयः शुचिः

उसने भी देवी के वचन सुनकर समझ लिया कि वह सहायता का कारण बनेगा। फिर कृष्ण पक्ष की चतुर्दशी को शुद्ध होकर विजय ने उपवास किया।

Verse 47

स्नात्वाभ्यर्च्यैव लिंगानि देवीश्चैवार्चयत्पृथक् । कृत्वा स्नानमुपोष्यैव बर्बरीकोंऽतिकेऽभवत्

स्नान करके उसने लिंगों की पूजा की और देवियों की भी पृथक्-पृथक् अर्चना की। इस प्रकार स्नान और उपवास करके वह बर्बरीक के समीप पहुँचा।

Verse 48

प्रथमायां ततो रात्रौ ययौ सिद्धांबिकापुरः । मंडलं तत्र कृत्वा च भगाकारं करान्नव

फिर प्रथम रात्रि में वह सिद्धाम्बिका के सम्मुख गया। वहाँ उसने नव-द्वारयुक्त भगाकार मण्डल का निर्माण किया।

Verse 49

अष्टदिक्ष्वष्टकीलांश्च निखन्यैव ससूत्रकान् । कृष्णाजिनधरो भूत्वा बर्बरीकसमन्वितः

आठों दिशाओं में उसने सूत्रों से बँधे आठ कील गाड़े। कृष्णाजिन धारण कर, बर्बरीक के साथ वह कर्म में प्रवृत्त हुआ।

Verse 50

शिखामाबद्ध्य दिग्बंधं कृत्वा रेभे ततो विधिम् । मध्ये वै मंडलस्यापि कुंडे शुभ्रे त्रिमेखलं

शिखा बाँधकर और दिग्बन्धन करके उसने तब विधि आरम्भ की। मण्डल के मध्य में श्वेत, शुद्ध कुण्ड में त्रिमेखला की व्यवस्था की।

Verse 51

समर्प्य च ततः खड्गं खादिरं मंत्रतेजितम् । संस्थाप्य कीलानभितो बर्बरीकमथाब्रवीत्

तदनन्तर उसने मन्त्र-तेज से अभिमन्त्रित खादिर-खड्ग अर्पित किया; और चारों ओर कील स्थापित कर बर्बरीक से कहा।

Verse 52

शुचिर्विनिद्रः संतिष्ठ स्तवं देव्याः समुद्गिरन् । यावत्कर्म करोम्येष यथा विघ्नं न जायते

“तुम शुद्ध और पूर्ण जाग्रत रहकर खड़े रहो, और देवी का स्तव गाते रहो; जब तक मैं यह कर्म पूर्ण करूँ, ताकि कोई विघ्न न उत्पन्न हो।”

Verse 53

इत्युक्ते संस्थिते तत्र बर्बरीके महाबले । विजयः शोषणं दाहं प्लावनं कृतवान्यमी

ऐसा कहे जाने पर वहाँ महाबली बर्बरीक स्थिर खड़ा रहा; तब विजय ने नियमानुसार शोषण, दाह और प्लावन—ये कर्म किए।

Verse 54

ततः सुखासनो भूत्वा गुंगुरुभ्यो नमः इति । मंत्रमष्टोत्तरशतं जप्त्वा गुरुभ्यः प्रणम्य च । ततो गणेश्वरविधानमारब्धवान्

फिर वह सुखासन में बैठकर “गुरुओं को नमस्कार” कहता हुआ मंत्र का १०८ बार जप कर, गुरुओं को प्रणाम करके, गणेश्वर-विधान आरम्भ करने लगा।

Verse 55

अथातः संप्रवक्ष्यामि मंत्रं गणपतेः परम्

अब मैं गणपति के परम मंत्र का वर्णन करता हूँ।

Verse 56

सर्वकार्यकरं स्वल्पं महार्थं सर्वसिद्धिदम्

यह सब कार्यों को सिद्ध करने वाला है; छोटा होकर भी महान अर्थ वाला है और समस्त सिद्धियाँ देने वाला है।

Verse 57

ओंगांगींगूंगैंगौंगः सप्ताक्षरोऽयं महामंत्रः । ओंगणपतिमंत्रस्य गणको नाम ऋषिः विघ्नेश्वरो देवता गं बीजम् ओंशक्तिः पूजार्थे जपार्थे वा तिलकार्थे वा मनस ईप्सितार्थे होमार्थे वा विनियोग इति । साध कस्य पूर्वं तिलककरणम् । ओंगांगणपतये नमः । इति तिलकस्योपरि अक्षतान्दद्यात् अनेन मन्त्रेण । ॐ गांगणपतये नमः । इति तिलकमंत्रः । ओंगां गणपतये नमः । अनेन मंत्रेण गणेशाय पुष्पांजलित्रयं दद्यात् । मूलमंत्रेणात्र चंदनगंधपुष्पधूपदीपनैवेद्यपूगीफल तांबूलादिकं दद्यात् । अत ऊर्ध्वं मूलमन्त्रेण जपं कुर्यात् । अष्टोत्तरशतं सहस्रं लक्षं कोटिं चेति यथाशक्ति जप्त्वा दशांशहोमार्थे गणेशाग्नये आवाहयामीति अग्निमावाह्य । ॐ गां गणपतये स्वाहेति मन्त्रेण गुग्गुलगुटिकाभिर्होमं विदध्याद्विनियोगं चेति गाणेश्वरो ताकल्पः । य एवं सर्व विघ्नेषु साधयेन्मन्त्रमुत्तमम् । सर्वविघ्नानि नश्यंति मनोभीष्टं च सिध्यति

“ॐ गां गीं गूं गैँ गौं गः”—यह सात अक्षरों वाला महामंत्र है। ॐ-गणपति-मंत्र के ऋषि ‘गणक’ हैं, देवता विघ्नेश्वर हैं; ‘गं’ बीज है और ‘ॐ’ शक्ति है। इसका विनियोग पूजा, जप, तिलक, मनोवांछित सिद्धि तथा होम में होता है। साधक पहले तिलक करे; फिर तिलक के ऊपर “ॐ गां गणपतये नमः” कहते हुए अक्षत रखे। इसी मंत्र से गणेश को तीन पुष्पांजलि दे; और मूलमंत्र से चंदन, सुगंध, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य, सुपारी, फल, तांबूल आदि अर्पित करे। इसके बाद मूलमंत्र से १०८, १०००, १ लाख या १ करोड़—यथाशक्ति जप करे। फिर दशांश होम हेतु “गणेशाग्नये आवाहयामि” कहकर अग्नि का आवाहन करे और “ॐ गां गणपतये स्वाहा” मंत्र से गुग्गुल की गोलियों की आहुति दे। यही गणेश्वर-विधान है; जो इस उत्तम मंत्र का साधन करता है, उसके सब विघ्न नष्ट होते हैं और मनोवांछित फल सिद्ध होता है।

Verse 58

डाकिन्यो यातुधानाश्च प्रेताद्याश्च भयंकराः । शत्रूणां जायते नाशो वशीकरणमेव च

डाकिनियाँ, यातुधान और प्रेत आदि भयंकर शक्तियाँ शांत हो जाती हैं; शत्रुओं का नाश होता है और वशीकरण भी सिद्ध होता है।

Verse 59

इमं गाणेश्वरं कल्पं विजानन्विजयोऽपि च । तिलकं विधिना कृत्वा जप्त्वा चाष्टोत्तरं शतम्

इस गाणेश्वर कल्प-विधान को जानकर विजय ने भी विधिपूर्वक तिलक धारण किया और मंत्र का एक सौ आठ बार जप किया।

Verse 60

दशांशं गुटिका हुत्वा पूज्य सिद्धिविनायकम् । सिद्धेयक्षेत्रपालस्य चक्रे पूजां ततो निशि

दशांश-हवन में गुग्गुल की गुटिकाएँ आहुति देकर सिद्धिविनायक की पूजा की; फिर रात्रि में सिद्ध यक्ष-क्षेत्रपाल की भी पूजा की।

Verse 61

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे महाविद्यासाधने गाणेश्वरकल्पवर्णनंनामैकषष्टितमोऽध्यायः

इस प्रकार श्रीस्कन्द महापुराण की एकाशीतिसाहस्री संहिता के प्रथम माहेश्वरखण्ड के कौमारिकाखण्ड में महाविद्या-साधन प्रसंग के अंतर्गत ‘गाणेश्वर-कल्प-वर्णन’ नामक इकसठवाँ अध्याय समाप्त हुआ।