Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 55
Devanagari script
ततः कालस्वबावाभ्यां प्रेरिता प्रकृतिः पुरा । पुंसः संयोगमैच्छत्सा तदभावात्प्रकुप्यत
Transliteration
tataḥ kālasvabāvābhyāṃ preritā prakṛtiḥ purā | puṃsaḥ saṃyogamaicchatsā tadabhāvātprakupyata
Translation
तब प्राचीन काल में काल और स्वभाव से प्रेरित प्रकृति ने पुरुष के साथ संयोग की इच्छा की; उस संयोग के अभाव से वह व्याकुल होकर प्रकुपित हो उठी।
Word by Word
ततःthereafter/from that
ततः:
Adhikarana (Context/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (क्रियाविशेषण) — ‘ततः’ = ‘तस्मात्’ (from that/thereafter)
कालस्वभावाभ्याम्by time and (innate) nature
कालस्वभावाभ्याम्:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक) + स्वभाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), द्विवचन — ‘काल-स्वभाव’ इति द्वन्द्वसमासः; instrumental dual
प्रेरिताimpelled/driven
प्रेरिता:
Karma (Object-state/कर्म)
TypeVerb
Rootप्रेरि (धातु) √ईर्/ईर्-प्रेरणे (causative ‘प्रेरयति’)
Formकृदन्त (क्त-प्रत्यय, past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन — ‘प्रेरिता’ = ‘impelled’
प्रकृतिःPrakṛti (primordial nature)
प्रकृतिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रकृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन
पुराformerly/once
पुरा:
Kala (Time/काल)
TypeIndeclinable
Rootपुरा (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (कालवाचक क्रियाविशेषण)
पुंसःof the Puruṣa (male principle)
पुंसः:
Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootपुम्स्/पुंस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन
संयोगम्union/association
संयोगम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootसंयोग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन
ऐच्छत्desired/wished
ऐच्छत्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√इष् (धातु) इच्छायाम्
Formलङ् (Imperfect/past), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
साshe (Prakṛti)
सा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन — सर्वनाम
तदभावात्from/owing to the absence of that
तदभावात्:
Apadana (Cause/source/अपादान)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + अभाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/अपादान), एकवचन — षष्ठी-तत्पुरुषः (‘तस्य अभावः’); ablative singular
प्रकुप्यतbecame agitated/angered
प्रकुप्यत:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र (उपसर्ग) + √कुप् (धातु) क्रोधे
Formलङ् (Imperfect/past), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन — ‘प्रकुप्यत’
Speaker
Bāla
Visual Art Cues
Scene: A dark, unmanifest Prakṛti stirred by Time’s wheel, reaching toward the luminous, still Puruṣa; the space between them vibrates with impending creation.
Characters & Entities
P
PrakṛtiP
PuruṣaK
Kāla (Time)FAQs
Cosmic manifestation begins when prakṛti is stirred—under time and nature—toward conjunction with puruṣa.
No holy site is referenced; the passage is cosmological explanation.
None; it is a theoretical account of how creation commences.