Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 101
Devanagari script
तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषास्त्वागंतवः स्मृताः । ये त्विहागंतवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यन्ति भेषजैः
Transliteration
tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣāstvāgaṃtavaḥ smṛtāḥ | ye tvihāgaṃtavaḥ proktāste praśāmyanti bheṣajaiḥ
Translation
उनमें एक तो काल से संयुक्त, अवश्यंभावी कहा गया है; शेष ‘आगन्तुक’ माने गए हैं। यहाँ जो आगन्तुक कहे गए हैं, वे औषधियों से शांत हो जाते हैं।
Word by Word
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana (Locative sense/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय (क्रियाविशेषण/देशवाचक adverb of place)
एकःone
एकः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; विशेषण (qualifier)
कालसंयुक्तःassociated with time
कालसंयुक्तः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootकाल (प्रातिपदिक) + संयुक्त (कृदन्त; √युज् (धातु) + सम्- उपसर्ग, क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त विशेषण; समासः षष्ठी/तत्पुरुष (कालेन संयुक्तः = time-associated)
शेषाःthe rest (others)
शेषाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootशेष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
तुbut
तु:
Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय (निपात/विरोधार्थक particle)
आगन्तवःincidental/coming (ailments)
आगन्तवः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootआगन्तु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; आगन्तु = आगतः (visitor/coming one)
स्मृताःare said/considered
स्मृताः:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Root√स्मृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/भूतकृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; (they are) 'considered/remembered'
येwhich (those who)
ये:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; सम्बन्धक (relative pronoun)
तुindeed/but
तु:
Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय (निपात particle)
इहhere
इह:
Adhikarana (Locative sense/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
Formअव्यय (देशवाचक adverb)
आगन्तवःincidental/coming (ailments)
आगन्तवः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootआगन्तु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
प्रोक्ताःare called/declared
प्रोक्ताः:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र-√वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; (they are) 'declared/said'
तेthey
ते:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; संकेतक (demonstrative pronoun)
प्रशाम्यन्तिsubside/are pacified
प्रशाम्यन्ति:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र-√शम् (धातु)
Formलट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद
भेषजैःby medicines
भेषजैः:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootभेषज (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd case), बहुवचन; करण (instrumental)
Speaker
Lomaharṣaṇa (Sūta) (deduced from Māheśvara-khaṇḍa context)
Characters & Entities
K
KālaFAQs
Some suffering is treatable, but Time’s decree is unavoidable—so one should combine practical care with spiritual readiness.
No holy site is mentioned in this verse.
It mentions bheṣaja (medicine) as a means to pacify adventitious ailments, not a ritual act.