Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 21

इंद्र उवाच । मैवं ब्रूहि महाभाग त्वां विनाकः पुमान्भुवि । धर्ममर्थं तथा कामं मोक्षं वा प्राप्तुमीश्वरः

iṃdra uvāca | maivaṃ brūhi mahābhāga tvāṃ vinākaḥ pumānbhuvi | dharmamarthaṃ tathā kāmaṃ mokṣaṃ vā prāptumīśvaraḥ

इन्द्र बोले—हे महाभाग, ऐसा मत कहो। तुम्हारे बिना पृथ्वी पर कौन पुरुष धर्म, अर्थ, काम या मोक्ष तक प्राप्त करने में समर्थ होगा?

इन्द्रःIndra
इन्द्रः:
Karta (Speaker/कर्ता)
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (परोक्शभूत/परोक्ष), प्रथम-पुरुष, एकवचन; धातु—वच् (वचँ परिभाषणे)
माdo not
मा:
Nishedha (Prohibition/निषेध)
TypeIndeclinable
Rootमा (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय (prohibitive particle)
एवम्thus
एवम्:
Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formप्रकार-अव्यय
ब्रूहिsay/speak
ब्रूहि:
Kriya (Imperative/आज्ञा)
TypeVerb
Rootब्रू (धातु)
Formलोट्-लकार (आज्ञार्थ), मध्यम-पुरुष, एकवचन; धातु—ब्रू (ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि)
महाभागO fortunate one
महाभाग:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootमहā + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन-प्रथमा (vocative), एकवचन; समासः—महान् भागः यस्य (कर्मधारय-प्रयोग)
त्वाम्you
त्वाम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formद्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन
विनाwithout
विना:
Apadana (Ablative sense/अपादान)
TypeIndeclinable
Rootविना (अव्यय)
Formअपादानार्थक-अव्यय (preposition-like indeclinable)
कःwho?
कः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; प्रश्नवाचक
पुमान्a man
पुमान्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपुमांस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
भुविon earth
भुवि:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootभू (स्त्रीलिङ्ग-प्रातिपदिक ‘भू’ = पृथ्वी)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन
धर्मम्dharma, righteousness
धर्मम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootधर्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन
अर्थम्wealth, purpose
अर्थम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootअर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन
तथाand also
तथा:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formसमुच्चय/प्रकार-अव्यय (and likewise)
कामम्desire, pleasure
कामम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootकाम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन
मोक्षम्liberation
मोक्षम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootमोक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन
वाor
वा:
Sambandha (Disjunction/विकल्प)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्प-अव्यय (disjunctive particle)
प्राप्तुम्to attain
प्राप्तुम्:
Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
TypeVerb
Rootप्र + आप् (धातु) → प्राप्तुम्
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive), धातु—आप् (आपॢँ व्याप्तौ/लम्भे), उपसर्गः—प्र
ईश्वरःis able / the Lord (context-dependent)
ईश्वरः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootईश्वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Indra

Listener: Kāma (implied addressee)

Scene: Indra addresses Kāma with reassurance; behind them symbolic emblems of the four puruṣārthas appear—dharma (scale or śāstra), artha (treasure), kāma (flowered bow), mokṣa (lotus/ascending light).

I
Indra
K
Kāma (Manmatha)

FAQs

Even desire, when rightly oriented, can function within the puruṣārtha framework; it is not dismissed as meaningless in human life.

No specific tīrtha is named in this verse; the passage is doctrinal, within the Himālaya/Śiva-āśrama narrative context of the chapter.

None in this verse; it is a theological assertion in dialogue form.