Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 80
Devanagari script
पतितस्य रथोपस्थे दानवस्याच्युतोऽरिहा । स्मितपूर्वमुवाचेदं वाक्यं चक्रायुधः प्रभुः
Transliteration
patitasya rathopasthe dānavasyācyuto'rihā | smitapūrvamuvācedaṃ vākyaṃ cakrāyudhaḥ prabhuḥ
Translation
रथ-आसन पर पड़े हुए उस दानव को देखकर, अच्युत—शत्रुहंता—पहले मंद मुस्कान के साथ, चक्रायुध प्रभु ने ये वचन कहे।
Word by Word
पतितस्यof the fallen
पतितस्य:
Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootपत् (धातु)
Formकृदन्त (क्त-प्रत्यय), पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन; विशेषण (to ‘दानवस्य’)
रथोपस्थेon the seat/platform of the chariot
रथोपस्थे:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootरथ (प्रातिपदिक) + उपस्थ (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी: रथस्य उपस्थः), पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन
दानवस्यof the demon
दानवस्य:
Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootदानव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन
अच्युतःAcyuta (Vishnu)
अच्युतः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअच्युत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विष्णोर्नाम
अरिहाslayer of enemies
अरिहा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअरि (प्रातिपदिक) + हन् (धातु)
Formकृदन्त (ण्वुल्/घञ्-प्रायः ‘हन्’ से ‘हा’/‘हन्’ अर्थे), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; बहुव्रीहिवत् उपाधि ‘शत्रुहन्ता’
स्मितपूर्वम्with a smile first; smilingly
स्मितपूर्वम्:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootस्मित (प्रातिपदिक) + पूर्व (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव-समास, अव्यय (क्रियाविशेषण)
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
इदम्this
इदम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म (object)
वाक्यम्speech, statement
वाक्यम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootवाक्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘उवाच’ इत्यस्य कर्म
चक्रायुधःhe whose weapon is the discus
चक्रायुधः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootचक्र (प्रातिपदिक) + आयुध (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समास (‘चक्रं आयुधं यस्य’), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विष्णोः विशेषण/नाम
प्रभुःthe lord
प्रभुः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रभु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्तृपदस्य विशेषण
Speaker
Lomaharṣaṇa (Sūta) narrating; direct speech by Viṣṇu begins
Visual Art Cues
Scene: Viṣṇu (Cakrāyudha) stands near the fallen demon’s chariot, serene and smiling, about to speak; the demon lies collapsed on the ratha-seat; the discus gleams as a sign of inevitable fate.
Characters & Entities
A
Acyuta (Viṣṇu)C
Cakrāyudha (Viṣṇu)D
Dānava (Kālanemi)FAQs
Divine authority can be both firm and composed; even in victory, the Lord speaks with mastery rather than uncontrolled rage.
No tīrtha is identified in this verse.
None.