Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 17

Devanagari script

प्रकोपोद्भूतताम्राक्षः कालनेमी रुषातुरः । बभूव कालमेधाभः स्फुरद्रोमशतह्रदः

Transliteration

prakopodbhūtatāmrākṣaḥ kālanemī ruṣāturaḥ | babhūva kālamedhābhaḥ sphuradromaśatahradaḥ

Translation

प्रकोप से लाल नेत्रों वाला, क्रोध से व्याकुल कालनेमि काल-मेघ के समान हो उठा; उसके शरीर पर रोम सैकड़ों तरंगों-से स्फुरित होकर खड़े हो गए।

Word by Word

• प्रकोप-उद्भूत-ताम्र-अक्षः: whose eyes had turned copper-red from anger
• प्रकोप-उद्भूत-ताम्र-अक्षः: Karta (Subject)
• Type: Adjective
• Root: प्रकोप (प्रातिपदिक) + उद्भूत (उद्+भू धातु; क्त) + ताम्र (प्रातिपदिक) + अक्षि/अक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः (यस्य अक्षिणी ताम्रे प्रकोपोद्भूते, सः)

• कालनेमिः: Kālanemi
• कालनेमिः: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: कालनेमि (प्रातिपदिक; नाम)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• रुषा: with anger
• रुषा: Karaṇa (Instrument/Cause)
• Type: Noun
• Root: रुष्/रुषा (प्रातिपदिक; ‘रुषा’ = क्रोधेन)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन

• आतुरः: distressed / agitated
• आतुरः: Karta (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: आतुर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्

• बभूव: became
• बभूव: Kriya (Predicate)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/परिपूर्ण), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन

• काल-मेध-आभः: having the appearance of a dark cloud
• काल-मेध-आभः: Karta (Subject complement)
• Type: Adjective
• Root: काल (प्रातिपदिक) + मेध (प्रातिपदिक) + आभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः (यस्य आभा कालमेधवत्, सः)

• स्फुरत्-रोम-शत-ह्रदः: with bristling hairs like a hundred lakes (rippling)
• स्फुरत्-रोम-शत-ह्रदः: Karta (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: स्फुरत् (स्फुर् धातु; शतृ) + रोम (प्रातिपदिक) + शत (प्रातिपदिक) + ह्रद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः (यस्य रोमाणि स्फुरन्ति शतह्रदवत्/शतह्रदानि इव, सः)

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) to the sages (deduced from Māheśvarakhaṇḍa narrative frame)

Visual Art Cues

Scene: Kālanemi stands amid ruin, eyes copper-red with fury, body dark like a doom-cloud, hair bristling in waves; his posture radiates imminent violence.

Characters & Entities

• Kālanemi

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Wrath transforms the mind into a storm-cloud; uncontrolled anger is portrayed as a force that darkens discernment and invites downfall.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is referenced; this verse focuses on Kālanemi’s emotional transformation.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.