Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 19

Devanagari script

देशांतरं गतो यस्तु तस्यागमनकाम्यया । क्षेमकं पूजनीयोत्र क्षेमेणाशु स आव्रजेत्

Transliteration

deśāṃtaraṃ gato yastu tasyāgamanakāmyayā | kṣemakaṃ pūjanīyotra kṣemeṇāśu sa āvrajet

Translation

जो परदेश गया हो और लौटने की इच्छा रखता हो, वह यहाँ क्षेमक की पूजा करे; उस शुभ-रक्षा से वह शीघ्र और सकुशल लौट आता है।

Word by Word

• देशान्तरम्: to another country/place
• देशान्तरम्: Karma (Goal/Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: देशान्तर (प्रातिपदिक: देश + अन्तर)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म/गत्यर्थे), एकवचन

• गतः: gone
• गतः: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तरि प्रयोगः

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• तु: indeed/but
• तु: Sambandha (Discourse particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle)

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन

• आगमनकाम्यया: with the desire to return
• आगमनकाम्यया: Hetu/Karana (Cause/Instrument/हेतु/करण)
• Type: Noun
• Root: आगमनकाम्या (प्रातिपदिक: आगमन + काम्य)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/हेतु), एकवचन

• क्षेमकम्: Kṣemaka
• क्षेमकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षेमक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• पूजनीयः: to be worshipped
• पूजनीयः: Visheshana (Predicate adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पूज् (धातु) + अनीयर् (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: कर्तव्यतार्थक-कृदन्त (अनीयर्), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विधेय-विशेषणम् (क्षेमकस्य)

• उत्र: here (in that context/place)
• उत्र: Adhikarana (Locative sense/अधिकरणार्थ)
• Type: Indeclinable
• Root: उत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (adverb: ‘here/there’), अत्रार्थे

• क्षेमेण: with safety/well-being
• क्षेमेण: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: क्षेम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसक, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन

• आशु: quickly
• आशु: Kriya-vishesana (Adverb/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: आशु (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• आव्रजेत्: should come/return
• आव्रजेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ-√व्रज् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa context, typically Skanda instructing Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kṣemaka-gaṇa-sthāna (Kāśī)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A traveler, weary from foreign lands, prays at Kṣemaka’s shrine in Kāśī; a symbolic path opens, guarded by gaṇas, leading safely back home.

Characters & Entities

• Kṣemaka
• Kāśī (implied by 'atra' in context)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kāśī’s sacred power extends to worldly needs: sincere worship can secure safe return and well-being without severing dharmic intent.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī/Vārāṇasī as the efficacious place where worship of Kṣemaka grants quick, safe return.

What ritualistic prescription is mentioned?

Perform pūjā of Kṣemaka in Kāśī with the intention of safe return (āgamana-kāmya).