Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 48

Devanagari script

मित्रपुत्र कलत्राणि क्षेत्राणि विविधानि च । भोगानष्टविधांश्चापि स्वर्गं चाप्यपवर्गकम्

Transliteration

mitraputra kalatrāṇi kṣetrāṇi vividhāni ca | bhogānaṣṭavidhāṃścāpi svargaṃ cāpyapavargakam

Translation

वह मित्र, पुत्र और कलत्र; नाना प्रकार के क्षेत्र; आठ प्रकार के भोग; तथा स्वर्ग और अपवर्ग (मोक्ष) भी प्रदान करता है।

Word by Word

• मित्राणि: friends
• मित्राणि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मित्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन

• पुत्राः: sons
• पुत्राः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन (छन्दसि रूपम्)

• कलत्राणि: wives; spouses
• कलत्राणि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कलत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन

• क्षेत्राणि: fields; lands
• क्षेत्राणि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन

• विविधानि: various
• विविधानि: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विविध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन; विशेषणम् (क्षेत्राणि इत्यस्य)

• च: and
• च: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• भोगान्: enjoyments; pleasures
• भोगान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भोग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन

• अष्ट-विधान्: of eight kinds
• अष्ट-विधान्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अष्ट (संख्या-प्रातिपदिक) + विधान (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (अष्ट प्रकाराः)

• च: and
• च: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण/समुच्चयार्थक (also/even)

• स्वर्गम्: heaven
• स्वर्गम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्वर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक

• अपवर्गकम्: liberation (mokṣa)
• अपवर्गकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अपवर्गक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; ‘अपवर्ग’ (मोक्ष) सम्बन्धि

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Savitṛ-upāsanā (sandhyā) in Kāśī

Type: ghat

Visual Art Cues

Scene: From Savitṛ’s rays emerge scenes: friends gathered, a child in arms, a couple united, fertile fields, symbols of eight enjoyments, and above them a stairway to svarga culminating in a serene light of apavarga.

Characters & Entities

• Savitṛ (Sūrya)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic dharma frames worship as granting both worldly stability and the highest end—mokṣa—when performed rightly.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Kāśī-khaṇḍa setting implicitly glorifies Kāśī as the ideal sacred geography where dharma culminates in liberation.

What ritualistic prescription is mentioned?

Continued implication of Savitṛ/Gāyatrī upāsanā at proper times as the means yielding these fruits.