Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 61

Devanagari script

धर्मतीर्थमिदं सम्यगर्थतीर्थमिदं परम् । कामिकं तीर्थमेतच्च मोक्षतीर्थमिदं ध्रुवम्

Transliteration

dharmatīrthamidaṃ samyagarthatīrthamidaṃ param | kāmikaṃ tīrthametacca mokṣatīrthamidaṃ dhruvam

Translation

यह निश्चय ही धर्म-तीर्थ है; यह परम अर्थ-तीर्थ है। यह कामना-पूर्ति करने वाला तीर्थ भी है—और ध्रुवतः यह मोक्ष-तीर्थ है।

Word by Word

• धर्म-तीर्थम्: a dharma-pilgrimage (holy ford of righteousness)
• धर्म-तीर्थम्: Visheshya (Predicate nominal/विधेय)
• Type: Noun
• Root: धर्म (प्रातिपदिक) + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; धर्मस्य तीर्थम् (षष्ठी-तत्पुरुष)

• इदम्: this
• इदम्: Visheshya (Subject/topic/उद्देश्य)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

• सम्यक्: truly / properly
• सम्यक्: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: सम्यक् (अव्यय)
• Form: क्रियाविशेषण/निपात; ‘truly, properly’

• अर्थ-तीर्थम्: a wealth/prosperity pilgrimage
• अर्थ-तीर्थम्: Visheshya (Predicate nominal/विधेय)
• Type: Noun
• Root: अर्थ (प्रातिपदिक) + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अर्थस्य तीर्थम् (षष्ठी-तत्पुरुष)

• इदम्: this
• इदम्: Visheshya (Subject/topic/उद्देश्य)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• परम्: supreme
• परम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्

• कामिकम्: wish-fulfilling
• कामिकम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कामिक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तीर्थम् इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• तीर्थम्: pilgrimage place
• तीर्थम्: Visheshya (Predicate nominal/विधेय)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• एतत्: this
• एतत्: Visheshya (Subject/topic/उद्देश्य)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• मोक्ष-तीर्थम्: a liberation pilgrimage
• मोक्ष-तीर्थम्: Visheshya (Predicate nominal/विधेय)
• Type: Noun
• Root: मोक्ष (प्रातिपदिक) + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; मोक्षस्य तीर्थम् (षष्ठी-तत्पुरुष)

• इदम्: this
• इदम्: Visheshya (Subject/topic/उद्देश्य)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• ध्रुवम्: certain / fixed
• ध्रुवम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ध्रुव (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्

Speaker

Skanda (deduced for Kāśīkhaṇḍa discourse)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prayāga

Type: sangam

Visual Art Cues

Scene: Personified four aims—Dharma, Artha, Kāma, Mokṣa—stand as attendants around the radiant confluence, offering their gifts to a pilgrim.

Characters & Entities

• Prayāga

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A supreme tīrtha integrates all four puruṣārthas—ethical merit, prosperity, rightful desires, and liberation.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prayāga is implied as the tīrtha that grants dharma, artha, kāma, and mokṣa.

What ritualistic prescription is mentioned?

No single rite is specified; the verse frames Prayāga itself as the comprehensive means for the four aims of life.