Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 53

Devanagari script

त्वमंत्यभूषां कुरु काशिवासिनां गले सुनीलां भुजगेंद्र कंकणाम् । भालेसु नेत्रां करिकृत्तिवाससं वामेक्षणालक्षित वामभागाम्

Transliteration

tvamaṃtyabhūṣāṃ kuru kāśivāsināṃ gale sunīlāṃ bhujageṃdra kaṃkaṇām | bhālesu netrāṃ karikṛttivāsasaṃ vāmekṣaṇālakṣita vāmabhāgām

Translation

आप काशीवासियों के लिए अंतिम और परम भूषण बनें—जिनका कंठ गहन नील है, जिनकी भुजाओं में भुजंगराज कंकण है, जिनके भाल पर नेत्र विराजता है, जो गजचर्म-वसन धारण करते हैं, और जिनका वामभाग वामदेवी की दृष्टि से चिह्नित है।

Word by Word

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा (1), एकवचन

• अन्त्यभूषाम्: the final ornament
• अन्त्यभूषाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अन्त्य-भूषा (प्रातिपदिक; अन्त्य + भूषा)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; कर्मधारयः (अन्त्या भूषा)

• कुरु: make
• कुरु: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लोट् (आज्ञार्थ), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• काशिवासिनाम्: of the residents of Kāśī
• काशिवासिनाम्: Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: काशी-वासिन् (प्रातिपदिक; काशी + वासिन्)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (काश्यां वासिनः)

• गले: in the neck/throat
• गले: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: गल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन

• सुनीलाम्: very dark-blue
• सुनीलाम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सु-नील (प्रातिपदिक; सु + नील)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; विशेषणम् (भूषाम् इत्यस्य)

• भुजगेन्द्र: O lord of serpents
• भुजगेन्द्र: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: भुजग-इन्द्र (प्रातिपदिक; भुजग + इन्द्र)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (भुजगानाम् इन्द्रः)

• कङ्कणाम्: a bracelet
• कङ्कणाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कङ्कण (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; (भूषाम् इत्यस्य अप्पोजिशन/विशेष्यभावः)

• भालेसु: on the foreheads
• भालेसु: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: भाल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), बहुवचन

• नेत्राम्: an eye
• नेत्राम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; (भूषाम् इत्यस्य अप्पोजिशन)

• करिकृत्तिवाससम्: (as) one wearing elephant-hide
• करिकृत्तिवाससम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: करि-कृत्ति-वासस् (प्रातिपदिक; करि + कृत्ति + वासस्)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः (करिणः कृत्तिः = चर्म, तस्य वासः/वाससम्)

• वामेक्षणालक्षिताम्: marked by the left glance
• वामेक्षणालक्षिताम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वाम-ईक्षण-लक्षित (प्रातिपदिक; वाम + ईक्षण + लक्षित)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; विशेषणम् (वामभागाम् इत्यस्य); तृतीया/षष्ठी-तत्पुरुषार्थः—‘वामेक्षणेन लक्षिता’

• वामभागाम्: the left side (consort at the left)
• वामभागाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वाम-भाग (प्रातिपदिक; वाम + भाग)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; कर्मधारयः (वामः भागः)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda speaking to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī-kṣetra (Avimukta)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Śiva is visualized in full iconographic splendor: blue throat, serpent-bracelets, third eye, elephant-hide garment, with Umā’s loving glance marking his left side; Kāśī devotees look on as if their city is crowned by him.

Characters & Entities

• Kāśī (Vārāṇasī)
• Śiva (Nīlakaṇṭha/Trilocana)
• Pārvatī (Śakti)
• Nāga (serpent)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

For the Kāśī-vāsī, the highest beauty is not worldly ornament but constant belonging to Śiva.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī (Vārāṇasī), portrayed as the city whose inhabitants seek Śiva as their ultimate treasure.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite; the verse implies bhakti through continual remembrance and seeking Śiva’s presence.