Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 2

Devanagari script

ईश्वर उवाच । भृगुतुङ्गं समारुह्य ऐशानीं दिशमाश्रितः । तपश्चचार विपुलं कुण्डे तत्र नृपोत्तमः

Transliteration

īśvara uvāca | bhṛgutuṅgaṃ samāruhya aiśānīṃ diśamāśritaḥ | tapaścacāra vipulaṃ kuṇḍe tatra nṛpottamaḥ

Translation

ईश्वर बोले— भृगुतुङ्ग पर चढ़कर और ईशान दिशा का आश्रय लेकर, उस श्रेष्ठ नरेश ने वहाँ कुण्ड के तट पर महान तप किया।

Word by Word

• ईश्वरः: Īśvara (Lord)
• ईश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Speech act/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• भृगुतुङ्गम्: Bhṛgutunga (a peak/place)
• भृगुतुङ्गम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भृगु + तुङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (भृगोः तुङ्गम्) स्थाननाम

• समारुह्य: having climbed
• समारुह्य: Kriya (Gerundial/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + आ + रुह् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive), पूर्वकालिक (having ascended)

• ऐशानीम्: northeastern (Īśāna’s)
• ऐशानीम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ऐशानी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (of दिशम्)

• दिशम्: direction
• दिशम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• आश्रितः: having resorted to
• आश्रितः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + श्रि (धातु) → आश्रित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृत् (past participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘आश्रितवान्’ इत्यर्थे

• तपः: austerity
• तपः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• चचार: practised/performed
• चचार: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: चर् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• विपुलम्: great/abundant
• विपुलम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विपुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (of तपः)

• कुण्डे: in the pond/sacred pool
• कुण्डे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (locative adverb)

• नृपोत्तमः: the best of kings
• नृपोत्तमः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नृप + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (नृपाणाम् उत्तमः)

Speaker

Īśvara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Bhṛgutuṅga-kuṇḍa (as described)

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Uttānapāda

Visual Art Cues

Scene: King Citrasena climbs the hill/peak Bhṛgutuṅga, settles in the northeastern quarter, and performs intense austerity beside a sacred pool (kuṇḍa).

Characters & Entities

• Īśvara (Śiva)
• Citrasena
• Bhṛgutuṅga
• Kuṇḍa
• Aiśānī Diśā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pilgrimage matures into realization through disciplined tapas performed at sanctified places (kuṇḍa/peak) aligned with sacred directions.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Bhṛgutuṅga and a kuṇḍa located there, within the Revā Khaṇḍa sacred landscape.

What ritualistic prescription is mentioned?

Tapas (austerity) undertaken at a kuṇḍa; no specific mantra, dāna, or snāna is stated in this line.