Shukla Yajur Veda — Adhyaya 38, Mantra 20
Rishi: School tradition (ritual formula).
Devata: Ṛta / consecrated ritual space (functional).
Chandas: Yajus (non-ṛgvedic metre; rhythmic prose).
Samhita Patha (Devanagari)
चतु॑: स्रक्ति॒र्नाभि॑रृ॒तस्य॑ स॒प्रथा॒: स नो॑ वि॒श्वायु॑: स॒प्रथा॒: स न: स॒र्वायु॑: स॒प्रथा॑: । अप॒ द्वेषो॒ अप॒ ह्वरो॒ऽन्यव्र॑तस्य सश्चिम
Transliteration
catúḥ sraktír nā́bhir ṛtásya sapráthāḥ sá no viśvā́yuḥ sapráthāḥ sá naḥ sarvā́yuḥ sapráthāḥ | ápa dvéṣo ápa hváro ’nyavratásya saścim |
Translation
चार कोनों वाला, ऋत (ऋत-व्यवस्था) की नाभि, सर्वत्र फैलने वाला—वह हमारे लिए सर्व-आयु में व्यापक हो, समस्त-आयु में व्यापक हो। द्वेष दूर हो, वक्र हानि दूर हो; अन्य-व्रत (पर-आचार) वाले को हम पीछे ढकेल दें।
Padapatha (Word Analysis)
चतुः । स्रक्तिः । नाभिः । ऋतस्य । सप्रथाः । सः । नः । विश्वायुः । सप्रथाः । सः । नः । सर्वायुः । सप्रथाः । अप । द्वेषः । अप । ह्वरः । अन्यव्रतस्य । सश्चिम् ।
Word by Word
चतुःfour
चतुः:
विशेषणम् (नाभिः इत्यस्य) / संख्या-निर्देशः
TypeAdjective/Numeral
Rootचतुर्
स्रक्तिःstrap/band; (here) a binding/connection
स्रक्तिः:
कर्तृ/विषय (वाक्यस्य विषयः) / नाभेः विशेषण-सम्बन्धः
TypeNoun
Rootस्रक्ति
नाभिःnavel; hub/center
नाभिः:
कर्तृ/विषय
TypeNoun
Rootनाभि
ऋतस्यof ṛta (cosmic order/truth)
ऋतस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी) — नाभिः कस्य?
TypeNoun
Rootऋत
सप्रथाःwidely extended; far-spreading
सप्रथाः:
विशेषणम् (स्रक्तयः/रश्मयः इत्यादि बहुवचन-विषयस्य)
TypeAdjective
Rootस-प्रथा (प्रथा) अथवा प्रथ (विस्तारे) से व्युत्पन्न प्रथाः
सःhe/that
सः:
कर्तृ (अनुवर्त्यः) / संकेतः
TypePronoun
Rootतद्
नःof us/our
नः:
सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘हमारा/हमारे लिए’
TypePronoun
Rootअस्मद्
विश्वायुःhaving all life; life for all
विश्वायुः:
विशेषणम् (सः इत्यस्य) अथवा विधेय-विशेषणम्
TypeAdjective
Rootविश्व-आयुस्
सप्रथाःfar-spreading
सप्रथाः:
विशेषणम्
TypeAdjective
Rootस-प्रथा (प्रथा) / प्रथ
सःhe/that
सः:
कर्तृ/संकेतः
TypePronoun
Rootतद्
नःof us/our
नः:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootअस्मद्
सर्वायुःhaving full/entire lifespan
सर्वायुः:
विशेषणम् (सः इत्यस्य) अथवा विधेय-विशेषणम्
TypeAdjective
Rootसर्व-आयुस्
सप्रथाःfar-spreading
सप्रथाः:
विशेषणम्
TypeAdjective
Rootस-प्रथा (प्रथा) / प्रथ
अपaway; off
अप:
क्रियाविशेषण (अपसारणार्थः) — ‘दूरम्’
TypeIndeclinable (Preverb/Particle)
Rootअप
द्वेषःhatred; hostility
द्वेषः:
कर्म (अप + √... implied ‘अप गच्छतु/अप हन्यताम्’)
TypeNoun
Rootद्वेष
अपaway
अप:
क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable (Preverb/Particle)
Rootअप
ह्वरःcrookedness; deceit; harm
ह्वरः:
कर्म (अपसारणीयः) अथवा विषयः
TypeNoun
Rootह्वर
अन्यव्रतस्यof one who follows another (alien) vow/observance
अन्यव्रतस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘पर-व्रतस्य/अन्य-नियमस्य’
TypeAdjective (used substantively)
Rootअन्य-व्रत
सश्चिम्(Vedic particle; sense uncertain—possibly ‘together/along, moreover’)
सश्चिम्:
क्रियाविशेषण/निपात (समुच्चय/अनुवृत्ति-प्रकारः)
TypeIndeclinable/Particle (Vedic)
Rootसश्चिम् (दुर्लभ/वैदिक-रूप; सम्भाव्यं ‘सश्चिम्/सश्चिम्’ = ‘सह + श्चिम्’ अथवा ‘सश्चिम्’ इति निपात-विशेषः)
Entities Mentioned
Ṛ
Ṛta (Cosmic Order)Y
Yajña-kṣetra / Vedi (consecrated ritual space)V
Viśvāyu / Sarvāyu (All-life / Whole-life)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes