Mantra 17
Rishi: Traditionally associated with Puruṣa/Nārāyaṇa-cosmology; in Vājasaneyin transmission often treated as anonymous/ādi-mantra complex rather than a single ṛṣi attribution.
Devata: Viśvakarman; Tvaṣṭṛ (as formal shaper); implicitly Prajāpati as the sacrificial totality.
Chandas: Triṣṭubh (dominant cadence; mixed/irregular in some recensional analyses).
Samhita Patha (Devanagari)
अ॒द्भ्यः सम्भृ॑तः पृथिव्यै॒ रसा॑च्च वि॒श्वक॑र्मण॒: सम॑वर्त॒ताग्रे॑ । तस्य॒ त्वष्टा॑ वि॒दध॑द्रू॒पमे॑ति॒ तन्मर्त्य॑स्य देव॒त्वमा॒जान॒मग्रे॑
Transliteration
a̱dbhyáḥ sámbhṛtaḥ pṛthivyài rasá̄c ca viśvákarmāṇaḥ sám avartatá̄gre | tásya tváṣṭā vidádhad rūpám eti tán mártyasya devatvám ājánam ágre
Translation
जल से संहृत और पृथ्वी के रस से (उत्पन्न) विश्वकर्मा आदि में प्रकट हुआ। उसके रूप को व्यवस्थित करते हुए त्वष्टा उसमें प्रवेश करता है; वही मर्त्य का देवत्व है, जो आरम्भ से ही जन्मजात है।
Padapatha (Word Analysis)
अ॒द्भ्यः । सम्-भृ॑तः । पृथि॒व्यै । रसा॑त् । च । वि॒श्व-क॑र्मणः । सम्-अ॑वर्तत । अ॒ग्रे । तस्य॑ । त्वष्टा॑ । वि॒-दध॑त् । रू॒पम् । ए॒ति । तत् । मर्त्य॑स्य । दे॒व॒त्वम् । आ॒-जान॑म् । अ॒ग्रे
Word by Word
अद्भ्यःfrom the waters
अद्भ्यः:
अपादान
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक: अप्/अद् ‘जल’)
सम्भृतः(he/it) having been gathered/collected
सम्भृतः:
Kartā
TypeParticiple/Adjective
Rootसम्-√भृ (भृञ् धारणे) → क्त (सम्भृत)
पृथिव्यैfor the Earth
पृथिव्यै:
Sampradāna
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
रसात्from sap/essence
रसात्:
Apādāna
TypeNoun
Rootरस (प्रातिपदिक)
चand
च:
—
TypeIndeclinable
Rootच
विश्वकर्मणःof Viśvakarman (the all-maker)
विश्वकर्मणः:
Sambandha (genitive)
TypeNoun
Rootविश्वकर्मन् (प्रातिपदिक)
समवर्ततcame into being / arose
समवर्तत:
Kriyā
TypeVerb
Rootसम्-√वृत् (वृत् वर्तने) लङ्
अग्रेin the beginning / at first
अग्रे:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable (adverbial use of locative)
Rootअग्र (प्रातिपदिक)
तस्यof that / his
तस्य:
Sambandha (genitive)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
त्वष्टाTvaṣṭṛ (the fashioner)
त्वष्टा:
Kartā
TypeNoun
Rootत्वष्टृ (प्रातिपदिक)
विदधत्arranging / fashioning
विदधत्:
Kartā (participial, agreeing with ‘त्वष्टा’)
TypeParticiple
Rootवि-√धा (धा धारणे/विधाने) → शतृ (विदधत्)
रूपम्form
रूपम्:
Karma
TypeNoun
Rootरूप (प्रातिपदिक)
एतिgoes / proceeds
एति:
Kriyā
TypeVerb
Root√इ (इण् गतौ) लट्
तत्that
तत्:
Karma (of implied knowing/attaining) / or subject in apposition
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
मर्त्यस्यof the mortal
मर्त्यस्य:
Sambandha (genitive)
TypeNoun/Adjective
Rootमर्त्य (प्रातिपदिक)
देवत्वम्divinity / godhood
देवत्वम्:
Karma
TypeNoun
Rootदेवत्व (प्रातिपदिक; देव + त्व)
आजानम्knowing / recognizing
आजानम्:
Karma (qualifying the object understood) / or adjectival to ‘देवत्वम्’
TypeParticiple/Adjective
Rootआ-√जन् (जनीँ प्रादुर्भावे) → शानच्/मान (आजान) (वेद. ‘knowing/recognizing’)
अग्रेat first / in the beginning
अग्रे:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable (adverbial use of locative)
Rootअग्र (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
V
ViśvakarmanT
TvaṣṭṛP
Prajāpati (implicit)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes