Mantra 6
Rishi: RV-derived Soma liturgy (seer per RV source-hymn tradition)
Devata: Uṣas (with the paired ‘Mothers’ as the operative dyad)
Chandas: Triṣṭubh (approximate)
Samhita Patha (Devanagari)
होता॑ यक्षदु॒षे इन्द्र॑स्य धे॒नू सु॒दुघे॑ मा॒तरा॑ म॒ही । स॒वा॒तरौ॒ न तेज॑सा व॒त्समिन्द्र॑मवर्धतां वी॒तामाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
Transliteration
hótā yákṣad uṣé índrasya dhenū́ su·dughé mātárā mahī́ | savātarau ná téjasā vatsám índram avardhatāṃ vītā́m ā́jyasya hótar yája
Translation
होता उषा के लिए यजन करे—इन्द्र की सु-दुग्धा धेनुएँ, वे दो महान माताएँ। जैसे दो प्रेरक अपने तेज से, वैसे ही वे इन्द्र को बछड़े की भाँति बढ़ाएँ; वे घृत का सेवन करें—हे होतः, यजन कर।
Padapatha (Word Analysis)
होता । यक्षत् । उषे इति । इन्द्रस्य । धेनू इति । सु-दुघे इति । मातरा । मही इति । सवातरौ इति । न । तेजसा । वत्सम् । इन्द्रम् । अवर्धताम् । वीताम् । आज्यस्य । होतः । यज ।
Word by Word
होताthe Hotṛ-priest
होता:
कर्तृ
TypeNoun
Rootहोतृ (प्रातिपदिक) < √हु (जुहोति)
यक्षत्let him worship / may he offer
यक्षत्:
क्रिया
TypeVerb
Root√यज् (यक्षति)
उषेto Uṣas (Dawn)
उषे:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootउषस् (प्रातिपदिक)
इन्द्रस्यof Indra
इन्द्रस्य:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
धेनूthe milch-cow
धेनू:
कर्तृ
TypeNoun
Rootधेनु (प्रातिपदिक)
सुदुघेwell-milking, yielding well
सुदुघे:
विशेषण
TypeAdjective
Rootसु-दुघ (प्रातिपदिक)
मातरौthe two mothers
मातरौ:
कर्तृ
TypeNoun
Rootमातृ (प्रातिपदिक)
महीgreat, mighty
मही:
विशेषण
TypeAdjective
Rootमही (प्रातिपदिक)
सवातरौboth bringing/wafting (favourably), both furthering
सवातरौ:
विशेषण
TypeAdjective
Rootस-आवातर (प्रातिपदिक)
नlike, as
न:
अव्यय
TypeIndeclinable
Rootन
तेजसाwith brilliance, by splendour
तेजसा:
करण
TypeNoun
Rootतेजस् (प्रातिपदिक)
वत्सम्the calf
वत्सम्:
कर्म
TypeNoun
Rootवत्स (प्रातिपदिक)
इन्द्रम्Indra
इन्द्रम्:
कर्म
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
अवर्धताम्the two increased / made grow
अवर्धताम्:
क्रिया
TypeVerb
Root√वृध् (वर्धते/वर्धयति)
वीताम्brought/obtained, procured
वीताम्:
विशेषण
TypeKṛdanta
Root√वी (वयति/विनक्ति) / √व्या (व्याति) (वैदिक प्रयोग: ‘वीत’ = प्राप्त/आहृत)
आज्यस्यof ghee
आज्यस्य:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootआज्य (प्रातिपदिक)
होतरिin/at the Hotṛ (i.e., at the Hotṛ’s office/seat)
होतरि:
अधिकरण
TypeNoun
Rootहोतृ (प्रातिपदिक)
यजworship! offer!
यज:
क्रिया
TypeVerb
Root√यज् (यजति)
Entities Mentioned
U
Uṣas (Dawn)T
The ‘Two Mothers’ (paired maternal powers)I
IndraA
Agni (as Hotṛ’s sacrificial medium)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes