Shukla Yajur Veda — Adhyaya 19, Mantra 74
Rishi: Traditional: associated with cosmological seer-figures; functional attribution to the Adhvaryu in prayoga.
Devata: Soma and Indra (indriya); haṃsa as cosmological symbol (Āditya/prāṇa).
Chandas: Self-referential emphasis on chandas; performed as a refrain-bearing liturgical unit.
Samhita Patha (Devanagari)
सोम॑म॒द्भ्यो व्य॑पिब॒च्छन्द॑सा ह॒ᳪसः शु॑चि॒षत् । ऋ॒तेन॑ स॒त्यमि॑न्द्रि॒यं वि॒पान॑ᳪ शु॒क्रमन्ध॑स॒ इन्द्र॑स्येन्द्रि॒यमि॒दं पयो॒ऽमृतं॒ मधु॑
Transliteration
sómam adbhyó vyàpibac chándasā haṃsáḥ śucíṣat | ṛténá satyám indriyáṃ vipānáṃ śukrám ándhasa índrasyendriyám idáṃ páyo’mṛtáṃ mádhu
Translation
जल से सोम को छन्दस्-बल द्वारा शुचिषत् (दीप्तिमान) हंस ने पी लिया। ऋत—सत्य—से (उसने) इन्द्रिय (इन्द्र का पराक्रम) प्राप्त किया: विपान—वनस्पति का उज्ज्वल रस। यह इन्द्र का ही इन्द्रिय है—यह पयस्, अमृत, मधु-स्वाद।
Padapatha (Word Analysis)
सोम॑म् । अ॒द्भ्यः । वि॒-अपि॒ब॒त् । छन्द॑सा । ह॒ᳪसः । शु॑चि॒षत् । ऋ॒तेन॑ । स॒त्यम् । इ॒न्द्रि॒यम् । वि॒पान॑म् । शु॒क्रम् । अन्ध॑सः । इन्द्र॑स्य । इ॒न्द्रि॒यम् । इ॒दम् । पयः॑ । अ॒मृत॑म् । मधु॑
Word by Word
सोमम्Soma (the pressed drink)
सोमम्:
कर्म
TypeNoun
Rootसोम (प्रातिपदिक)
अद्भ्यःfrom the waters
अद्भ्यः:
अपादान
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
विapart/fully (intensifier)
वि:
—
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग)
अपिबत्drank
अपिबत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootपा (धातु)
छन्दसाwith/through the metre (hymn)
छन्दसा:
करण
TypeNoun
Rootछन्दस् (प्रातिपदिक)
हंसःthe Swan (Hamsa; a divine being)
हंसः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootहंस (प्रातिपदिक)
शुचिषत्pure, shining
शुचिषत्:
कर्तृ (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशुचि + सत् (कृदन्त; √अस् → सत्) / शुचि- (विशेषण-प्रातिपदिक)
ऋतेनby/with ṛta (cosmic order)
ऋतेन:
करण
TypeNoun
Rootऋत (प्रातिपदिक)
सत्यम्truth
सत्यम्:
कर्म
TypeNoun
Rootसत्य (प्रातिपदिक)
इन्द्रियम्vital power, strength
इन्द्रियम्:
कर्म
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
विपानम्the drinking/draught (drinkable portion)
विपानम्:
कर्म
TypeNoun
Rootविपान (प्रातिपदिक)
शुक्रम्bright, pure
शुक्रम्:
कर्म (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशुक्र (प्रातिपदिक)
अन्धसःof the Soma-juice
अन्धसः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootअन्धस् (प्रातिपदिक)
इन्द्रस्यof Indra
इन्द्रस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
इन्द्रियम्(is) the strength
इन्द्रियम्:
कर्तृ/विधेय
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
इदम्this
इदम्:
कर्तृ
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पयःmilk; nourishing sap
पयः:
कर्तृ/विधेय
TypeNoun
Rootपयस् (प्रातिपदिक)
अमृतम्immortal(ity); ambrosia
अमृतम्:
विधेय (विशेषण)
TypeNoun/Adjective
Rootअमृत (प्रातिपदिक)
मधुhoney; sweetness
मधु:
विधेय
TypeNoun
Rootमधु (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
S
SomaI
IndraH
Haṃsa (cosmic Swan)Ā
Āpas (Waters)C
Chandas (Metre)Ṛ
Ṛta/SatyaRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes