Mantra 73
Rishi: Āṅgirasa lineage (Krung Āṅgirasa named); in ritual use, the Adhvaryu as functional ‘ṛṣi’ of the act.
Devata: Indra (indriya as Indra’s vigour); Soma/Amṛta as associated power.
Chandas: Mixed; refrain behaves as a fixed liturgical burden (anuvāka-refrain), not a single strict metre in performance.
Samhita Patha (Devanagari)
अ॒द्भ्यः क्षी॒रं व्य॑पिब॒त् क्रुङ्ङा॑ङ्गिर॒सो धि॒या । ऋ॒तेन॑ स॒त्यमि॑न्द्रि॒यं वि॒पान॑ᳪ शु॒क्रमन्ध॑स॒ इन्द्र॑स्येन्द्रि॒यमि॒दं पयो॒ऽमृतं॒ मधु॑
Transliteration
adbhyáḥ kṣīráṃ vyàpibat kruṅṅāṅgirásō dhiyā | ṛténá satyám indriyáṃ vipānáṃ śukrám ándhasa índrasyendriyám idáṃ páyo’mṛtáṃ mádhu
Translation
जल से क्रुङ् आङ्गिरस ने धिया (पवित्र प्रज्ञा) द्वारा क्षीर को पी लिया। ऋत—सत्य—से (उसने) इन्द्रिय (इन्द्र का पराक्रम) प्राप्त किया: विपान—वनस्पति का उज्ज्वल रस। यह इन्द्र का ही इन्द्रिय है—यह पयस्, अमृत, मधु-स्वाद।
Padapatha (Word Analysis)
अ॒द्भ्यः । क्षी॒रम् । वि॒-अपि॒ब॒त् । क्रुङ्ङा॑ङ्गिर॒सः । धि॒या । ऋ॒तेन॑ । स॒त्यम् । इ॒न्द्रि॒यम् । वि॒पान॑म् । शु॒क्रम् । अन्ध॑सः । इन्द्र॑स्य । इ॒न्द्रि॒यम् । इ॒दम् । पयः॑ । अ॒मृत॑म् । मधु॑
Word by Word
अद्भ्यःfrom the waters
अद्भ्यः:
अपादान
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक: अप्/आपः)
क्षीरम्milk
क्षीरम्:
कर्म
TypeNoun
Rootक्षीर (प्रातिपदिक)
विapart/fully (prefix)
वि:
—
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग)
अपिबत्drank
अपिबत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootपा (धातु)
क्रुङ्ङा(the seer) Kruṅ (by name)
क्रुङ्ङा:
कर्तृ
TypeNoun
Rootक्रुङ् (प्रातिपदिक/नाम; वैदिक-रूप)
आङ्गिरसःthe Āṅgirasa
आङ्गिरसः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootआङ्गिरस (प्रातिपदिक)
धियाby/with insight (thought)
धिया:
करण
TypeNoun
Rootधी (प्रातिपदिक)
ऋतेनby ṛta (cosmic order)
ऋतेन:
करण
TypeNoun
Rootऋत (प्रातिपदिक)
सत्यम्truth
सत्यम्:
कर्म
TypeNoun/Adjective
Rootसत्य (प्रातिपदिक)
इन्द्रियम्vital power; Indra-force
इन्द्रियम्:
कर्म
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
विपानम्(the) drinking/draught; drink
विपानम्:
कर्म
TypeNoun
Rootविपान (प्रातिपदिक)
शुक्रम्bright; pure
शुक्रम्:
विशेषण (अन्धसः/विपानम्)
TypeAdjective
Rootशुक्र (प्रातिपदिक)
अन्धसःof the soma-juice (draught)
अन्धसः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootअन्धस् (प्रातिपदिक)
इन्द्रस्यof Indra
इन्द्रस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
इन्द्रियम्(is) the vital power
इन्द्रियम्:
कर्तृ/विधेय (सम्बन्ध-वाक्ये)
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
इदम्this
इदम्:
विशेषण (पयः)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पयःmilk; nourishing fluid
पयः:
कर्तृ/विधेय
TypeNoun
Rootपयस् (प्रातिपदिक)
अमृतम्immortal; ambrosial
अमृतम्:
विशेषण/विधेय (पयः)
TypeNoun/Adjective
Rootअमृत (प्रातिपदिक)
मधुsweet; honey
मधु:
विशेषण/विधेय (पयः)
TypeNoun
Rootमधु (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
I
IndraA
Apas (Waters)S
Soma / Andhas (pressed essence)Ṛ
Ṛta–Satya (Cosmic Order–Truth)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes