Shukla Yajur Veda — Adhyaya 13, Mantra 10
Rishi: Śukla-Yajurveda tradition
Devata: Agni (as protector; spark-weapon imagery)
Chandas: Triṣṭubh-like cadence
Samhita Patha (Devanagari)
तव॑ भ्र॒मास॑ आशु॒या प॑त॒न्त्यनु॑स्पृश धृष॒ता शोशु॑चानः । तपू॑ᳪष्यग्ने जु॒ह्वा॒ पत॒ङ्गानस॑न्दितो॒ वि सृ॑ज॒ विष्व॑गु॒ल्काः
Transliteration
táva bhramā́sa āśuyā́ patanty ánuspṛś dhṛṣatá śóśucānaḥ | tapū́ṃṣy agne júhvā pataṅgā́n asanditó ví sṛja víṣvag ulkā́ḥ ||
Translation
तेरे शीघ्र भ्रमण वेग से उड़ते हैं; धृष्टता से, दहकते हुए, तू अनुगमन कर स्पर्श करता हुआ आगे बढ़। हे अग्नि, अपनी जुहू (आहुति-करछी) से उड़ते हुए पतंगों (उपद्रवकारी कीट/दुष्ट शक्तियों) को तपाकर दग्ध कर; अबन्ध (असन्दित) होकर चारों ओर अपनी उल्काएँ (अग्नि-चिंगारियाँ) विसर्जित कर।
Padapatha (Word Analysis)
तव । भ्रमासः । आशुयाः । पतन्ति । अनुस्पृश । धृषता । शोशुचानः । तपूंषि । अग्ने । जुह्वा । पतङ्गान् । असन्दितः । वि । सृज । विष्वक् । उल्काः ।
Word by Word
तवof you / your
तव:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
भ्रमासःwanderers; moving (flames/sparks)
भ्रमासः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootभ्रम (प्रातिपदिक)
आशुयाःswift
आशुयाः:
कर्तृ (विशेषणम् of पतन्त्यः)
TypeAdjective
Rootआशु (प्रातिपदिक)
पतन्तिthey fly / fall
पतन्ति:
क्रिया
TypeVerb
Rootपत्
अनुस्पृशtouch/follow-touch (you)
अनुस्पृश:
क्रिया
TypeVerb
Rootअनु + स्पृश्
धृषताboldly, fiercely
धृषता:
करण (रीत्या/साधनभावः)
TypeAdverbial (Instrumental of manner)
Rootधृष् (धृष्णु/धृष्ट भावः) अथवा धृषत् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
शोशुचानःblazing, shining intensely
शोशुचानः:
कर्तृ (अग्नेः विशेषणम्)
TypeParticiple
Rootशुच् (intensive/reduplicated: शो-शुच्)
तपूँषिheats; ardours
तपूँषि:
कर्म
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक)
अग्नेO Agni
अग्ने:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
जुह्वाwith the ladle
जुह्वा:
करण
TypeNoun
Rootजुहू (प्रातिपदिक)
पतङ्गान्flying ones; sparks (lit. ‘birds’)
पतङ्गान्:
कर्म
TypeNoun
Rootपतङ्ग (प्रातिपदिक)
असन्दितःunbound, unrestrained
असन्दितः:
कर्तृ (अग्नेः विशेषणम्)
TypeAdjective/Participle
Rootसन्दि/सन्द् (प्रातिपदिक/कृदन्त) with privative अ-
विapart, forth
वि:
—
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग)
सृजrelease, send forth
सृज:
क्रिया
TypeVerb
Rootसृज्
विष्वक्in all directions
विष्वक्:
अधिकारण (व्याप्त्यर्थे)
TypeIndeclinable
Rootविष्वक् (अव्यय)
उल्काःfirebrands; sparks
उल्काः:
कर्म
TypeNoun
Rootउल्का (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
A
AgniRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes