Mantra 54
Rishi: Yajus-formula tradition (school transmission within Vājasaneyin line).
Devata: Indrāgnī and Bṛhaspati (explicit); also Dhruvā as addressed.
Chandas: Yajus (prose formula).
Samhita Patha (Devanagari)
लो॒कं पृ॑ण छि॒द्रं पृ॒णाथो॑ सीद ध्रु॒वा त्वम् । इ॒न्द्रा॒ग्नी त्वा॒ बृह॒स्पति॑र॒स्मिन् योना॑वसीषदन्
Transliteration
lokáṃ pṛṇa chidráṃ pṛṇa átho sīda dhruvā tvám | indrāgnī tvā bṛ́haspátir asmín yónāv asīṣadan
Translation
लोक को भर; छिद्र को भर; और तब, हे ध्रुवा, तू बैठ जा। इन्द्र और अग्नि तथा बृहस्पति ने तुझे इस योनि (आधार) में बैठाया है।
Padapatha (Word Analysis)
लोकम् । पृण । छिद्रम् । पृण । अथो इति । सीद । ध्रुवा । त्वम् । इन्द्रा-अग्नी इति । त्वा । बृहस्पतिः । अस्मिन् । योनौ । असीषदन् ।
Word by Word
लोकम्the world/space
लोकम्:
कर्म
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
पृणfill!
पृण:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootपॄ (धातु)
छिद्रम्the opening/gap, the hole
छिद्रम्:
कर्म
TypeNoun
Rootछिद्र (प्रातिपदिक)
पृणfill!
पृण:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootपॄ (धातु)
अथोand then/also
अथो:
(सम्बन्ध/अन्वय)
TypeIndeclinable
Rootअथो (अव्यय)
सीदsit down; settle
सीद:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootसद् (धातु)
ध्रुवाfirm, steady
ध्रुवा:
कर्तृ (विशेष्यस्य)
TypeAdjective
Rootध्रुव (प्रातिपदिक)
त्वम्you
त्वम्:
कर्तृ
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
इन्द्राग्नीIndra and Agni
इन्द्राग्नी:
कर्तृ
TypeNoun
Rootइन्द्र + अग्नि (प्रातिपदिक-द्वन्द्व)
त्वाyou (as object)
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
बृहस्पतिःBṛhaspati
बृहस्पतिः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootबृहस्पति (प्रातिपदिक)
अस्मिन्in this
अस्मिन्:
अधिकरण
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
योनौin the womb/seat; in the resting-place
योनौ:
अधिकरण
TypeNoun
Rootयोनि (प्रातिपदिक)
असीषदन्they caused (you) to sit/they settled (you)
असीषदन्:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootसद् (धातु) + सन्-प्रत्यय (इच्छार्थक/आवृत्त्यर्थक) → सीषद्
Entities Mentioned
D
Dhruvā (the Firm One)I
Indrāgnī (Indra and Agni as a pair)B
BṛhaspatiRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes