Mantra 46
Rishi: Agnicayana tradition (technical yajus).
Devata: Agni (altar-body), with the mantra functioning as consecratory identification (nirvacana).
Chandas: Yajus (prose-formula with rhythmic members).
Samhita Patha (Devanagari)
सं॒ज्ञान॑मसि काम॒धर॑णं॒ मयि॑ ते काम॒धर॑णं भूयात् । अ॒ग्नेर्भस्मा॑स्य॒ग्नेः पुरी॑षमसि॒ । चित॑ स्थ परि॒चित॑ ऊर्ध्व॒चित॑: श्रयध्वम्
Transliteration
saṃjñā́nam asi kāmadháraṇaṃ máy i te kāmadháraṇaṃ bhūyāt | agnér bhasmā́sy agnéḥ purī́ṣam asi | citáḥ sthá paricitá ūrdhvá-citáḥ śrayadhvam
Translation
तू संज्ञान है, काम-धारण (इच्छा का आधार) है; मुझमें तेरा काम-धारण स्थिर हो। तू अग्नि की भस्म है; तू अग्नि का पुरीष (पूरक/भराव) है। तू चित है—परिचित, ऊर्ध्वचित; अपने-अपने स्थान ग्रहण करो।
Padapatha (Word Analysis)
सं-ज्ञानम् । असि । काम-धरणम् । मयि । ते । काम-धरणम् । भूयात् । अग्नेः । भस्म । असि । अग्नेः । पुरीषम् । असि । चितः । स्थ । परि-चितः । ऊर्ध्व-चितः । श्रयध्वम् ।
Word by Word
सं॒ज्ञानम्recognition; sign; token
सं॒ज्ञानम्:
कर्म (असि इति क्रियायाः विधेय-नाम)
TypeNoun
Rootसं-ज्ञान (प्रातिपदिक ‘संज्ञान’ < √ज्ञा)
असिyou are
असि:
(अख्यात) विधेय-क्रिया
TypeVerb
Root√अस् (भू-सत्तायाम्)
काम॒धरणम्support/holder of desire; wish-fulfilling support
काम॒धरणम्:
कर्म/विधेय-नाम (असि)
TypeNoun
Rootकाम-धरण (समास; ‘काम’ + ‘धरण’ < √धृ)
मयिin me
मयि:
अधिकारण
TypePronoun
Rootअस्मद्
तेof you; your
ते:
सम्बन्ध (genitive)
TypePronoun
Rootयुष्मद्
काम॒धरणम्(your) wish-support
काम॒धरणम्:
कर्तृ (भूयात् इति क्रियायाः)
TypeNoun
Rootकाम-धरण (समास; ‘काम’ + ‘धरण’ < √धृ)
भूयात्may it be; may it become
भूयात्:
(अख्यात) विधेय-क्रिया
TypeVerb
Root√भू
अ॒ग्नेःof Agni
अ॒ग्नेः:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun
Rootअग्नि
भस्मash
भस्म:
कर्म/विधेय-नाम (असि)
TypeNoun
Rootभस्मन्
असिyou are
असि:
(अख्यात) विधेय-क्रिया
TypeVerb
Root√अस्
अ॒ग्नेःof Agni
अ॒ग्नेः:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun
Rootअग्नि
पुरीषम्dung; refuse; (rit.) slag/impurity
पुरीषम्:
कर्म/विधेय-नाम (असि)
TypeNoun
Rootपुरीष
असिyou are
असि:
(अख्यात) विधेय-क्रिया
TypeVerb
Root√अस्
चितःpiled up; heaped
चितः:
कर्तृ (स्थ)
TypeAdjective
Rootचित (कृदन्त; √चि ‘चयने’ क्त-प्रत्यय)
स्थyou (pl.) are / stand
स्थ:
(अख्यात) विधेय-क्रिया
TypeVerb
Root√अस्
परिचितःpiled around; arranged all around
परिचितः:
कर्तृ (स्थ)
TypeAdjective
Rootपरि-चित (कृदन्त; √चि ‘चयने’ क्त)
ऊर्ध्वचितःpiled upward; built up high
ऊर्ध्वचितः:
कर्तृ (श्रयध्वम्)
TypeAdjective
Rootऊर्ध्व-चित (समास; ऊर्ध्व + चित < √चि क्त)
श्रयध्वम्rest upon; lean; take support
श्रयध्वम्:
(अख्यात) विधेय-क्रिया
TypeVerb
Root√श्रि (श्रयणे)
Entities Mentioned
I
IndraA
AgniRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes