Mantra 45
Rishi: Śrauta tradition (protective/expulsive formulae).
Devata: Yama and the Pitṛs (with apotropaic force directed at unnamed intruders).
Chandas: Tr̥ṣṭubh-like cadence (ṛc-style), used as yajus in application.
Samhita Patha (Devanagari)
अपे॑त वी॒त वि च॑ सर्प॒तातो॒ येऽत्र॒ स्थ पु॑रा॒णा ये च॒ नूत॑नाः । अदा॑द्य॒मो॒ऽव॒सानं॑ पृथि॒व्या अक्र॑न्नि॒मं पि॒तरो॑ लो॒कम॑स्मै
Transliteration
apéta vīta ví ca sarpatātó yé’tra sthá purāṇā́ yé ca nū́tanāḥ | adā́d yamó’vasā́naṃ pṛthivyā́ ákrann imáṃ pitáro lokám asmai
Translation
हट जाओ! दूर हो जाओ! सरकते हुए निकल जाओ और विलीन हो जाओ—जो यहाँ हैं, चाहे पुराने हों चाहे नये। यम ने पृथ्वी की सीमा निर्धारित की है; पितरों ने उसके लिए यह लोक रचा है।
Padapatha (Word Analysis)
अपेत । वीत । वि । च । सर्पतातः । ये । अत्र । स्थ । पुराणाः । ये । च । नूतनाः । अदात् । यमः । अवसानम् । पृथिव्याः । अक्रन् । इमम् । पितरः । लोकम् । अस्मै ।
Word by Word
अपेतdepart (you all), go away
अपेत:
—
TypeVerb
Rootअप-इ (धातु: इ ‘गमन’) / उपसर्ग: अप
वीतgo away, disperse
वीत:
—
TypeVerb
Rootवि-इ (धातु: इ ‘गमन’) / उपसर्ग: वि
विapart, asunder
वि:
—
TypeIndeclinable
Rootवि
चand
च:
—
TypeIndeclinable
Rootच
सर्पतcreep away, slink off
सर्पत:
—
TypeVerb
Rootसृप् (धातु: सृप् ‘सर्पणे/गत्यर्थ’)
आतःfrom here, hence
आतः:
Apādāna
TypeIndeclinable
Rootअतः (अव्यय; ‘इतः’ इत्यस्य विपरीतार्थक-प्रयोगः) / प्रातिपदिक: अ
येwho (those who)
ये:
Kartā
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अत्रhere
अत्र:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootअत्र
स्थyou are / you stand
स्थ:
—
TypeVerb
Rootअस् (धातु: अस् ‘भू/सत्तायाम्’)
पुराणाःancient, old
पुराणाः:
Kartā (ye … purāṇāḥ) / विशेषणम्
TypeAdjective
Rootपुराण (प्रातिपदिक)
येwho (those who)
ये:
Kartā
TypePronoun
Rootयद्
चand
च:
—
TypeIndeclinable
Rootच
नूतनाःnew, recent
नूतनाः:
Kartā (ye … nūtanāḥ) / विशेषणम्
TypeAdjective
Rootनूतन (प्रातिपदिक)
अदाद्यःYama, the ‘Adādya’ (epithet)
अदाद्यः:
Kartā
TypeAdjective
Rootअदाद्य (प्रातिपदिक; ‘अद्’ इत्यस्य अदादि-गण-संबद्ध विशेषण)
यमःYama
यमः:
Kartā
TypeNoun
Rootयम (प्रातिपदिक)
अवसानम्boundary, limit, resting-place
अवसानम्:
Karma
TypeNoun
Rootअवसान (प्रातिपदिक)
पृथिव्याःof the earth
पृथिव्याः:
Sambandha (genitive)
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
अक्रन्they made
अक्रन्:
—
TypeVerb
Rootकृ (धातु: कृ ‘करणे’)
इमम्this
इमम्:
Karma
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पितरःthe Fathers (ancestors)
पितरः:
Kartā
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
लोकम्world, realm
लोकम्:
Karma
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
अस्मैfor him (to him)
अस्मै:
Sampradāna
TypePronoun
Rootअयम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) → अस्मद्-प्रयोग (दत्तिवाचक)
Entities Mentioned
Y
YamaP
Pitṛs (Fathers/Ancestors)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes