Mantra 25
Rishi: To be confirmed via Vājasaneyī anukramaṇī for VS 12.25.
Devata: Agni
Chandas: Triṣṭubh (probable; requires verification).
Samhita Patha (Devanagari)
दृ॒शा॒नो रु॒क्म उ॒र्व्या व्य॑द्यौद्दु॒र्मर्ष॒मायु॑: श्रि॒ये रु॑चा॒नः । अ॒ग्निर॒मृतो॑ अभव॒द्वयो॑भि॒र्यदे॑नं द्यौरज॑नय॑त्सु॒रेता॑:
Transliteration
dṛśānó rukmá urvyā́ ví adyaut durmárṣam ā́yuḥ śríye rucānáḥ | agnír amṛ́to abhavad váyobhir yád enaṃ dyáur ajanayat surétāḥ ||
Translation
दृष्टि में स्वर्णिम तेज बनकर, वह विस्तीर्ण पृथ्वी पर चमक उठा—श्री के लिए दीप्त, अजेय आयु से युक्त। प्राणशक्तियों के साथ अग्नि अमृत हुआ, जब सु‑रेता द्यौ ने उसे जन्म दिया।
Padapatha (Word Analysis)
दृशानः । रुक्मः । उर्व्याः । वि । अद्यौत् । दुर्मर्षम् । आयुः । श्रिये । रुचानः । अग्निः । अमृतः । अभवत् । वयोभिः । यदा । एनम् । द्यौः । अजनयत् । सु-रेताः
Word by Word
दृशानःseeing; appearing (as one who sees)
दृशानः:
Kartā (विशेषणरूपेण अग्नेः)
TypeAdjective/Participle
Rootदृश् (धातु) → दृशान (कृदन्त-प्रातिपदिक)
रुक्मःthe golden one; gold(-like)
रुक्मः:
Kartā (सम्बोधन/विशेषणरूपेण अग्नेः)
TypeNoun
Rootरुक्म (प्रातिपदिक)
उर्व्याःof the broad earth/expanse
उर्व्याः:
Adhikaraṇa (सम्बन्धः: ‘of the broad (earth/expanse)’)
TypeNoun
Rootउर्वी (प्रातिपदिक)
विapart; forth
वि:
—
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग)
अद्यौत्shone forth
अद्यौत्:
Kartā (क्रिया; कर्ता = अग्निः)
TypeVerb
Rootद्युत् (धातु)
दुर्मर्षम्irresistible; hard to withstand
दुर्मर्षम्:
Karma (अद्यौत्—‘shone forth (as) irresistible’)
TypeAdjective
Rootदुर्मर्ष (प्रातिपदिक)
आयुःlife; vital force
आयुः:
Kartā/Viśeṣya (श्रिये—लक्ष्यभावे ‘life/vitality’)
TypeNoun
Rootआयुस् (प्रातिपदिक)
श्रियेfor splendour; for prosperity
श्रिये:
Sampradāna (for prosperity/splendour)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक)
रुचानःshining; radiant
रुचानः:
Kartā (विशेषणरूपेण अग्नेः)
TypeAdjective/Participle
Rootरुच् (धातु) → रुचान (कृदन्त-प्रातिपदिक)
अग्निःAgni (fire)
अग्निः:
Kartā
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
अमृतःimmortal
अमृतः:
Kartā (विशेषणः अग्नेः)
TypeAdjective
Rootअमृत (प्रातिपदिक)
अभवत्became
अभवत्:
— (सम्बन्धक्रिया; कर्ता = अग्निः)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
वयःभिःwith vital powers; with strengths
वयःभिः:
Karaṇa (by/with vital powers; with strengths)
TypeNoun
Rootवयस् (प्रातिपदिक)
यत्when; that
यत्:
—
TypeIndeclinable/Relative
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
एनम्him
एनम्:
Karma (जनयत्—him)
TypePronoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
द्यौःHeaven; the sky
द्यौः:
Kartā (जनयत्—Heaven as agent)
TypeNoun
Rootद्यौ (प्रातिपदिक)
अजनयत्generated; produced
अजनयत्:
— (कर्तृक्रिया; कर्ता = द्यौः)
TypeVerb
Rootजन् (धातु) + आ (उपसर्ग) → अजनयत्
सुरेताःhaving divine seed; of good seed
सुरेताः:
Kartā (विशेषणः अग्नेः/एनम्)
TypeAdjective
Rootसुरेतस् (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
A
AgniD
Dyauḥ (Heaven)P
Pṛthivī (Earth)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes