Adhyaya 5
Rudra SamhitaSati KhandaAdhyaya 565 Verses

संध्याचरित्रवर्णनम् (Sandhyā-caritra-varṇana) — “Account of Sandhyā’s Story”

इस अध्याय में सूत बताते हैं कि पूर्व प्रसंग सुनकर नारद ब्रह्मा से संध्या के विषय में प्रश्न करते हैं—मानसपुत्रों के अपने-अपने धाम चले जाने के बाद संध्या कहाँ गई, उसने आगे क्या किया और उसका विवाह किससे हुआ। तत्त्ववेत्ता ब्रह्मा शंकर का स्मरण कर वंश-तत्त्व की कथा आरम्भ करते हैं। वे कहते हैं कि संध्या ब्रह्मा की मानसपुत्री (मन से उत्पन्न पुत्री) थी; उसने तप किया, देह का त्याग किया और पुनर्जन्म लेकर अरुंधती बनी। इस प्रकार कथा संध्या को अरुंधती के पतिव्रता आदर्श से जोड़ती है और ब्रह्मा-विष्णु-महेश के दैवी विधान को उसका आधार बताती है।

Shlokas

Verse 1

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणो मुनिसत्तमः । स मुदोवाच संस्मृत्य शंकरं प्रीतमानसः

सूत बोले—ब्रह्मा के ये वचन सुनकर मुनियों में श्रेष्ठ उस महर्षि ने, मन में प्रेम से प्रसन्न होकर, शंकर का स्मरण किया और आनंदपूर्वक कहा।

Verse 2

नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग विष्णुशिष्य महामते । अद्भुता कथिता लीला त्वया च शशिमौलिनः

नारद बोले— हे ब्रह्मन्! हे विधाता! हे महाभाग! हे विष्णु के शिष्य, महामते! आपने चन्द्रमौलि भगवान शिव की अद्भुत लीला का वर्णन किया है।

Verse 3

गृहीतदारे मदने हृष्टे हि स्वगृहे गते । दक्षे च स्वगृहं याते तथा हि त्वयि कर्तरि

जब कामदेव अपना कार्य ग्रहण करके हर्षित हुआ और अपने घर लौट गया, और दक्ष भी अपने गृह को चला गया—तब भी, हे कर्ता (शिव), समस्त घटनाओं के पीछे आप ही नियन्ता-कर्ता रहे।

Verse 4

मानसेषु च पुत्रेषु गतेषु स्वस्वधामसु । संध्या कुत्र गता सा च ब्रह्मपुत्री पितृप्रसूः

जब मन से उत्पन्न पुत्र अपने-अपने धाम को चले गए, तब ब्रह्मा ने सोचा—“वह संध्या कहाँ चली गई, जो ब्रह्मा की पुत्री और पितरों की जननी है?”

Verse 5

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे संध्याचरित्रवर्णनो नाम पंचमोऽध्यायः

इस प्रकार श्रीशिवमहापुराण की द्वितीय रुद्रसंहिता के द्वितीय सतीखण्ड में “संध्या-चरित्र-वर्णन” नामक पाँचवाँ अध्याय समाप्त हुआ।

Verse 6

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मपुत्रश्च धीमतः । संस्मृत्य शंकरं सक्त्या ब्रह्मा प्रोवाच तत्त्ववित्

सूत बोले—उस धीमान् ब्रह्मपुत्र (नारद) के वचन सुनकर, उसने शक्ति-एकाग्रता से शंकर का स्मरण किया; तब तत्त्ववेत्ता ब्रह्मा ने कहा।

Verse 7

ब्रह्मोवाच । शृणु त्वं च मुने सर्वं संध्यायाश्चरितं शुभम् । यच्छ्रुत्वा सर्वकामिन्यस्साध्व्यस्स्युस्सर्वदा मुने

ब्रह्मा बोले—हे मुने, संध्या का समस्त शुभ चरित्र सुनो। इसे सुनकर, हे मुने, सभी कामनाओं वाली स्त्रियाँ भी सदा साध्वी और दृढ़व्रता हो जाती हैं।

Verse 8

सा च संध्या सुता मे हि मनोजाता पुराऽ भवत् । तपस्तप्त्वा तनुं त्यक्त्वा सैव जाता त्वरुंधती

वह संध्या वास्तव में मेरी पुत्री थी, जो पहले मेरे मन से उत्पन्न हुई थी। तपस्या करके और उस देह को त्यागकर, वही पुनः पतिव्रता अरुंधती के रूप में जन्मी।

Verse 9

मेधातिथेस्सुता भूत्वा मुनिश्रेष्ठस्य धीमती । ब्रह्मविष्णुमहेशानवचनाच्चरितव्रता

वह बुद्धिमान मुनिश्रेष्ठ मेधातिथि की पुत्री बनी। ब्रह्मा, विष्णु और महेशान (शिव) के वचनानुसार उसने व्रत-आचरण को निष्ठापूर्वक धारण किया।

Verse 10

वव्रे पतिं महात्मानं वसिष्ठं शंसितव्रतम् । पतिव्रता च मुख्याऽभूद्वंद्या पूज्या त्वभीषणा

उसने प्रशंसित व्रतों वाले महात्मा वसिष्ठ को पति रूप में वरण किया। वह पतिव्रताओं में श्रेष्ठ हुई, वंदनीय और पूजनीय बनी, तथा तपोबल के प्रभाव से अत्यन्त तेजस्विनी (भयप्रद) हुई।

Verse 12

नारद उवाच । कथं तया तपस्तप्तं किमर्थं कुत्र संध्यया । कथं शरीरं सा त्यक्त्वाऽभवन्मेधातिथेः सुता । कथं वा विहितं देवैर्ब्रह्मविष्णुशिवैः पतिम् । वसिष्ठं तु महात्मानं संवव्रे शंसितव्रतम्

नारद बोले—उसने तप कैसे किया, किस हेतु और किस संध्या-स्थल/समय में? वह देह त्यागकर मेधातिथि की पुत्री कैसे बनी? और ब्रह्मा, विष्णु तथा शिव देवों ने उसके लिए पति कैसे नियत किया कि उसने प्रशंसित व्रतों वाले महात्मा वसिष्ठ को वरा?

Verse 13

एतन्मे श्रोष्यमाणाय विस्तरेण पितामह । कौतूहलमरुंधत्याश्चरितं ब्रूहि तत्त्वतः

हे पितामह! मैं इसे सुनने को उत्सुक हूँ; कृपया अरुंधती के अद्भुत चरित को सत्य के अनुसार विस्तार से मुझे कहिए।

Verse 14

ब्रह्मोवाच । अहं स्वतनयां संध्यां दृष्ट्वा पूर्वमथात्मनः । कामायाशु मनोऽकार्षं त्यक्त्वा शिवभयाच्च सा

ब्रह्मा बोले—पूर्वकाल में अपनी ही पुत्री संध्या को देखकर मेरा मन शीघ्र ही काम की ओर खिंच गया; पर वह शिव-भय से उसे त्यागकर हट गई।

Verse 15

संध्यायाश्चलितं चित्तं कामबाणविलोडितम् । ऋषीणामपि संरुद्धमानसानां महात्मनाम्

संध्या-समय में काम के बाणों से मथित होकर, संयमित मन वाले महात्मा ऋषियों का भी चित्त चंचल हो उठता है।

Verse 16

भर्गस्य वचनं श्रुत्वा सोपहासं च मां प्रति । आत्मनश्चलितत्वं वै ह्यमर्यादमृषीन्प्रति

भर्ग के मेरे प्रति उपहासयुक्त वचन सुनकर मैंने अपने भीतर धैर्य का डगमगाना जाना और ऋषियों के प्रति व्यवहार में मर्यादा-भंग भी देखा।

Verse 17

कामस्य तादृशं भावं मुनिमोहकरं मुहुः । दृष्ट्वा संध्या स्वयं तत्रोपयमायातिदुःखिता

काम की ऐसी अवस्था—जो बार-बार देखकर मुनियों को भी मोहित कर दे—देखकर संध्या स्वयं दुःखित होकर वहाँ आई और शरण लेने लगी।

Verse 18

ततस्तु ब्रह्मणा शप्ते मदने च मया मुने । अंतर्भूते मयि शिवे गते चापि निजास्पदे

तब, हे मुनि, ब्रह्मा और मेरे द्वारा शापित कामदेव मुझमें ही लीन हो गया; और मैं शिव अपने निज धाम को लौट गया।

Verse 19

आमर्षवशमापन्ना सा संध्या मुनिसत्तम । मम पुत्री विचार्यैवं तदा ध्यानपराऽभवत्

हे मुनिश्रेष्ठ, वह संध्या क्रोध के वश में आ गई। मेरी पुत्री ने ऐसा विचार करके तब ध्यान में पूर्णतः प्रवृत्त हो गई।

Verse 20

ध्यायंती क्षणमेवाशु पूर्वं वृत्तं मनस्विनी । इदं विममृशे संध्या तस्मिन्काले यथोचितम्

दृढ़चित्ता सती ने शीघ्र ही एक क्षण में पूर्ववृत्त का ध्यान किया। उसी समय संध्या ने विचार कर यथोचित और उचित कर्म का निश्चय किया।

Verse 21

संध्योवाच । उत्पन्नमात्रां मां दृष्ट्वा युवतीं मदनेरितः । अकार्षित्सानुरागोयमभिलाषं पिता मम

संध्या बोली—जन्म लेते ही मुझे युवती रूप में देखकर, कामदेव से प्रेरित मेरे पिता के मन में अनुरागयुक्त अभिलाषा जाग उठी।

Verse 22

पश्यतां मानसानां च मुनीनां भावितात्मनाम् । दृष्ट्वैव माममर्यादं सकाममभवन्मनः

मन को साधे हुए, भावितात्मा मुनि भी देखते-देखते, मुझे मर्यादा से परे आचरण करती देख, उसी क्षण कामना से उद्वेलित हो उठे।

Verse 24

फलमेतस्य पापस्य मदनस्स्वयमाप्तवान् । यस्तं शशाप कुपितः शंभोरग्रे पितामहः

इस पाप का फल स्वयं मदन ने पाया; क्योंकि शंभु के सम्मुख क्रुद्ध हुए पितामह ब्रह्मा ने उसे शाप दिया था।

Verse 26

यन्मां पिता भ्रातरश्च सकाममपरोक्षतः । दृष्ट्वा चक्रुस्स्पृहां तस्मान्न मत्तः पापकृत्परा

मुझे प्रत्यक्ष देखकर मेरे पिता और भाई कामवश लोभ-दृष्टि से मेरी ओर आकृष्ट हुए; इसलिए मुझसे बढ़कर पापी कोई नहीं।

Verse 27

ममापि कामभावोभूदमर्यादं समीक्ष्य तान् । पत्या इव स्वकेताते सर्वेषु सहजेष्वषि

उनको मर्यादा-भंग करते देखकर मेरे भीतर भी कामभाव जाग उठा; और मानो वे मेरे ही पति हों, मैं उन सब सहचरों की ओर भी अंतर्मन से झुक गई।

Verse 28

करिष्यारम्यस्य पापस्य प्रायश्चित्तमहं स्वयम् । आत्मानमग्नौ होष्यामि वेदमार्गानुसारत

जो पाप मैं करने जा रही हूँ, उसका प्रायश्चित्त मैं स्वयं बनूँगी; वेदमार्ग के अनुसार मैं अपने आप को पवित्र अग्नि में आहुति कर दूँगी।

Verse 29

किं त्वेकां स्थापयिष्यामि मर्यादामिह भूतले । उत्पन्नमात्रा न यथा सकामास्स्युश्शरीरिणः

परंतु मैं पृथ्वी पर एक मर्यादा स्थापित करूँगी—कि देहधारी प्राणी जन्म लेते ही कामना और भोग-लालसा से प्रेरित न हों।

Verse 30

एतदर्थमहं कृत्वा तपः परम दारुणम् । मर्यादां स्थापयिष्यामि पश्चात्त्यक्षामि जीवितम्

इसी हेतु मैं अत्यंत दारुण तप करूँगी; धर्म की मर्यादा स्थापित कर, उसके बाद इस जीवन का त्याग कर दूँगी।

Verse 31

यस्मिञ्च्छरीरे पित्रा मे ह्यभिलाषस्स्वयं कृतः । भातृभिस्तेन कायेन किंचिन्नास्ति प्रयोजनम्

जिस शरीर के विषय में मेरे पिता ने स्वयं कामना कर ली है, उस शरीर से मेरे भाइयों के बीच मेरा क्या प्रयोजन रह गया है?

Verse 32

मया येन शरीरेण तातेषु सहजेषु च । उद्भावितः कामभावो न तत्सुकृतसाधनम्

मेरे जिस शरीर के कारण अपने ही स्वजनों में भी कामभाव जाग उठा, वह किसी भी प्रकार से पुण्य का साधन नहीं है।

Verse 33

इति संचित्य मनसा संध्या शैलवरं ततः । जगाम चन्द्रभागाख्यं चन्द्रभागापगा यतः

मन में ऐसा निश्चय करके संध्या उस श्रेष्ठ पर्वत से चली और चन्द्रभागा नामक स्थान पर गई, जहाँ चन्द्रभागा नदी बहती है।

Verse 34

अथ तत्र गतां ज्ञात्वा संध्यां गिरिवरं प्रति । तपसे नियतात्मानं ब्रह्मावोचमहं सुतम्

तब ब्रह्मा ने यह जानकर कि संध्या तप के लिए मन को संयमित कर श्रेष्ठ पर्वत की ओर वहाँ गई है, मुझसे—अपने पुत्र से—कहा।

Verse 35

वशिष्ठं संयतात्मानं सर्वज्ञं ज्ञानयोगिनम् । समीपे स्वे समासीनं वेदवेदाङ्गपारगम्

पास ही वसिष्ठ बैठे थे—आत्मसंयमी, सर्वज्ञ, ज्ञानयोग में स्थित—और निकट आसन पर विराजमान, वेद तथा वेदाङ्गों में पारंगत।

Verse 36

ब्रह्मोवाच । वसिष्ठ पुत्र गच्छ त्वं संध्यां जातां मनस्विनीम् । तपसे धृतकामां च दीक्षस्वैनां यथा विधि

ब्रह्मा बोले— हे वसिष्ठपुत्र! तुम संध्या के पास जाओ; वह दृढ़-मन वाली होकर तप का संकल्प कर चुकी है। विधि के अनुसार उसे तप-दीक्षा प्रदान करो।

Verse 37

मंदाक्षमभवत्तस्याः पुरा दृष्ट्वैव कामुकान् । युष्मान्मां च तथात्मानं सकामां मुनिसत्तम

हे मुनिश्रेष्ठ! पहले कामुक जनों को मात्र देखकर ही उसकी दृष्टि झुक जाती थी; और वह आपको, मुझे तथा अपने-आप को भी काम-युक्त मानती थी।

Verse 38

अभूतपूर्वं तत्कर्म पूर्व मृत्युं विमृश्य सा । युष्माकमात्मनश्चापि प्राणान्संत्यक्तुमिच्छति

उस अभूतपूर्व कर्म पर विचार करके, और पहले ही मृत्यु का मनन कर चुकी वह अब तुम्हारे ही कारण—तुम्हारे ही प्रति—अपने प्राणों का त्याग करना चाहती है।

Verse 39

समर्यादेषु मर्यादां तपसा स्थापयिष्यति । तपः कर्तुं गता साध्वी चन्द्रभागाख्यभूधरे

मर्यादा का पालन करने वालों में मर्यादा की स्थापना हेतु, साध्वी सती ने तपस्या द्वारा उचित सीमा ठहराने का निश्चय किया; और तप करने के लिए चन्द्रभागा नामक पर्वत पर गई।

Verse 40

न भावं तपसस्तात सानुजानाति कंचन । तस्माद्यथोपदेशात्सा प्राप्नोत्विष्टं तथा कुरु

हे प्रिय, किसी के तप का अंतर्भाव और फल कोई दूसरा निश्चित या अनुमोदित नहीं कर सकता। इसलिए जैसा उपदेश मिला है वैसा ही करो, जिससे वह अपना इष्ट प्राप्त कर ले।

Verse 41

इदं रूपं परित्यज्य निजं रूपांतरं मुने । परिगृह्यांतिके तस्यास्तपश्चर्यां निदर्शयन्

हे मुने, इस रूप को त्यागकर अपने ही अन्य रूप को धारण करके वे उसके निकट रहे और तपश्चर्या की मर्यादा दिखाते हुए (शैव) तप का अनुशासन प्रकट करने लगे।

Verse 42

इदं स्वरूपं भवतो दृष्ट्वा पूर्वं यथात्र वाम् । नाप्नुयात्साऽथ किंचिद्वै ततो रूपांतरं कुरु

यहाँ पहले तुम्हारा यही स्वरूप देखकर उसे अब कुछ नया प्राप्त नहीं होगा; इसलिए तुम दूसरा रूप धारण करो।

Verse 43

ब्रह्मोवाच नारदेत्थं वसिष्ठो मे समाज्ञप्तो दयावता । यथाऽस्विति च मां प्रोच्य ययौ संध्यांतिकं मुनिः

ब्रह्मा बोले—हे नारद, दयालु वशिष्ठ ने मुझे इस प्रकार आज्ञा दी। ‘यथास्तु’ कहकर वह मुनि संध्या-कर्म करने हेतु चला गया।

Verse 44

तत्र देवसरः पूर्णं गुणैर्मानससंमितम् । ददर्श स वसिष्टोथ संध्यां तत्तीरगामपि

वहाँ उसने एक दिव्य सरोवर देखा, जो शुभ गुणों से परिपूर्ण और पवित्र मानस-सरोवर के समान था। फिर वसिष्ठ ने उसके तट पर विचरती संध्या-देवी को भी देखा।

Verse 45

तीरस्थया तया रेजे तत्सरः कमलोज्ज्वलम् । उद्यदिंदुसुनक्षत्र प्रदोषे गगनं यथा

तट पर स्थित उस देवी के कारण वह कमल-उज्ज्वल सरोवर वैसे ही शोभित हुआ, जैसे प्रदोषकाल में उदित चन्द्रमा और तारागणों से आकाश दमक उठता है।

Verse 46

मुनिर्दृष्ट्वाथ तां तत्र सुसंभावां स कौतुकी । वीक्षांचक्रे सरस्तत्र बृहल्लोहितसंज्ञकम्

मुनि ने उसे वहाँ अत्यन्त शुभ और उत्तम लक्षणों से युक्त देखकर, कौतुक से भरकर चारों ओर दृष्टि डाली और वहाँ ‘बृहल्लोहित’ नामक सरोवर को देखा।

Verse 47

चन्द्रभागा नदी तस्मात्प्राकाराद्दक्षिणांबुधिम् । यांती सा चैव ददृशे तेन सानुगिरेर्महत्

उस प्राकार से चन्द्रभागा नदी दक्षिण दिशा में समुद्र की ओर बहती हुई दिखाई दी; और वह बहती हुई, पर्वतों से घिरे हुए उस विशाल और रमणीय प्रदेश को भी देखती गई।

Verse 48

निर्भिद्य पश्चिमं सा तु चन्द्रभागस्य सा नदी । यथा हिमवतो गंगा तथा गच्छति सागरम्

वह चन्द्रभागा नदी पश्चिम दिशा को भेदती हुई आगे बह चली। जैसे हिमालय से निकली गंगा सागर तक पहुँचती है, वैसे ही वह भी समुद्र की ओर जाती है।

Verse 49

तस्मिन् गिरौ चन्द्रभागे बृहल्लोहिततीरगाम् । संध्यां दृष्ट्वाथ पप्रच्छ वसिष्ठस्सादरं तदा

उस चन्द्रभाग नामक पर्वत पर वसिष्ठ ने बृहल्लोहित नदी के तट से आती हुई संध्या को देखा और तब आदरपूर्वक उससे प्रश्न किया।

Verse 50

वशिष्ठ उवाच । किमर्थमागता भद्रे निर्जनं त्वं महीधरम् । कस्य वा तनया किं वा भवत्यापि चिकीर्षितम्

वशिष्ठ बोले—हे भद्रे, तुम इस निर्जन पर्वत पर किस कारण आई हो? तुम किसकी पुत्री हो, और वास्तव में तुम्हारा क्या अभिप्राय है?

Verse 51

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं वद गुह्यं न चेद्भवेत् । वदनं पूर्णचन्द्राभं निश्चेष्टं वा कथं तव

मैं यह सुनना चाहता हूँ—यदि यह गुप्त रखने योग्य न हो तो बताइए। आपका पूर्णचन्द्र-सा उज्ज्वल मुख कैसे निश्चेष्ट और निर्विकार हो गया है?

Verse 52

ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वशिष्ठस्य महात्मनः । दृष्ट्वा च तं महात्मानं ज्वलंतमिव पावकम्

ब्रह्मा बोले—उस महात्मा वशिष्ठ के वचन सुनकर और उस श्रेष्ठ ऋषि को अग्नि-सम ज्वलंत देखकर वे विस्मय और सावधानता से भर गए।

Verse 53

शरीरधृग्ब्रह्मचर्यं विलसंतं जटाधरम् । सादरं प्रणिपत्याथ संध्योवाच तपोधनम्

ब्रह्मचर्य-व्रत में दीप्त, जटाधारी, संयम से शरीर धारण करने वाले उस तपस्वी को देखकर संध्या ने आदरपूर्वक प्रणाम किया और फिर उस तपोधन से बोली।

Verse 54

संध्योवाच । यदर्थमागता शैलं सिद्धं तन्मे निबोध ह । तव दर्शनमात्रेण यन्मे सेत्स्यति वा विभो

संध्या बोली—“हे विभो, आप किस प्रयोजन से इस सिद्ध पर्वत पर आए हैं, वह मुझे स्पष्ट बताइए। आपके मात्र दर्शन से मेरे लिए क्या सिद्ध होने वाला है?”

Verse 55

तपश्चर्तुमहं ब्रह्मन्निर्जनं शैलमागता । ब्रह्मणोहं सुता जाता नाम्ना संध्येति विश्रुता

“हे ब्रह्मन्, तप करने के लिए मैं इस निर्जन पर्वत पर आई हूँ। मैं ब्रह्मा की पुत्री होकर उत्पन्न हुई हूँ और ‘संध्या’ नाम से प्रसिद्ध हूँ।”

Verse 56

यदि ते युज्यते सह्यं मां त्वं समुपदेशय । एतच्चिकीर्षितं गुह्यं नान्यैः किंचन विद्यते

यदि यह तुम्हें उचित और स्वीकार्य हो, तो मुझे भली-भाँति उपदेश दो। मेरा यह अभिप्राय गुप्त है; अन्य किसी को इसका कुछ भी ज्ञान नहीं है।

Verse 57

अज्ञात्वा तपसो भावं तपोवनमुपाश्रिता । चिंतया परिशुष्येहं वेपते हि मनो मम

तपस्या के वास्तविक भाव को न जानकर मैं इस तपोवन में आश्रित हुई हूँ। पर यहाँ चिंता से मैं सूखती जाती हूँ और मेरा मन सचमुच काँपता है।

Verse 58

ब्रह्मोवाच । आकर्ण्य तस्या वचनं वसिष्ठो ब्रह्मवित्तमः । स्वयं च सर्वकृत्यज्ञो नान्यत्किंचन पृष्टवान्

ब्रह्मा बोले—उसके वचन सुनकर ब्रह्मविदों में श्रेष्ठ वसिष्ठ, जो स्वयं समस्त कर्तव्यों और विधियों के ज्ञाता थे, ने उससे आगे कुछ भी नहीं पूछा।

Verse 59

अथ तां नियतात्मानं तपसेति धृतोद्यमाम् । प्रोवाच मनसा स्मृत्वा शंकरं भक्तवत्सलम्

फिर उसे आत्मसंयमी और तप करने के लिए दृढ़ निश्चयी देखकर, दक्ष ने—मन में भक्तवत्सल शंकर का स्मरण करके—उससे कहा।

Verse 60

वसिष्ठ उवाच । परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः । परमः परमाराध्यः शम्भुर्मनसि धार्यताम्

वसिष्ठ बोले—जो परम तेजस्वी, परम तपस्वी, परम श्रेष्ठ और परम आराध्य हैं, उन शम्भु को मन में धारण किया जाए।

Verse 61

धर्मार्थकाममोक्षाणां य एकस्त्वादिकारणम् । तमेकं जगतामाद्यं भजस्व पुरुषोत्तमम्

धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष—इन चारों का जो एकमात्र आदिकारण है, उन जगतों के आदि, उस एक पुरुषोत्तम का भजन करो।

Verse 62

मंत्रेणानेन देवेशं शम्भुं भज शुभानने । तेन ते सकला वाप्तिर्भविष्यति न संशयः

हे शुभानने! इसी मंत्र से देवेश शम्भु का भजन करो; इससे तुम्हें समस्त सिद्धि-प्राप्ति होगी—इसमें कोई संशय नहीं।

Verse 63

ॐ नमश्शंकरायेति ओंमित्यंतेन सन्ततम् । मौनतपस्याप्रारंम्भं तन्मे निगदतः शृणु

‘ॐ नमः शंकराय’—अंत में ‘ॐ’ की मुद्रा रखकर इसका निरंतर जप करो। अब मौन-तप के आरम्भ का विधान मैं कहता हूँ; उसे सुनो।

Verse 64

स्नानं मौनेन कर्तव्यं मौनेन हरपूजनम् । द्वयोः पूर्णजलाहारं प्रथमं षष्ठकालयोः

स्नान मौन में करना चाहिए और मौन में ही हर (शिव) का पूजन करना चाहिए। दोनों समय केवल जलाहार पूर्ण रूप से लेना चाहिए—पहले और छठे काल में।

Verse 65

तृतीये षष्ठकाले तु ह्युपवासपरो भवेत् । एवं तपस्समाप्तौ वा षष्ठे काले क्रिया भवेत्

तीसरे चरण में, छठे नियत काल पर, उपवास में तत्पर रहना चाहिए। इसी प्रकार तप की समाप्ति पर भी छठे काल में ही क्रिया (अनुष्ठान) करनी चाहिए।

Verse 66

एवं मौनतपस्याख्या ब्रह्मचर्यफलप्रदा । सर्वाभीष्टप्रदा देवि सत्यंसत्यं न संशयः

हे देवि! इस प्रकार ‘मौन-तप’ कहलाने वाला यह अनुशासन ब्रह्मचर्य का फल देने वाला है। यह समस्त अभीष्टों को प्रदान करता है—यह सत्य है, सत्य ही है; इसमें संशय नहीं।

Verse 67

एवं चित्ते समुद्दिश्य कामं चिंतय शंकरम् । स ते प्रसन्न इष्टार्थमचिरादेव दास्यति

इस प्रकार मन को एकाग्र करके और सांसारिक कामना को त्यागकर शंकर का चिंतन करो। जब वे तुम पर प्रसन्न होंगे, तब शीघ्र ही तुम्हारा अभीष्ट अर्थ प्रदान करेंगे।

Verse 68

ब्रह्मोवाच । उपविश्य वसिष्ठोथ संध्यायै तपसः क्रियाम् । तामाभाष्य यथान्यायं तत्रैवांतर्दधे मुनिः

ब्रह्मा बोले—तब वसिष्ठ ने बैठकर संध्या-तप की विधि का अनुष्ठान किया। उस विधि को यथोचित रीति से (उसे) समझाकर, वहीँ से मुनि अंतर्धान हो गए।

Frequently Asked Questions

The chapter explains Sandhyā’s subsequent fate and identity-change: after tapas and relinquishing her body, she is said to be reborn as Arundhatī, establishing an etiological link between primordial Sandhyā and the later exemplary wife-figure.

It presents tapas as a mechanism of ontological refinement and re-situation: a being’s form and role can be reconfigured to embody dharmic exemplarity, with divine sanction (Brahmā–Viṣṇu–Maheśa) anchoring the transformation.

Śiva is highlighted through epithets (Śaṅkara, Śaśimauli) and as the devotional reference-point invoked before authoritative teaching; Brahmā appears as the tattvavit narrator; Nārada functions as the epistemic catalyst through questioning.