Mantra 6
Sukta 1.50
Rishi: Vasiṣṭha (traditionally for RV 1.50)
Devata: Varuṇa (invoked here as the all-seeing guardian of Ṛta, in a solar hymn context)
Chandas: Gāyatrī
Samhita Patha (Devanagari)
येना पावक चक्षसा भुरण्यन्तं जनाँ अनु । त्वं वरुण पश्यसि ॥
Samhita Patha (IAST)
येना॑ पावक॒ चक्ष॑सा भुर॒ण्यन्तं॒ जनाँ॒ अनु॑ । त्वं व॑रुण॒ पश्य॑सि ॥
Transliteration
yénā pā́vaka cákṣasā bhuráṇyantaṃ jánāṃ ánu | tváṃ varuṇa páśyasi ||
Translation
जिस निर्मल, पावक चक्षु से तुम चलायमान जनसमूहों का अनुगमन करते हो—उसी से, हे वरुण, तुम देखते हो; आवरणों के पार भी सब कुछ तुम्हारी दृष्टि में है।
Padapatha (Word Analysis)
येन॑ । पा॒व॒क॒ । चक्ष॑सा । भु॒र॒ण्यन्त॑म् । जना॑न् । अनु॑ । त्वम् । व॒रु॒ण॒ । पश्य॑सि ॥येन । पावक । चक्षसा । भुरण्यन्तम् । जनान् । अनु । त्वम् । वरुण । पश्यसि ॥yena | pāvaka | cakṣasā | bhuraṇyantam | janān | anu | tvam | varuṇa | paśyasi
Word by Word
येनby which
येन:
करण (instrument) / साधनम्
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) → य-
पावकO purifier
पावक:
सम्बोधन (address)
TypeAdjective (vocative epithet)
Rootपू (धातु) → पावक (कृदन्त-प्रातिपदिक, ‘purifying’)
चक्षसाwith (your) eye / by sight
चक्षसा:
करण (instrument)
TypeNoun
Rootचक्षुस् (प्रातिपदिक) ‘eye, sight’
भुरण्यन्तम्the swiftly moving (one)
भुरण्यन्तम्:
कर्म (object) — ‘whom/which (you) see’
TypeParticiple (adjectival)
Rootभुरण्य् (धातु, ‘to hasten/whirl, be in rapid motion’) → भुरण्यन्त् (वर्तमान-कृदन्त, शतृ)
जनान्people, men
जनान्:
कर्म (object) (with अनु) — ‘along/over people’
TypeNoun
Rootजन (प्रातिपदिक) ‘people, men’
अनुalong, following
अनु:
(उपपद-सम्बन्धः) कर्म-सम्बन्धे ‘following/along’
TypeIndeclinable
Rootअनु (उपसर्ग/अव्यय)
त्वम्you
त्वम्:
कर्तृ (subject)
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
वरुणO Varuṇa
वरुण:
सम्बोधन (address)
TypeNoun (proper name)
Rootवरुण (देवनाम-प्रातिपदिक)
पश्यसिyou see
पश्यसि:
क्रिया (finite verb)
TypeVerb
Rootपश् (धातु) ‘to see’