Shloka 5

बालकाण्ड ५६: विश्वामित्र–वसिष्ठ अस्त्रसंघर्षः

Visvamitra and Vasistha: Contest of Divine Weapons

Devanagari script

तस्यास्त्रं गाधिपुत्रस्य घोरमाग्नेयमुद्यतम्।ब्रह्मदण्डेन तच्छान्तमग्नेर्वेग इवाम्भसा।।।।

Transliteration

tasyāstraṃ gādhiputrasya ghoram āgneyam udyatam |

brahmadaṇḍena tac chāntam agner vega ivāmbhasā ||

Translation

गाधि-पुत्र का उठाया हुआ वह भयानक आग्नेय अस्त्र ब्रह्म-दण्ड से शांत कर दिया गया—जैसे जल से अग्नि का वेग दब जाता है।

Word by Word

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन; ‘of him’

• अस्त्रम्: weapon (missile)
• अस्त्रम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• गाधिपुत्रस्य: of the son of Gādhi
• गाधिपुत्रस्य: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: गाधि (प्रातिपदिक) + पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (गाधेः पुत्रः)

• घोरम्: terrible
• घोरम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: घोर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणं ‘अस्त्रम्’

• आग्नेयम्: Agni-related (fiery)
• आग्नेयम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आग्नेय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणं ‘अस्त्रम्’ (pertaining to Agni)

• उद्यतम्: raised/discharged
• उद्यतम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उद् + यम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणं ‘अस्त्रम्’; ‘raised/let loose’

• ब्रह्मदण्डेन: by the Brahma-rod
• ब्रह्मदण्डेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक) + दण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; समासः तत्पुरुषः (ब्रह्मणः दण्डः)

• तत्: that
• तत्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘that (weapon)’

• शान्तम्: was calmed
• शान्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: शम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘pacified’

• अग्नेः: of fire
• अग्नेः: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• वेगः: force/speed
• वेगः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वेग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• इव: like/as
• इव: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमानवाचक-अव्यय (particle of comparison)

• अम्भसा: by water
• अम्भसा: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: अम्भस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

Context

At this, Vasishta the most brilliant ascetic became quiet. The humiliated Viswamitra heaved a sigh and spoke these words:

Characters & Entities

• Viśvāmitra
• Gādhi
• Agneyāstra
• Brahmadaṇḍa
• Agni

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Unchecked aggression is naturally checked by higher, disciplined power; Dharma implies that destructive force must yield to spiritual restraint.

What is the narrative situation?

Viśvāmitra releases the fire-weapon, but Vasiṣṭha’s Brahma-staff neutralizes it effortlessly.

Which character virtue is emphasized?

Vasiṣṭha’s mastery through tapas—calm control rather than escalating violence.