Ramayana — Bala Kanda, Sarga 45, Shloka 13

विशालानगरीप्रवेशः

Entry toward Viśālā and the Indra–Kṣīrodamathana Legend

Devanagari script

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्य मुनिपुङ्गव:।आख्यातुं तत्समारेभे विशालस्य पुरातनम्।।।।

Transliteration

tasya tadvacanaṃ śrutvā rāmasya munipuṅgavaḥ | ākhyātuṃ tatsamārebhe viśālasya purātanam ||

Translation

राम के वचन सुनकर मुनियों में श्रेष्ठ ने विशालापुरी का प्राचीन वृत्तान्त कहने का आरम्भ किया।

Word by Word

• तस्य: of him (Rama)
• तस्य: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
• Form: षष्ठी, एकवचन

• तत्: that
• तत्: विशेषण (Adjectival)
• Type: Adjective
• Root: तद् (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of वचनम्

• वचनम्: speech; words
• वचनम्: कर्म (Object of śrutvā)
• Type: Noun
• Root: वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: क्त्वान्त (Absolutive), अव्ययभाव

• रामस्य: of Rama
• रामस्य: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• मुनि-पुङ्गवः: the foremost among sages
• मुनि-पुङ्गवः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक) + पुङ्गव (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘मुनीनां पुङ्गवः’

• आख्यातुम्: to narrate
• आख्यातुम्: प्रयोजन (Purpose)
• Type: Verb
• Root: आ + ख्या (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त (Infinitive), अव्ययभाव; ‘to relate’

• तत्: that
• तत्: कर्म (Object of samārebhe)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; refers to ‘that (story/account)’

• समारेभे: began/commenced
• समारेभे: क्रिया (Main action)
• Type: Verb
• Root: सम् + आ + रभ् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), आत्मनेपद (Ātmanepada), प्रथमपुरुष, एकवचन

• विशालस्य: of Vishāla (city/king)
• विशालस्य: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: विशाल (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग (as city-name stem), षष्ठी, एकवचन

• पुरातनम्: ancient; old
• पुरातनम्: विशेषण (Adjectival)
• Type: Adjective
• Root: पुरातन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of (implicit) वृत्तम्/इतिहासम्

Context

Viswamitra, pre-eminent among ascetics, hearing the words of Rama commenced to relate the history of the ancient city of Vishala.

Characters & Entities

• Rāma
• Viśvāmitra (munipuṅgava)
• Viśālā (city)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes transmission of truthful tradition: a sage responds to sincere inquiry by sharing itihāsa, preserving knowledge that guides righteous living.

What is the narrative situation?

Viśvāmitra begins telling the origin-story and ancient history connected with Viśālā.

Which character virtue is emphasized?

Viśvāmitra’s generosity in teaching and Rāma’s receptivity as a worthy student.