Previous Verse
Next Verse

Shloka 49

गङ्गादर्शनम् तथा गुहसमागमः

Vision of the Gaṅgā and Meeting with Guha

तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः।सभार्यस्य ततोऽभ्येत्य तस्थौ वृक्षमुपाश्रितः।।2.50.49।।

tasya bhūmau śayānasya pādau prakṣālya lakṣmaṇaḥ |

sabhāryasya tato ’bhyetya tasthau vṛkṣam upāśritaḥ || 2.50.49 ||

भूमि पर पत्नी सहित शयन करते हुए उनके चरण लक्ष्मण ने धोए; फिर लौटकर वह एक वृक्ष का आश्रय लेकर खड़ा रहा।

तस्यof him
तस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्ति (Genitive/सम्बन्ध), एकवचन (Singular), पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग-सम्भव (context: ‘of him’)
भूमौon the ground
भूमौ:
अधिकरण (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootभूमि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (Feminine), सप्तमी-विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन (Singular)
शयानस्यof (him) lying down
शयानस्य:
सम्बन्ध (Genitive qualifier)
TypeAdjective
Rootशी (धातु) + शयान (कृदन्त-प्रातिपदिक, शतृ/शानच्-प्रत्यय)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन; वर्तमानकाले कृदन्त (present participle, middle sense)
पादौ(his) two feet
पादौ:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootपाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/Karma), द्विवचन (Dual)
प्रक्षाल्यhaving washed
प्रक्षाल्य:
क्रियाविशेषण (Adverbial participle)
TypeVerb
Rootप्र + क्षल् (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (Gerund/Absolutive), ‘having washed’
लक्ष्मणःLakshmana
लक्ष्मणः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootलक्ष्मण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/Karta), एकवचन
स-भार्यस्यof (him) with his wife
स-भार्यस्य:
सम्बन्ध (Genitive qualifier)
TypeAdjective
Rootस (अव्यय) + भार्या (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समास (possessive: ‘having a wife/with his consort’); पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन (qualifying ‘tasya’)
ततःthen/from there
ततः:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (indeclinable adverb)
अभ्येत्यhaving approached
अभ्येत्य:
क्रियाविशेषण (Adverbial participle)
TypeVerb
Rootअभि + इ (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (Gerund): ‘having approached/come near’
तस्थौstood
तस्थौ:
क्रिया (Main verb)
TypeVerb
Rootस्था (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद
वृक्षम्a tree
वृक्षम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootवृक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; गत्यर्थे उपाश्रितः इत्यस्य कर्म (object of resorting)
उपाश्रितःhaving taken refuge (against/under)
उपाश्रितः:
कर्ता-विशेषण (Predicate participle)
TypeVerb
Rootउप + श्रि (धातु) + आश्रित (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त-प्रत्यय)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/भूतकृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि प्रयोगे ‘having taken refuge/leaning against’

Lakshmana washed the feet of Rama who along with his consort lay upon the ground, and returned to take rest under the tree.

R
Rama
S
Sītā
L
Lakṣmaṇa
T
tree (vṛkṣa)

FAQs

Dharma is loving service within family duty: Lakṣmaṇa expresses righteousness through humble attendance upon Rama.

Rama and Sītā rest on the ground; Lakṣmaṇa washes Rama’s feet and keeps nearby under a tree.

Bhrātṛ-bhakti (devotion to one’s brother) and vigilant care.