Previous Verse
Next Verse

Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 42, Shloka 26

द्विचत्वारिंशः सर्गः — दशरथस्य शोक-विलापः तथा कौशल्यागृह-प्रवेशः

Dasaratha’s Lament and Return to Kausalya’s Apartments

अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन्मनुजाधिपः।उवाच मृदुमन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम्।।।।

atha gadgadaśabdas tu vilapan manujādhipaḥ |

uvāca mṛdu mandārthaṃ vacanaṃ dīnam asvaram ||

तब मनुष्यों के अधिपति राजा, कंठ रुद्ध होकर विलाप करते हुए, कोमल परंतु क्षीण—दीन और मंद स्वर वाले वचन बोले।

कौशल्यायाम्in/at Kausalya's (quarters)
कौशल्यायाम्:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootकौशल्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः (Locative/7th), एकवचनम्
गृहम्house/apartment
गृहम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootगृह (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
शीघ्रम्quickly
शीघ्रम्:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootशीघ्रम् (अव्यय)
Formकाल/वेगवाचक-अव्ययम् (adverb: quickly)
राममातुःof Rama's mother
राममातुः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootराम-मातृ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (रामस्य माता)
नयन्तुlet them lead/take
नयन्तु:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootनी (धातु)
Formलोट्-लकारः (Imperative), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः (3rd person), बहुवचनम्
माम्me
माम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउत्तमपुरुष-सर्वनाम, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
not
:
Modifier (निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्ययम्
हिindeed
हि:
Modifier (निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपातः (emphasis)
अन्यत्रelsewhere
अन्यत्र:
Deśa-adhikaraṇa (देशाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअन्यत्र (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्ययम् (adverb: elsewhere)
ममof me/my
मम:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम् (genitive: my)
आश्वासःsolace
आश्वासः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootआश्वास (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
हृदयस्यof (my) heart
हृदयस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootहृदय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्
भविष्यतिwill be
भविष्यति:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलृट्-लकारः (Simple Future), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

Thereupon Dasaratha lamenting with his throat choked addressed (his attendants) in a low, feeble, melancholic, gentle voice:

D
Daśaratha

FAQs

It underscores human accountability within dharma: even a king is not above emotional consequence when truth and duty have been wounded by prior actions.

Daśaratha, overwhelmed after Rāma’s exile, is physically and emotionally broken and begins to give instructions to attendants.

The realism of remorse and vulnerability is emphasized—power does not protect one from the moral weight of decisions.