Previous Verse
Next Verse

Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 20, Shloka 48

अयोध्याकाण्डे विंशः सर्गः

Rama Enters Kauśalyā’s Antaḥpura; Ritual Preparations and the Shock of Exile

उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः।दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया।।।।

upavāsaiś ca yogaiś ca bahubhiś ca pariśramaiḥ | duḥkhaṃ saṃvardhito moghaṃ tvaṃ hi durgatayā mayā ||

उपवासों, योग-साधनाओं और अनेक परिश्रमों से, अपनी दुर्दशा में भी मैंने तुम्हें कष्टपूर्वक पाला; पर अब, हाय, सब कुछ व्यर्थ-सा हो गया—कितनी दुर्भाग्यवती हूँ मैं!

उपवासैःby fasts
उपवासैः:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootupavāsa (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Instrumental (3/तृतीया), Plural
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormAvyaya, conjunction
योगैःby disciplines/meditations
योगैः:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootyoga (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Instrumental, Plural
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormAvyaya, conjunction
बहुभिःmany
बहुभिः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootbahu (प्रातिपदिक)
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Plural; qualifies pariśramaiḥ
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormAvyaya, conjunction
परिश्रमैःby efforts/toils
परिश्रमैः:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootpariśrama (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Instrumental, Plural
दुःखम्with difficulty
दुःखम्:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeNoun
Rootduḥkha (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Accusative, Singular; adverbial accusative (दुःखेन) indicating hardship
संवर्धितःbrought up/nurtured
संवर्धितः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootsam-vardhita (प्रातिपदिक)
FormPPP (क्त) from √vṛdh with sam; Masculine, Nominative, Singular; predicate to tvaṃ
मोघम्in vain
मोघम्:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeAdjective
Rootmogha (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Accusative, Singular; adverbial accusative meaning 'in vain'
त्वम्you
त्वम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootyusmad (प्रातिपदिक)
FormSarvanāma, Nominative, Singular
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roothi (अव्यय)
FormAvyaya, particle (emphasis)
दुर्गतयाby (my) misfortune
दुर्गतया:
Hetu (हेतु)
TypeNoun
Rootdur-gati (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Instrumental, Singular; qualifies mayā: 'by me in misfortune'
मयाby me
मया:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootasmad (प्रातिपदिक)
FormSarvanāma, Instrumental, Singular

Through meditation, through fasts and with a great deal of efforts you have been brought up by this luckless (mother). But alas! this is all in vain.

R
Rāma

FAQs

It reflects the tension between personal sacrifice and outcomes; Dharma values the intention and purity of effort even when results appear bitter.

Kausalyā recalls her religious observances and hardships undertaken for Rāma, lamenting that the present calamity makes those efforts feel futile.

Self-sacrifice—her life of restraint and effort is presented as dedicated to her child’s welfare.