Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 104, Shloka 26

भरतस्य प्रार्थना—रामस्य धर्मोपदेशः

Bharata’s Petition and Rama’s Dharma-Reasoning

Devanagari script

चतुर्दश समास्सौम्य दण्डकारण्यमाश्रितः।उपभोक्ष्ये त्वहं दत्तं भागं पित्रा महात्मना।।।।

Transliteration

caturdaśa samāḥ saumya daṇḍakāraṇyam āśritaḥ |

upabhokṣye tv ahaṁ dattaṁ bhāgaṁ pitrā mahātmanā ||

Translation

हे सौम्य! मैं चौदह वर्षों तक दण्डकारण्य में आश्रय लेकर, महात्मा पिता द्वारा दिया हुआ अपना भाग भोगूँगा।

Word by Word

• चतुर्दश: fourteen
• चतुर्दश: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चतुर्दश (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: द्विगु-समासः (numeral compound), अव्ययवत्/विशेषणवत्; समाः इत्यस्य विशेषणम्

• समाः: years
• समाः: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: सम (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन

• सौम्य: O gentle one
• सौम्य: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सौम्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/Vocative), एकवचन

• दण्डकारण्यम्: Dandaka forest
• दण्डकारण्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: दण्डकारण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: दण्डकानां अरण्यम्

• आश्रितः: having taken refuge in/residing in
• आश्रितः: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: आश्रित (कृदन्त; आ + √श्रि (धातु))
• Form: भूतकृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; अहम् इत्यस्य विशेषणम्

• उपभोक्ष्ये: I will enjoy
• उपभोक्ष्ये: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उप + √भुज् (धातु)
• Form: लृट् (Simple Future), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन, आत्मनेपद

• तु: but/indeed
• तु: Vākyasambandha (वाक्यसम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: विरोध/विशेषबोधक-अव्यय (but/indeed)

• अहम्: I
• अहम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• दत्तम्: given
• दत्तम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दत्त (कृदन्त; √दा (धातु))
• Form: भूतकृदन्त, पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; भागम् इत्यस्य विशेषणम्

• भागम्: portion/share
• भागम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• पित्रा: by father
• पित्रा: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन

• महात्मना: by the great-souled (one)
• महात्मना: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महात्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; बहुव्रीहिः: महान् आत्मा यस्य

Context

O handsome one, as for myself, I shall enjoy the portion bestowed on me by my magnanimous father and shall take refuge in the Dandaka forest for fourteen years.

Characters & Entities

• Rama
• Bharata
• Daṇḍakāraṇya
• Dasharatha

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is steadfast endurance: once a rightful allotment (even exile) is assigned, one completes it faithfully for the stipulated time.

What is the narrative situation?

Rama confirms the fixed term of exile and his resolve to remain in the forest.

Which character virtue is emphasized?

Dhṛti (fortitude) and niyama (discipline)—Rama accepts the hardship as his rightful duty.