Adhyaya 91
Bhumi KhandaAdhyaya 9140 Verses

Adhyaya 91

Indra’s Purification and the Limits of Pilgrimage: Four Sinners Seek Release

कुञ्जल इन्द्र के पूर्ववृत्त का वर्णन करता है—अहल्या के पास जाने के अपराध और ब्रह्महत्या के भार से सहस्राक्ष इन्द्र पतित होकर त्यागा-सा हो गया और उसने कठोर तप किया। तब देव, ऋषि और सिद्ध-गन्धर्व आदि ने उसका अभिषेक किया और उसे काशी, प्रयाग, पुष्कर तथा अर्घ/चार्घ-तीर्थ में क्रमशः ले जाकर शुद्धि कराई। शुद्ध होने पर इन्द्र ने उन तीर्थों की महिमा बढ़ाने वाले वर दिए और मालव-देश को पुण्य, समृद्धि और प्रतिष्ठा से पवित्र किया। फिर उपदेशात्मक दृष्टान्त आता है—चार घोर पापी (ब्राह्मण-हन्ता, गुरु-हन्ता, निषिद्ध-संगम/परस्त्रीगामी, सुरापान करने वाला/गो-हन्ता) अनेक तीर्थों में भटकते रहे, पर उचित प्रायश्चित्त के बिना उन्हें मुक्ति नहीं मिली। इससे बताया गया कि केवल तीर्थयात्रा पर्याप्त नहीं; अंततः वे उच्चतर प्रायश्चित्त की खोज में कालञ्जर पर्वत की ओर जाते हैं।

Shlokas

Verse 1

कुंजलौवाच । ब्रह्महत्याभिभूतस्तु सहस्राक्षो यदा पुरा । गौतमस्य प्रियासंगादगम्यागमनं महत्

कुञ्जल ने कहा—प्राचीन काल में सहस्राक्ष (इन्द्र) ब्रह्महत्या के पाप से अभिभूत होकर, गौतम की प्रिया (अहल्या) के संग से, अगम्य के प्रति गमन—यह महान अपराध—कर बैठा।

Verse 2

संजातं पातकं तस्य त्यक्तो देवैश्च ब्राह्मणैः । सहस्राक्षस्तपस्तेपे निरालंबो निराश्रयः

उसके लिए पातक उत्पन्न हुआ; देवों और ब्राह्मणों ने उसे त्याग दिया। तब निरालम्ब, निराश्रय सहस्राक्ष (इन्द्र) ने तपस्या की।

Verse 3

तपोंते देवताः सर्वा ऋषयो यक्षकिन्नराः । देवराजस्य पूजार्थमभिषेकं प्रचक्रिरे

उस तपोभूमि में समस्त देवता, ऋषि, यक्ष और किन्नर—देवराज की पूजा के हेतु अभिषेक करने लगे।

Verse 4

देशं मालवकं नीत्वा देवराजं सुतोत्तम । चक्रे स्नानं महाभाग कुंभैरुदकपूरितैः

हे सुतोत्तम! देवराज को मालवदेश ले जाकर उस महाभाग ने जल-पूर्ण कलशों से उनका स्नान-विधि किया।

Verse 5

स्नापितुं प्रथमं नीतो वाराणस्यां स्वयं ततः । प्रयागे तु सहस्राक्ष अर्घतीर्थे ततः पुनः

पहले वे स्वयं वाराणसी में स्नान हेतु ले जाए गए; फिर, हे सहस्राक्ष! प्रयाग में, और उसके बाद पुनः अर्घतीर्थ में।

Verse 6

पुष्करेण महात्मासौ स्नापितः स्वयमेव हि । ब्रह्मादिभिः सुरैः सर्वैर्मुनिवृंदैर्द्विजोत्तम

हे द्विजोत्तम! उस महात्मा का स्नान स्वयं पुष्कर ने कराया—ब्रह्मा आदि समस्त देवों और मुनिवृन्दों की उपस्थिति में।

Verse 7

नागैर्वृक्षैर्नागसर्पैर्गंधर्वैस्तु सकिन्नरैः । स्नापितो देवराजस्तु वेदमंत्रैः सुसंस्कृतः

नागों, पवित्र वृक्षों, नाग-सर्पों, गन्धर्वों तथा किन्नरों ने—वेदमंत्रों से सु-संस्कृत करके—देवराज का अभिषेक-स्नान कराया।

Verse 8

मुनिभिः सर्वपापघ्नैस्तस्मिन्काले द्विजोत्तम । शुद्धे तस्मिन्महाभागे सहस्राक्षे महात्मनि

हे द्विजोत्तम! उस समय सर्वपाप-नाशक मुनियों के द्वारा, जब वह महाभाग, सहस्रनेत्र, महात्मा शुद्ध हो गया—तब यह घटना हुई।

Verse 9

ब्रह्महत्या गता तस्य अगम्यागमनं तथा । ब्रह्महत्या ततो नष्टा अगम्यागमनेन च

उस पर ब्रह्महत्या का पाप आया और वैसे ही अगम्या-गमन (निषिद्ध स्त्री के पास जाने) का दोष भी। फिर उसी अगम्या-गमन से ब्रह्महत्या का पाप नष्ट हो गया।

Verse 10

पापेन तेन घोरेण सार्द्धमिंद्रस्य भूतले । सुप्रसन्नः सहस्राक्षस्तीर्थेभ्यो हि वरं ददौ

उस घोर पाप के कारण, पृथ्वी पर इन्द्र के साथ, सहस्रनेत्र इन्द्र अत्यन्त प्रसन्न होकर तीर्थों को वर देने लगे।

Verse 11

भवंतस्तीर्थराजानो भविष्यथ न संशयः । मत्प्रसादात्पवित्राश्च यस्मादहं विमोक्षितः

तुम निःसन्देह तीर्थों में राजा कहलाओगे। मेरे प्रसाद से तुम पवित्र होओगे, क्योंकि तुम्हारे द्वारा ही मैं मुक्त हुआ हूँ।

Verse 12

सुघोरात्किल्बिषादत्र युष्माभिर्विमलैरहम् । एवं तेभ्यो वरं दत्वा मालवाय वरं ददौ

यहाँ तुम निर्मल जनों के द्वारा मैं अत्यन्त घोर पाप से मुक्त हुआ हूँ। इस प्रकार उन्हें वर देकर, उसने मालव को भी वर प्रदान किया।

Verse 13

यस्मात्त्वया मलं मेऽद्य विधृतं श्रमदायकम् । तस्मात्त्वमन्नपानैश्च धनधान्यैरलंकृतः

क्योंकि आज तुमने मेरा मल—श्रम देने वाला भार—उठाकर दूर किया है, इसलिए तुम अन्न-जल से सम्पन्न और धन-धान्य से अलंकृत हो।

Verse 14

भविष्यसि न संदेहो मत्प्रसादान्न संशयः । सुदुःकालैर्विना त्वं तु भविष्यसि सुपुण्यवान्

तुम निश्चय ही समृद्ध होगे—इसमें संदेह नहीं। मेरे प्रसाद से कोई अनिश्चय नहीं; और तुम भयंकर दुर्दिनों के बिना ही महापुण्यवान बनोगे।

Verse 15

एवं तस्मै वरं दत्वा देवराजः पुरंदरः । क्षेत्राणि सर्वतीर्थानि देशो मालवकस्तथा

इस प्रकार उसे वर देकर देवों के राजा पुरंदर ने कहा कि समस्त तीर्थ-क्षेत्र और मालव देश भी पुण्य-सम्पन्न (पवित्र) हो जाएँ।

Verse 16

आखंडलेन सार्द्धं ते स्वस्थानं प्रतिजग्मिरे । सूत उवाच । तदाप्रभृति चत्वारः प्रयागः पुष्करस्तथा

आखण्डल (इन्द्र) के साथ वे अपने धाम को लौट गए। सूत ने कहा—तब से चार पुण्य-स्थल माने गए: प्रयाग और पुष्कर आदि।

Verse 17

वाराणसी चार्घतीर्थं प्राप्ता राजत्वमुत्तमम्

वाराणसी ने चार्घ-तीर्थ को प्राप्त करके उत्तम राजत्व (सर्वोच्च प्रभुत्व) पाया।

Verse 18

कुंजल उवाच । अस्ति पंचालदेशेषु विदुरो नाम क्षत्रियः । तेन मोहप्रसंगेन ब्राह्मणो निहतः पुराः

कुञ्जल ने कहा—पञ्चाल देश में विदुर नाम का एक क्षत्रिय था। वह मोह के प्रसंग में पड़कर प्राचीन काल में एक ब्राह्मण का वध कर बैठा।

Verse 19

शिखासूत्रविहीनस्तु तिलकेन विवर्जितः । भिक्षार्थमटतेसोऽपि ब्रह्मघ्नोहं समागतः

वह शिखा और यज्ञोपवीत से रहित था, तिलक से भी वंचित। भिक्षा के लिए भटकता हुआ भी वह वास्तव में ब्राह्मण-हंता है—यह कहने मैं आया हूँ।

Verse 20

ब्रह्मघ्नाय सुरापाय भिक्षा चान्नं प्रदीयताम् । गृहेष्वेवं समस्तेषु भ्रमते याचते पुरा

“ब्राह्मण-हंता और सुरापान करने वाले को भी भिक्षा और अन्न दिया जाए”—ऐसा कहकर वह पहले सब घरों में घूम-घूमकर याचना करता था।

Verse 21

एवं सर्वेषु तीर्थेषु अटित्वैव समागतः । ब्रह्महत्या न तस्यापि प्रयाति द्विजसत्तम

इस प्रकार सब तीर्थों में घूमकर लौट आने पर भी, हे द्विजश्रेष्ठ, उसके ब्रह्महत्या का पाप फिर भी नहीं जाता।

Verse 22

वृक्षच्छायां समाश्रित्यदह्यमानेन चेतसा । संस्थितो विदुरः पापो दुःखशोकसमन्वितः

वृक्ष की छाया का आश्रय लेकर, भीतर से जलते हुए मन के साथ, पापी विदुर दुःख और शोक से घिरा हुआ वहाँ खड़ा रहा।

Verse 23

चंद्रशर्मा ततो विप्रो महामोहेन पीडितः । न्यवसन्मागधे देशे गुरुघातकरश्च सः

तब चन्द्रशर्मा नाम ब्राह्मण महान् मोह से पीड़ित होकर मगध देश में जा बसा; और वह गुरु-हत्या करने वाला बन गया।

Verse 24

स्वजनैर्बंधुवर्गैश्च परित्यक्तो दुरात्मवान् । स हि तत्र समायातो यत्रासौ विदुरः स्थितः

अपने स्वजनों और बंधु-वर्ग द्वारा त्यागा हुआ वह दुष्टात्मा वहाँ पहुँचा, जहाँ विदुर ठहरा हुआ था।

Verse 25

शिखासूत्रविहीनस्तु विप्रलिंगैर्विवर्जितः । तदासौ पृच्छितस्तेन विदुरेण दुरात्मना

शिखा और यज्ञोपवीत से रहित, तथा ब्राह्मण-चिह्नों से वंचित वह तब उस दुष्टात्मा विदुर द्वारा पूछा गया।

Verse 26

भवान्को हि समायातोः दुर्भगो दग्धमानसः । विप्रलिंगविहीनस्तु कस्मात्त्वं भ्रमसे महीम्

तुम कौन हो जो यहाँ आए हो—दुर्भाग्यशाली और शोक से दग्ध हृदय वाले? और ब्राह्मण-चिह्नों से रहित होकर तुम पृथ्वी पर क्यों भटकते हो?

Verse 27

विदुरेणोक्तमात्रस्तु चंद्रशर्मा द्विजाधमः । आचष्टे सर्वमेवापि यथापूर्वकृतं स्वकम्

विदुर के इतना कहते ही चण्डशर्मा—द्विजों में अधम—अपने पूर्वकृत कर्म का सारा वृत्तांत ज्यों-का-त्यों कहने लगा।

Verse 28

पातकं च महाघोरं वसता च गुरोर्गृहे । महामोहगतेनापि क्रोधेनाकुलितेन च

गुरु के घर में रहते हुए भी, यदि मनुष्य महान् मोह से ग्रस्त और क्रोध से व्याकुल हो जाए, तो वह अत्यन्त घोर पाप कर बैठता है।

Verse 29

गुरोर्घातः कृतः पूर्वं तेन दग्धोस्मि सांप्रतम् । चंद्रशर्मा च वृत्तांतमुक्त्वा सर्वमपृच्छत

“पहले मैंने अपने गुरु का वध किया था; उसी के कारण अब मैं जल रहा हूँ, अत्यन्त पीड़ित हूँ।” ऐसा पूरा वृत्तान्त कहकर चन्द्रशर्मा ने सब कुछ पूछ लिया।

Verse 30

भवान्को हि सुदुःखात्मा वृक्षच्छायां समाश्रितः । विदुरेण समासेन आत्मपापं निवेदितम्

तुम कौन हो, जो अत्यन्त दुःखी होकर वृक्ष की छाया में आश्रय लिए बैठे हो? संक्षेप में मुझे अपने ही पाप का निवेदन करो।

Verse 31

अथ कश्चिद्द्विजः प्राप्तस्तृतीयः श्रमकर्षितः । वेदशर्मेति वै नाम बहुपातकसंचयः

तब तीसरे के रूप में एक ब्राह्मण आया, जो श्रम से क्लान्त था। उसका नाम वेदशर्मा था और वह अनेक पापों के संचय से दबा हुआ था।

Verse 32

द्वाभ्यामपि सुसंपृष्टः को भवान्दुःखिताकृतिः । कस्माद्भ्रमसि वै पृथ्वीं वद भावं त्वमात्मनः

दोनों ने भली-भाँति पूछकर कहा—“तुम कौन हो, जो दुःख का रूप धारण किए हो? तुम पृथ्वी पर क्यों भटकते हो? अपने मन का यथार्थ भाव बताओ।”

Verse 33

वेदशर्मा ततः सर्वमात्मचेष्टितमेव च । कथयामास ताभ्यां वै ह्यगम्यागमनं कृतम्

तब वेदशर्मा ने उन दोनों से अपने ही कर्मों से घटित समस्त वृत्तान्त कहा और बोला कि ‘अगम्य के प्रति गमन’ अर्थात् निषिद्ध संग हुआ है।

Verse 34

धिक्कृतः सर्वलोकैश्च अन्यैः स्वजनबांधवैः । तेन पापेन संलिप्तो भ्रमाम्येवं महीमिमाम्

सब लोगों ने, और अपने ही स्वजन-बान्धवों ने भी, मुझे धिक्कारा है; उस पाप से लिप्त होकर मैं इस पृथ्वी पर यूँ ही भटकता फिरता हूँ।

Verse 35

वंजुलो नाम वैश्योथ सुरापायी समागतः । स गोघ्नश्च विशेषेण तैश्च पृष्टो यथा पुरा

तब वंजुल नाम का एक वैश्य आया, जो सुरापान करता था; वह विशेषतः गोहत्या करने वाला भी था, और पहले की भाँति उनसे प्रश्न किया गया।

Verse 36

तेन आवेदितं सर्वं पातकं यत्पुराकृतम् । तैराकर्णितमन्यैश्च सर्वं तस्यप्रभाषितम्

उसने पूर्व में किए गए समस्त पातकों का पूरा निवेदन (स्वीकार) किया; और उन्होंने तथा अन्य लोगों ने भी उसके कहे हुए सब वचन सुने।

Verse 37

एवं चत्वारःपापिष्ठा एकस्थानं समागताः । कः कस्यापि न संपर्कं भोजनाच्छादनेन च

इस प्रकार वे चारों परम पापी एक स्थान पर इकट्ठे हुए; पर किसी का किसी से भी संपर्क न था—न भोजन में, न वस्त्र-आच्छादन में।

Verse 38

करोति च महाभाग वार्तां चक्रुः परस्परम् । न विशंत्यासने चैके न स्वपंत्येकसंस्तरे

हे महाभाग! वे परस्पर वार्ता करने लगे। कुछ एक ही आसन पर नहीं बैठते थे और कुछ एक ही शय्या पर नहीं सोते थे।

Verse 39

एवं दुःखसमाविष्टा नानातीर्थेषु वै गताः । तेषां तु पापका घोरा न नश्यंति च नंदन

इस प्रकार दुःख से व्याप्त होकर वे नाना तीर्थों में गए; परन्तु, हे नन्दन, उनके भयंकर पाप नष्ट नहीं हुए।

Verse 40

सामर्थ्यं नास्ति तीर्थानां महापातकनाशने । विदुराद्यास्ततस्ते तु गताः कालंजरं गिरिम्

तीर्थों में महापातकों के नाश की सामर्थ्य नहीं है। इसलिए विदुर आदि लोग कालंजर पर्वत को गए।