Adhyaya 62
Purva BhagaSecond QuarterAdhyaya 6280 Verses

Śuka’s Yoga-ascent, the Echo of ‘Bhoḥ’, and the Vaikuṇṭha Vision

सूत बताते हैं कि तृप्त होकर भी जिज्ञासु नारद शुक-सदृश ब्रह्मज्ञानी ब्राह्मण ऋषि से पूछते हैं कि मोक्ष-परायण मुक्त जन कहाँ निवास करते हैं। ऋषि शुकदेव की मुक्ति का आदर्श प्रसंग कहते हैं—शास्त्र-विधि से स्थिर होकर शुक क्रम-योग द्वारा अंतःचेतना का क्रमशः न्यास करते हैं, परम निश्चल आसन में बैठकर आसक्ति त्यागते हैं और योगबल से ऊपर उठते हैं। देव-गण उनका सम्मान करते हैं; व्यास ‘शुक’ पुकारते हैं, और शुक सर्वव्यापी भाव से केवल ‘भोः’ अक्षर से उत्तर देते हैं, जिससे पर्वत-गुहाओं में दीर्घ प्रतिध्वनि होती है। वे रज-तम को त्यागकर, फिर सत्त्व को भी पार कर निर्गुण अवस्था पाते हैं; श्वेतद्वीप और वैकुण्ठ पहुँचकर चतुर्भुज नारायण के दर्शन करते हैं और अवतार-व्यूह-समन्वित स्तुति करते हैं। भगवान उनकी सिद्धि की पुष्टि करते, दुर्लभ भक्ति की प्रशंसा करते और व्यास को सांत्वना देने हेतु लौटने का आदेश देते हैं, साथ ही नरा-नारायण के उपदेश को व्यास के भागवत-लेखन से जोड़ते हैं। अंत में कहा गया है कि इस प्रसंग का श्रवण-कीर्तन हरि-भक्ति बढ़ाता है।

Shlokas

Verse 1

सूत उवाच । एतच्छ्रृत्वा तु वचनं नारदो भगवानृषिः । पुनः पप्रच्छ तं विप्र शुकाभिपतनं मुनिम् ॥ १ ॥

सूतजी बोले—यह वचन सुनकर भगवान् ऋषि नारद ने फिर उस ब्राह्मण-मुनि से, जो शुक-भाव को प्राप्त थे, प्रश्न किया।

Verse 2

नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं त्वयाऽतिकरुणात्मना । यच्छ्रृत्वा मानसं मेऽद्य शांतिमग्र्यामुपागतम् ॥ २ ॥

नारद बोले—हे भगवन्! आप अत्यन्त करुणामय हैं; आपने सब कुछ कह दिया। उसे सुनकर आज मेरा मन परम शान्ति को प्राप्त हुआ है।

Verse 3

पुनश्च मोक्षशास्त्रं मे त्वमादिश महामुने । नहि सम्पूर्णतामेति तृष्णा कृष्णगुणार्णवे ॥ ३ ॥

फिर भी, हे महामुने! मुझे मोक्ष-शास्त्र का उपदेश दीजिए; क्योंकि श्रीकृष्ण के गुण-सागर में मेरी तृष्णा कभी पूर्ण नहीं होती।

Verse 4

ये तु संसारनिर्मुक्ता मोक्ष शास्त्रपरायणाः । कुत्र ते निवसंतीह संशयो मे महानयम् ॥ ४ ॥

जो संसार से मुक्त होकर मोक्ष-शास्त्र में परायण हैं, वे यहाँ कहाँ निवास करते हैं? यह मेरा बड़ा संशय है।

Verse 5

तं छिन्धि सुमहाभागत्वत्तो नान्यो विदांवरः । सनं. उ । धारयामास चात्मानं यथाशास्त्रं महामुनिः ॥ ५ ॥

उस संशय को काट दीजिए, हे सुमहाभाग! आपके सिवा विद्वानों में श्रेष्ठ कोई नहीं। ऐसा कहकर महर्षि ने शास्त्र-विधि के अनुसार अपने चित्त को स्थिर किया।

Verse 6

पादात्प्रभृति गात्रेषु क्रमेण क्रमयोगवित् । ततः स प्राङ्मुखो विद्वानादित्येन विरोचिते ॥ ६ ॥

पैरों से आरम्भ कर अंगों में क्रमशः, क्रमयोग का ज्ञाता अपनी चेतना को विन्यस्त करे। फिर वह विद्वान साधक पूर्वमुख होकर सूर्य-प्रभा में यह साधना करे।

Verse 7

पाणिपादं समाधाय विनीतवदुपाविशत् । न तत्र पक्षिसंघातो न शब्दो न च दर्शनम् ॥ ७ ॥

हाथ-पाँव समेटकर वह विनीत भाव से बैठ गया। वहाँ न पक्षियों का झुंड था, न कोई शब्द, और न ही कुछ दिखाई देता था।

Verse 8

यत्र वैयासकिर्द्धाम्नि योक्तुं समुपचक्रमे । स ददर्श तदात्मानं सर्वसंगविनिःसृतः ॥ ८ ॥

जहाँ वैयासकि अपने ही अंतर्धाम में योग लगाने लगा, वहाँ उसने अपना ही आत्मस्वरूप देखा—समस्त आसक्तियों से पूर्णतः निवृत्त होकर।

Verse 9

प्रजहास ततो हासं शुकः सम्प्रेक्ष्य भास्करम् । स पुनर्योगमास्थाय मोक्षमार्गोपलब्धये ॥ ९ ॥

तब शुक ने भास्कर को निहारकर हँसी प्रकट की। फिर उसने पुनः योग का आश्रय लेकर मोक्षमार्ग की उपलब्धि के लिए प्रवृत्ति की।

Verse 10

महायोगीश्वरो भूत्वा सोऽत्यक्रामद्विहायसम् । अंतरीक्षचरः श्रीमान्व्यासपुत्रः सुनिश्चितः ॥ १० ॥

महायोगीश्वर बनकर वह आकाश को लाँघ गया। अंतरिक्ष में विचरता हुआ, श्रीमान व्यासपुत्र दृढ़ निश्चय से आगे बढ़ा।

Verse 11

तमुंद्यंतं द्विजश्रेष्टं वैनतेयसमद्युतिम् । ददृशुः सर्वभूतानि मनोमारुतरंहसम् ॥ ११ ॥

सब प्राणियों ने उस उदित होते द्विजश्रेष्ठ को देखा—वैनतेय (गरुड़) के समान दीप्तिमान, और मन तथा वायु के वेग से भी अधिक शीघ्र।

Verse 12

यथाशक्ति यथान्यायं पूजयांचक्रिरे तथा । पुष्प वर्षैश्च दिव्यैस्तमवचक्रुर्दिवौकसः ॥ १२ ॥

तब सबने अपनी-अपनी शक्ति और विधि के अनुसार उनका पूजन किया; और दिव्यलोक के वासी उन पर दिव्य पुष्प-वृष्टि करने लगे।

Verse 13

तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे गंधर्वाप्सरसां गणाः । ऋषयश्चैव संसिद्धाः कोऽयं सिद्धिमुपागतः ॥ १३ ॥

उन्हें देखकर गन्धर्वों और अप्सराओं के सब गण विस्मित हो गए; और सिद्ध ऋषि भी बोले—“यह कौन है जो ऐसी सिद्धि को प्राप्त हुआ है?”

Verse 14

ततोऽसौ स्वाह्रयं तेभ्यः कथयामास नारद । उवाच च महातेजास्तानृषीन्संप्रहर्षितः ॥ १४ ॥

तब नारद ने उन्हें अपना वृत्तान्त और अनुभव सुनाया; और वह महातेजस्वी मुनि अत्यन्त हर्षित होकर उन ऋषियों से बोले।

Verse 15

पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै । तस्मै प्रतिवचोदेयं भवद्भिस्तु समाहितैः ॥ १५ ॥

यदि मेरे पिता ‘हे शुक!’ कहकर पुकारते हुए मेरे पीछे आएँ, तो आप सब एकाग्रचित्त होकर उन्हें उचित उत्तर अवश्य दें।

Verse 16

बाढमुक्तस्ततस्तैस्तु लोकान्हित्वा चतुर्विधान् । तमो ह्यष्टविधं त्यक्त्वा जहौ पञ्चविधं रजः ॥ १६ ॥

उन बंधनों से पूर्णतः मुक्त होकर उसने चारों प्रकार के लोकों का त्याग किया; आठ प्रकार के तम (अंधकार) को छोड़कर फिर पाँच प्रकार के रज (उत्क्षोभ) को भी त्याग दिया।

Verse 17

ततः सत्वं जहौ धीमांस्तदद्भुतमिवाभवत् । ततस्तस्मिन्पदे नित्ये निर्गुणे लिंगपूजिते ॥ १७ ॥

तब उस धीमान् ने सत्त्व को भी त्याग दिया; यह अद्भुत-सा प्रतीत हुआ। फिर वह उस नित्य, निर्गुण पद में स्थित हुआ, जो लिंग-पूजा द्वारा पूजित है।

Verse 18

ततः स श्रृङ्गेऽप्रतिमे हिमवन्मेरुसन्निभे । संश्लिष्टे श्वेतपीते च रुक्मरूप्यमये शुभे ॥ १८ ॥

तब वह हिमवान् और मेरु के समान, अनुपम पर्वत-शिखर पर पहुँचा—जो शुभ, सघन व संयुक्त, श्वेत-पीत वर्ण का, मानो स्वर्ण-रजत से बना था।

Verse 19

शतयोजनविस्तारे तिर्यागूर्द्ध्च नारद । सोऽविशंकेन मनसा तथैवाभ्यपतच्छुकः ॥ १९ ॥

हे नारद, सौ योजन के विस्तार में—आड़ा भी और ऊँचा भी—वह शुक बिना शंका के मन से उसी प्रकार उछल पड़ा (और उड़ चला)।

Verse 20

ते श्रृङ्गेऽत्यंतसंश्लिष्टे सहसैव द्विधाकृते । अदृश्येतां द्विजश्रेष्ट तदद्भुतमिवाभवत् ॥ २० ॥

हे द्विजश्रेष्ठ, जब वे अत्यंत संयुक्त दोनों शृंग सहसा दो भागों में विभक्त हुए, तो वे दृष्टि से ओझल हो गए; यह सचमुच अद्भुत-सा था।

Verse 21

ततः पर्वतश्रृंगाभ्यां सहसैव विनिःसृतः । न च प्रतिजघानास्य स गतिं पर्वतोत्तमः ॥ २१ ॥

तब वह सहसा दो पर्वत-शिखरों के बीच से निकल पड़ा। उस श्रेष्ठ पर्वत ने भी उसकी अग्रगति को न रोक सका, न प्रत्याघात कर सका।

Verse 22

ततो मंदाकिनीं दिव्या मुपरिष्टादभिव्रजन् । शुको ददर्श धर्मात्मा पुष्पितद्रुमकाननम् ॥ २२ ॥

फिर दिव्य मंदाकिनी के ऊपर से चलते हुए धर्मात्मा शुक ने पुष्पित वृक्षों से भरा एक वन-उपवन देखा।

Verse 23

तस्यां क्रीडासु निरताः स्नांति चैवाप्सरोगणाः । निराकारं तु साकाराददृशुस्तं विवाससः ॥ २३ ॥

वहाँ क्रीड़ा में रत अप्सराओं के गण स्नान भी करते थे; और वे देहधारी, निर्वस्त्र होकर भी, उस निराकार परम तत्त्व को देख रहे थे।

Verse 24

तं प्रक्रमंतमाज्ञाय पिता स्नेहसमन्वितः । उत्तमां गतिमास्थाय पृष्टतोऽनुससार ह ॥ २४ ॥

उसके प्रस्थान को जानकर पिता स्नेह से भर उठे; उत्तम मार्ग को अपनाकर वे उसके पीछे-पीछे चल पड़े।

Verse 25

शुकस्तु मारुतादूर्द्ध्वं गतिं कृत्वां तरिक्षगाम् । दर्शयित्वा प्रभावं स्वं सर्वभूतोऽभवत्तदा ॥ २५ ॥

परंतु शुक वायु से भी ऊपर उठकर, अंतरिक्ष में गमन करते हुए, अपना अद्भुत प्रभाव प्रकट कर गया; तब वह सर्वभूत-रूप हो गया।

Verse 26

अथ योगगतिं व्यासः समास्थाय महातपाः । निमेषांतरमात्रेण शुकाभिपतनं ययौ ॥ २६ ॥

तब महातपस्वी व्यास योगगति को धारण कर, केवल एक निमेष के भीतर ही, जहाँ शुक उतरे थे वहाँ पहुँच गए।

Verse 27

स ददर्श द्विधा कृत्वा पर्वताग्रं गतं शुकम् । शशंसुर्मुनयः सिद्धा गतिं तस्मै सुतस्य ताम् ॥ २७ ॥

उन्होंने देखा कि शुक ने मार्ग को दो भागों में कर पर्वत-शिखर की ओर गमन किया। सिद्ध मुनियों ने उसके पुत्र की वही प्राप्त गति उन्हें बताई।

Verse 28

ततः शुकेतिशब्देन दीर्घेण क्रंदितं तदाः । स्वयं पित्रा स्वरेणोञ्चैस्त्रींल्लोकाननुनाद्य वै ॥ २८ ॥

तब ‘शुकेति!’ इस दीर्घ पुकार के साथ पिता ने स्वयं ऊँचे स्वर में आह्वान किया, जिससे तीनों लोक गूँज उठे।

Verse 29

शुकः सर्वगतिर्भूत्वा सर्वात्मा सर्वतोमुखः । प्रत्यभाषत धर्मात्मा भोः शब्देनानुनादयन् ॥ २९ ॥

शुक सर्वगति होकर, सर्वात्मा और सर्वतोमुख बनकर प्रत्युत्तर देने लगे। धर्मात्मा ने बोलते हुए ‘भोः’ शब्द से गूँज उत्पन्न की।

Verse 30

तत एकाक्षरं नादं भोरित्येवमुदीरयन् । प्रत्याहरज्जगत्सर्वमुञ्चैः स्थावरजंगमम् ॥ ३० ॥

तब ‘भो’ इस एकाक्षर नाद का उच्चारण करते हुए, उन्होंने ऊँचे स्वर में स्थावर-जंगम सहित समस्त जगत को मानो प्रत्याहृत कर लिया।

Verse 31

ततः प्रभृति वाऽद्यापि शब्दानुञ्चारितान्पृथक् । गिरिगह्वरपृष्टेषु व्याजहार शुकं प्रति ॥ ३१ ॥

तब से आज तक वे पृथक् उच्चरित शब्द पर्वत-गुहाओं और खाइयों की दीवारों पर प्रतिध्वनित होते हैं, मानो शुक से ही बोल रहे हों।

Verse 32

अंतर्हितप्रभावं तं दर्शयित्वा शुकस्तदा । गुणान्संत्यज्य सत्त्वादीन्पदमध्यगमत्परम् ॥ ३२ ॥

तब शुक ने उस अंतर्हित दिव्य प्रभाव को प्रकट करके, सत्त्व आदि गुणों का त्याग किया और परम पद को प्राप्त हुआ।

Verse 33

महिमानं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस्यामिततेजसः । सोऽनुनीतो भगवता व्यासो रुद्रेण नारद ॥ ३३ ॥

हे नारद, अपने अमित तेजस्वी पुत्र की महिमा देखकर व्यास को भगवान् रुद्र ने समझाकर सान्त्वना दी और उनका मन शांत किया।

Verse 34

किमु त्वं ताम्यसि मुने पुत्रं प्रति समाकुलः । पश्यसि विप्र नायांतं ब्रह्यभूतं निजांतिरे ॥ ३४ ॥

हे मुनि, पुत्र के कारण व्याकुल होकर तुम क्यों शोक करते हो? हे विप्र, क्या तुम उसे नहीं देखते—जो ब्रह्मरूप होकर तुम्हारे ही निकट स्थित है?

Verse 35

इत्येवमनुनीतोऽसौ व्यासः पुनरुप्राव्रजत् । श्वाश्रमं स शुको ब्रह्मभूतो लोकांश्चचार ह ॥ ३५ ॥

इस प्रकार समझाए और सान्त्वित किए गए व्यास फिर अपने आश्रम को चले गए; और शुक ब्रह्म में स्थित होकर लोक-लोक में स्वतंत्र विचरते रहे।

Verse 36

तत कालांतरे ब्रह्मन्व्यासः सत्यवतीसुतः । नरनारायणौ द्रष्टुं ययौ बदरिकाश्रमम् ॥ ३६ ॥

फिर कुछ समय बाद, हे ब्राह्मण, सत्यवती-पुत्र व्यास नर-नारायण के दर्शन हेतु बदरिकाश्रम गए।

Verse 37

तत्र दृष्ट्वा तु तौ देवौ तप्यमानो महत्तपः । स्वयं च तत्र तपसि स्थितः शुकमनुस्मरन् ॥ ३७ ॥

वहाँ उन दोनों देवों को देखकर वह महान तप में प्रवृत्त हुआ; और स्वयं भी उसी तप में स्थित रहकर शुक का निरंतर स्मरण करता रहा।

Verse 38

यावत्तत्र स्थितो व्यासः शुकः परमयोगवित् । श्वेतद्वीपं गतस्तात यत्र त्वमगमः पुरा ॥ ३८ ॥

जब तक व्यास वहाँ स्थित रहे, तब तक परम योगविद् शुक, हे तात, श्वेतद्वीप को गए—जहाँ तुम पहले जा चुके थे।

Verse 39

तत्र दृष्टप्रभावस्तु श्रीमान्नारायणः प्रभुः । दृष्टः श्रुतिविमृग्यो हि देवदेवो जनार्दनः ॥ ३९ ॥

वहाँ प्रत्यक्ष अनुभूत महिमा वाले श्रीमान् प्रभु नारायण के दर्शन हुए; क्योंकि देवदेव जनार्दन वही हैं जिन्हें श्रुतियाँ खोजती हैं, फिर भी वे भक्त को दृश्य हो जाते हैं।

Verse 40

स्तुतश्च शुकदेवेन प्रसन्नः प्राह नारद । श्रीभगवानुवाच । त्वया दृष्टोऽस्मि योगीन्द्र सर्वदेवरहःस्थितः ॥ ४० ॥

शुकदेव द्वारा स्तुत होकर वे प्रसन्न हुए और बोले, हे नारद। श्रीभगवान् ने कहा: हे योगीन्द्र, तुमने मुझे देखा है—मैं समस्त देवताओं की गूढ़ उपस्थिति में स्थित हूँ।

Verse 41

सनत्कुमारादिष्टेन सिद्धो योगेन वाडव । त्वं सदागतिमार्गस्थो लोकान्पश्य यथेच्छया ॥ ४१ ॥

हे वाडव! सनत्कुमार द्वारा उपदिष्ट योग से सिद्ध होकर तुम सदा-शुभ मार्ग में स्थित हो; अतः अपनी इच्छा के अनुसार लोकों को देखो।

Verse 42

इत्युक्तो वासुदेवेन तं नत्वारणिसंभवः । वैकुंठं प्रययौ विप्र सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ ४२ ॥

वासुदेव के ऐसा कहने पर अरणि-सम्भव ने उन्हें प्रणाम किया और, हे विप्र, समस्त लोकों द्वारा वन्दित वैकुण्ठ को प्रस्थान किया।

Verse 43

वैमानिकैः सुरैर्जुष्टं विरजापरिचेष्टितम् । यं भांतमनुभांत्येते लोकाः सर्वेऽपि नारद ॥ ४३ ॥

हे नारद! वह धाम विमानचारी देवों से सेवित है और रजोगुण की चेष्टा से अछूता है; उसके प्रकाशमान होने पर ये सभी लोक उसके पीछे-पीछे प्रकाशित होते हैं।

Verse 44

यत्र विदुमसोपानाः स्वर्णरत्नविचित्रिताः । वाप्य उत्पलंसंछन्नाः सुरस्त्रीक्रीडनाकुलाः ॥ ४४ ॥

वहाँ विदुम-मणि की सीढ़ियाँ हैं जो स्वर्ण और रत्नों से विचित्र रूप से अलंकृत हैं; और सरोवर कमलों से आच्छादित हैं, जिनमें देवांगनाएँ क्रीड़ा में मग्न रहती हैं।

Verse 45

दिव्यैर्हंसकुलैर्घुष्टाः स्वच्छांबुनिभृताः सदा । तत्र द्वाःस्थैश्चतुर्हस्तेनार्नाभरणभूषितैः ॥ ४५ ॥

वे दिव्य हंस-समूहों के कलरव से गूँजते रहते और सदा स्वच्छ जल से परिपूर्ण होते हैं। वहाँ द्वार पर चार-भुजाधारी द्वारपाल नाना आभूषणों से विभूषित खड़े रहते हैं।

Verse 46

विष्वक्सेनानुगैः सिद्धैः कुमुदाद्यैरवा रितः । प्रविश्याभ्यांतरं तत्र देवदेवं चतुर्भुजम् ॥ ४६ ॥

विष्वक्सेन के अनुयायी सिद्ध—कुमुद आदि—किसी प्रकार बाधा न डाल सके; वह भीतर प्रविष्ट हुआ और वहाँ देवों के देव, चतुर्भुज भगवान का दर्शन किया।

Verse 47

शांतं प्रसन्नवदनं पीतकौशेयवाससम् । शंखचक्रगदापद्मैर्मूर्तिमद्भिरुपासितम् ॥ ४७ ॥

वह शांत, प्रसन्न मुखमंडल वाला, पीत कौशेय वस्त्रधारी; शंख-चक्र-गदा-पद्म धारण किए, साकार रूप में उपासित प्रभु को देखता है।

Verse 48

वक्षस्थलस्थया लक्ष्म्या कौस्तुभेन विराजितम् । कटीसूत्रब्रह्मसूत्रकटकांगदभूषितम् ॥ ४८ ॥

वक्षस्थल पर विराजमान लक्ष्मी और कौस्तुभ मणि से वह शोभित था; कटिसूत्र, यज्ञोपवीत, कंगन और बाजूबंद आदि आभूषणों से अलंकृत था।

Verse 49

भ्राजत्किरीटवलयं मणिनूपुरशोभितम् । ददर्श सिद्धनि करैः सेव्यमानमहर्निशम् ॥ ४९ ॥

दीप्तिमान मुकुट और कर्णाभूषणों से युक्त, मणिमय नूपुरों से शोभित उस प्रभु को उसने देखा; सिद्धों के समूह दिन-रात निरंतर उनकी सेवा करते थे।

Verse 50

तं दृष्ट्वा भक्तिभावेन तुष्टाव मधुसूदनम् । शुक उवाच । नमस्ते वासुदेवाय सर्वलोकैकसाक्षिणे ॥ ५० ॥

उसे देखकर वह भक्तिभाव से मधुसूदन की स्तुति करने लगा। शुक बोले—हे वासुदेव! समस्त लोकों के एकमात्र साक्षी, आपको नमस्कार है।

Verse 51

जगद्बीजस्वरूपाय पूर्णाय निभृतात्मने । हरये वासुकिस्थाय श्वेतद्वीपनिवासिने ॥ ५१ ॥

जगत् के बीज-स्वरूप, पूर्ण और अंतःशान्त स्वरूप वाले; वासुकि पर शयन करने वाले, श्वेतद्वीप में निवास करने वाले श्रीहरि को नमस्कार।

Verse 52

हंसाय मत्स्यरूपाय वाराहतनुधारिणे । नृसिंहाय ध्रुवेज्याय सांख्ययोगेश्वराय च ॥ ५२ ॥

हंसावतार, मत्स्यरूप, वाराह-तनु धारण करने वाले; नृसिंह, ध्रुव द्वारा पूज्य; तथा सांख्य और योग के ईश्वर को नमस्कार।

Verse 53

चतुःसनाय कूर्माय पृथवे स्वसुरवात्मने । नाभेयाय जगद्धात्रे विधात्रेंऽतकारय च ॥ ५३ ॥

चतुःसन (चार कुमार), कूर्मावतार, पृथु; देवताओं के सार-स्वरूप आत्मा; नाभेय; जगत् के धाता, विधाता तथा अंत करने वाले को नमस्कार।

Verse 54

भार्गवेंद्राय रामाय राघवाय पराय च । कृष्णाय वेदकर्त्रे च बुद्धकल्किस्वरूपिणे ॥ ५४ ॥

भार्गवश्रेष्ठ परशुराम, राम, राघव और परम प्रभु को नमस्कार। वेदकर्ता श्रीकृष्ण तथा बुद्ध और कल्कि-स्वरूप भगवान को भी नमस्कार।

Verse 55

चतुर्व्युहाय वेद्याय ध्येयाय परमात्मने । नरनारायणाख्याय शिषिविष्टाय विष्णवे ॥ ५५ ॥

चतुर्व्यूह-तत्त्व से ज्ञेय, वेद्य और ध्येय परमात्मा; नर-नारायण नाम से प्रसिद्ध, शिष्य के भीतर निवास करने वाले विष्णु को नमस्कार।

Verse 56

ऋतधाम्ने विधाम्ने च सुपर्णाय स्वरोचिषे । ऋभवे सुव्रताख्याय सुधाम्ने चाजिताय च ॥ ५६ ॥

सत्य-धाम वाले, विधाता को; स्वप्न-सम पवित्र पंखों वाले, अपने तेज से दीप्त प्रभु को; उत्तम व्रतों से प्रसिद्ध महनीय को; अमृत-धाम स्वरूप आनंदमय को; और अजेय अजित को नमस्कार।

Verse 57

विश्वरूपाय विश्वाय सृष्टिस्थित्यंतकारिणे । यज्ञाय यज्ञभोक्ते च स्थविष्ठायाणवेऽर्थिने ॥ ५७ ॥

विश्व-रूप, स्वयं विश्व, सृष्टि-स्थिति-प्रलय के कर्ता को नमस्कार; जो यज्ञ स्वयं है और यज्ञ का भोक्ता भी; जो अति-विस्तृत होकर भी अति-सूक्ष्म है, और समस्त अर्थों का आधार व अर्थस्वरूप है।

Verse 58

आदित्यसोमनेत्राय सहओजोबलाय च । ईज्याय साक्षिणेऽजायबहुशीर्षांघ्रिबाहवे ॥ ५८ ॥

जिनके नेत्र सूर्य और चंद्र हैं, जिनमें पराक्रम, तेज और बल है—उन्हें नमस्कार; पूज्य साक्षी को नमस्कार; अजन्मा, अनेक शिर, चरण और भुजाओं वाले प्रभु को नमस्कार।

Verse 59

श्रीशाय श्रीनिवासाय भक्तवश्याय शार्ङ्गिणे । अष्टप्रकृत्यधीशाय ब्रह्मणेऽनंतसक्तये ॥ ५९ ॥

श्री के स्वामी, श्री के निवास, भक्तों के वश होने वाले, शार्ङ्ग धनुषधारी को नमस्कार; अष्ट-प्रकृति के अधीश्वर को नमस्कार; अनंत शक्ति वाले ब्रह्मस्वरूप प्रभु को नमस्कार।

Verse 60

बृहदारण्यवेद्याय हृषीकेशाय वेधसे । पुंडरीकनिभाक्षाय क्षेत्रज्ञाय विभासिने ॥ ६० ॥

बृहदारण्यक से ज्ञेय, हृषीकेश—इंद्रियों के स्वामी, वेधस्—स्रष्टा को नमस्कार; कमल-सदृश नेत्रों वाले को नमस्कार; क्षेत्रज्ञ—अंतर्यामी आत्मा को नमस्कार; और सर्वत्र प्रकाश करने वाले विभासि को नमस्कार।

Verse 61

गोविंदाय जगत्कर्त्रे जगन्नाथाय योगिने । सत्याय सत्यसंधाय वैकुंठायाच्युताय च ॥ ६१ ॥

गोविन्द—जगत् के कर्ता—को, जगन्नाथ परम योगी को, सत्यस्वरूप तथा सदा सत्य-संकल्प वाले को, वैकुण्ठ और अच्युत प्रभु को नमस्कार।

Verse 62

अधोक्षजाय धर्माय वामनाय त्रिधातवे । घृतार्चिषे विष्णवे तेऽनंताय कपिलायय च ॥ ६२ ॥

अधोक्षज, धर्मस्वरूप, वामन, त्रिधातु-स्वामी; घृत-सम तेजस्वी विष्णु; अनन्त और कपिल—आपको नमस्कार।

Verse 63

विरिंचये त्रिककुदे ऋग्यजुःसामरूपिणे । एकश्रृंगाय च शुचिश्रवसे शास्त्रयोनये ॥ ६३ ॥

विरिञ्च (ब्रह्मा) रूप, त्रिककुद, ऋग्-यजुः-सामस्वरूप; एकशृंग, पवित्र कीर्ति वाले, शास्त्रों के आदिस्रोत—आपको नमस्कार।

Verse 64

वृषाकपय ऋद्धाय प्रभवे विश्वकर्मणे । भूर्भुवुःस्वःस्वरूपाय दैत्यघ्ने निर्गुणाय च ॥ ६४ ॥

वृषाकपि नाम से विख्यात, समृद्धि-पूर्ण; प्रभु, विश्वकर्मा; जिनका स्वरूप भूर्-भुवः-स्वः है; दैत्यों के संहारक और निर्गुण—आपको नमस्कार।

Verse 65

निरंजनाय नित्याय ह्यव्ययायाक्षराय च । नमस्ते पाहि मामीश शरणागतवत्सल ॥ ६५ ॥

निर्मल, नित्य, अव्यय और अक्षर—आपको नमस्कार। हे ईश, मेरी रक्षा कीजिए; हे शरणागतवत्सल, मैं आपकी शरण में आया हूँ।

Verse 66

इति स्तुतः स भगवाञ्च्छंखचक्रगदाधरः । आरणेयमुवाचेदं भृशं प्रणतवत्सलः ॥ ६६ ॥

इस प्रकार स्तुति किए जाने पर शंख-चक्र-गदा धारण करने वाले भगवान्, शरणागतों पर अत्यन्त स्नेह रखने वाले, आरणेय से ये वचन बोले।

Verse 67

श्रीभगवानुवाच । व्यासपुत्र महाभाग प्रीतोऽस्मि तव सुव्रत । विद्यामाप्नुहि भक्तिं च ज्ञानी त्वं मम रूपधृक् ॥ ६७ ॥

श्रीभगवान् बोले—हे व्यासपुत्र महाभाग, हे सुव्रत! मैं तुम पर प्रसन्न हूँ। तुम विद्या और भक्ति प्राप्त करो; तुम ज्ञानी हो और मेरे ही रूप को धारण करने वाले हो।

Verse 68

यद्रूपं मम दृष्टं प्राक् श्वेतद्वीपे त्वया द्विज । सोऽहमेवावतारार्थं स्थितो विश्वंभरात्मकः ॥ ६८ ॥

हे द्विज! श्वेतद्वीप में तुमने पहले मेरा जो रूप देखा था, वही मैं हूँ; अवतार-कार्य के लिए मैं यहाँ विश्वंभर-स्वरूप से स्थित हूँ।

Verse 69

सिद्धोऽसि त्वं महाभाग मोक्षधर्मानुनुचिंतया । वरलोकान्यथा वायुर्यथा रवं सविता तथा ॥ ६९ ॥

हे महाभाग! मोक्षधर्म के निरन्तर चिन्तन से तुम सिद्ध हो गए हो। जैसे वायु उच्च लोकों तक पहुँचती है और जैसे सूर्य अपनी किरणें फैलाता है, वैसे ही तुम उत्तम लोकों को प्राप्त करते हो।

Verse 70

नित्यमुक्तस्वरूपस्त्वं पूज्यमानः सुरैर्नरैः । भक्तिर्हि दुर्लभा लोके मयि सर्वपरायणे ॥ ७० ॥

तुम नित्य-मुक्त स्वरूप हो, देवों और मनुष्यों द्वारा पूजित हो। क्योंकि मुझ सर्व-परायण, सर्वश्रेष्ठ शरण में भक्ति इस लोक में वास्तव में दुर्लभ है।

Verse 71

तां लब्ध्वा नापरं किंचिल्लब्धव्यमवशिष्यते । आकल्पांतः तपः संस्थौ नरनारायणावृषी ॥ ७१ ॥

उस परम तत्त्व को पा लेने पर फिर कुछ भी पाने योग्य शेष नहीं रहता। नर-नारायण ऋषि तप में स्थिर रहकर कल्पान्त तक उसी अवस्था में स्थित रहते हैं।

Verse 72

तयोर्निदेशतो व्यासो जनक स्तव सुव्रतः । कर्ता भागवतं शास्त्रं तदधीष्व भुवं व्रज ॥ ७२ ॥

उन दोनों के आदेश से, हे सुव्रती जनक, व्यास—जो तुम्हारे स्तवन का कर्ता है—भागवत-शास्त्र के रचयिता बने। तुम उसका अध्ययन करो और फिर पृथ्वी पर विचरण करो।

Verse 73

स तप्यति तपस्त्वद्य पर्वते गंधमादने । त्वद्वियोगेन खिन्नात्मा तं प्रसादय मत्प्रियम् ॥ ७३ ॥

वह आज भी गंधमादन पर्वत पर तप कर रहा है। तुम्हारे वियोग से उसका मन खिन्न है; अतः मेरे प्रिय उस पर कृपा करो।

Verse 74

एवमुक्तः शुको विप्र नमस्कृत्य चतुर्भुजम् । यथागतं निवृत्तोऽसौ पितुरंतिकमागमत् ॥ ७४ ॥

ऐसा कहे जाने पर, हे विप्र, शुक ने चतुर्भुज भगवान को नमस्कार किया; और जैसे आया था वैसे ही लौटकर वह पिता के पास जा पहुँचा।

Verse 75

अथ तं स्वंतिके दृष्ट्वा पाराशर्य्यः प्रतापवान् । पुत्रं प्राप्य प्रहृष्टात्मा तपसो निववर्त ह ॥ ७५ ॥

तब प्रतापवान पाराशर्य ने उसे अपने निकट देखकर, पुत्र को पाकर हृदय से हर्षित होकर तपस्या से विरत हो गया।

Verse 76

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । आरणेयसमायुक्तः स्वाश्रमं समुपागमत् ॥ ७६ ॥

नारायण को तथा नर-श्रेष्ठ नरा को प्रणाम करके, आरणेय के साथ वह अपने ही आश्रम में लौट आया।

Verse 77

नारायणनियोगात्तु त्वन्मुखेन मुनीश्वर । चकार संहितां दिव्यां नानाख्यानसमन्विताम् ॥ ७७ ॥

हे मुनीश्वर! नारायण की आज्ञा से, आपके मुख द्वारा, उसने अनेक आख्यानों से युक्त एक दिव्य संहिता की रचना की।

Verse 78

वेदतुल्यां भागवतीं हरिभक्तिविवर्द्धिनीम् । निवृत्तिनिरतं पुत्रं शुकमध्यापयञ्च ताम् ॥ ७८ ॥

उसने वेदतुल्य, हरि-भक्ति को बढ़ाने वाली उस भागवती शास्त्र को, वैराग्य में रत अपने पुत्र शुक को भी पढ़ाया।

Verse 79

आत्मारामोऽपि भगवान्पाराशर्यात्मजः शुकः । अधीतवान्संहितां वै नित्यं विष्णुजनप्रियाम् ॥ ७९ ॥

आत्माराम होते हुए भी, भगवान् शुक—पाराशर्य (व्यास) के पुत्र—विष्णु-भक्तों को प्रिय उस संहिता का नित्य अध्ययन करते थे।

Verse 80

एवमेते समाख्याता मोक्षधर्मास्तवानध । पठतां श्रृण्वतां चापि हरिभक्तिविवर्द्धनाः ॥ ८० ॥

हे निष्पाप! इस प्रकार मोक्ष के धर्म तुम्हें बताए गए; इन्हें पढ़ने और सुनने वालों की भी हरि-भक्ति बढ़ती है।

Frequently Asked Questions

It dramatizes Śuka’s all-pervasive realization: he answers while ‘facing in every direction’ as the Self of all, and the continuing echo in caves functions as a narrative sign of siddhi and non-local identity—liberation expressed as cosmic resonance rather than bodily location.

By presenting liberation as guṇa-transcendence and all-pervading selfhood rather than a single terrestrial residence, while also affirming higher divine realms (Śvetadvīpa/Vaikuṇṭha) as revelatory ‘abodes’ where the Lord becomes visible to perfected devotion.

It anchors nirguṇa attainment within a bhakti-compatible vision: the transcendent is approached through a manifest form (conch, discus, mace, lotus), integrating saguṇa worship, avatāra remembrance, and the claim that the Vedas seek Him yet He becomes directly seen by the devotee.

It provides Purāṇic authorization: Nara-Nārāyaṇa instruct Vyāsa, and the Lord directs Śuka to study and return to console Vyāsa—linking mokṣa pedagogy to the formation and transmission of a major bhakti text.