Markandeya Purana — Adhyaya 41, Shloka 18

Adhyaya 41 — Yogic Conduct and the Discipline Leading to Siddhi

Sanskrit

सारभूतमुपासीत ज्ञानं यत्कार्यसाधकम् ।

ज्ञानानां बहुता येयं योगविघ्रकरा हि सा ॥

Transliteration

sārabhūtam upāsīta jñānaṃ yat kāryasādhakam | jñānānāṃ bahutā yeyaṃ yogavighrakarā hi sā ||

Translation

जो ज्ञान साध्य को सिद्ध करता है, उसी सार-ज्ञान का अभ्यास करना चाहिए; ज्ञानों की यह बहुलता योग में बाधा ही है।

Word by Word

• सारभूतम्: essential
• सारभूतम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सार + भूत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; कर्मधारय-समास (सारं भूतम्) — ज्ञानम् इति पदस्य विशेषणम्

• उपासीत: should pursue/worship
• उपासीत: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उप-आस् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; आदेश/विधान (should worship/attend)

• ज्ञानम्: knowledge
• ज्ञानम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: ज्ञान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• यत्: which
• यत्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धक सर्वनाम (relative) — ज्ञानम् इति पदं विशेषयति

• कार्यसाधकम्: that accomplishes the goal
• कार्यसाधकम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कार्य + साधक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष-समास (कार्यस्य साधकम्) — यत्/ज्ञानम् इति पदस्य विशेषणम्

• ज्ञानानाम्: of knowledges / of kinds of knowledge
• ज्ञानानाम्: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: ज्ञान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन

• बहुता: multiplicity
• बहुता: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बहुता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; भाववाचक (the state of being many)

• या: which
• या: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; सम्बन्धक सर्वनाम (relative) — बहुता इति पदं विशेषयति

• इयम्: this
• इयम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; निर्देशक सर्वनाम (demonstrative)

• योगविघ्रकरा: obstructive to yoga
• योगविघ्रकरा: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: योग + विघ्रकर (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; तत्पुरुष-समास (योगस्य विघ्रं करोति इति) — बहुता इति पदस्य विशेषणम्

• हि: indeed
• हि: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: हेतौ/निश्चये अव्यय (for/indeed)

• सा: that (multiplicity)
• सा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; सर्वनाम — बहुता इति पदस्य पुनर्निर्देशः

Speakers

• Didactic narrator

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "jnana", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Yoga
• Jñāna
• Viveka (discernment)
• Sāra-grahaṇa (grasping the essence)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Not all information is liberating. The seeker should prioritize transformative insight over endless conceptual accumulation, which can feed pride, doubt, and distraction.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Didactic philosophical instruction (dharma/jñāna) rather than any of the five narrative marks.

What is the esoteric significance?

‘Many knowledges’ can fragment attention; yoga requires ekāgratā (one-pointedness). Esoteric teaching here is epistemic austerity—reducing mental proliferation (prapañca).