Adhyaya 74
Purva BhagaAdhyaya 7430 Verses

Adhyaya 74

Vibhaga 1, Adhyaya 74 — ब्रह्मप्रोक्तलिङ्गार्चनविधिः (Materials, Classes, and Fruits of Linga-Worship)

इस अध्याय में सूतसंवाद के अंतर्गत ब्रह्मा द्वारा कथित लिङ्गार्चन-विधि का विशेष अंग बताया गया है। विश्वकर्मा ने ब्रह्मा की आज्ञा से देवताओं के अधिकारानुसार भिन्न-भिन्न द्रव्यों के लिङ्ग बनाए—विष्णु के लिए इन्द्रनील, इन्द्र के लिए पद्मराग, वरुण के लिए स्फटिक, सोम के लिए मोती, दैत्यादि के लिए लोहे का, मातृगण के लिए बालुका का, रुद्रों के लिए भस्म का, मुनियों के लिए कुशाग्र का आदि। फिर ‘षड्विध लिङ्ग’ का वर्गीकरण—शैलज (४), रत्नज (७), धातुज (८), दारुज (१६), मृन्मय (२), क्षणिक (७)—और प्रत्येक के फल बताए गए। ध्यान में लिङ्ग के मूल में ब्रह्मा, मध्य में विष्णु, ऊपर रुद्र और उसके ऊपर प्रणवस्वरूप सदाशिव का निरूपण है; वेदी में त्रिगुणात्मिका महादेवी की प्रतिष्ठा भी कही गई है। लिङ्गस्थापन के महान फल, लोक-क्रम में उन्नति और तेज की वृद्धि वर्णित है तथा अंत में सकल-निष्कल शिव-भावना का भेद—साधकों के लिए सकल रूप पूज्य, योगियों के लिए निष्कल शिव ध्येय—कहकर अध्याय पूर्ण होता है।

Shlokas

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ब्रह्मप्रोक्तलिङ्गार्चनविधिर् नाम त्रिसप्ततितमो ऽध्यायः सूत उवाच देइत्य् => लिङ्ग लिङ्गानि कल्पयित्वैवं स्वाधिकारानुरूपतः विश्वकर्मा ददौ तेषां नियोगाद्ब्रह्मणः प्रभोः

इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराण के पूर्वभाग में ‘ब्रह्मा-प्रोक्त लिङ्गार्चन-विधि’ नामक चतुर्हत्तरवाँ अध्याय। सूत बोले—इस रीति से अपने-अपने अधिकार के अनुरूप विविध लिङ्गों की रचना करके, विश्वकर्मा ने प्रभु ब्रह्मा की आज्ञा से उन्हें उन प्राणियों को प्रदान किया।

Verse 2

इन्द्रनीलमयं लिङ्गं विष्णुना पूजितं सदा पद्मरागमयं शक्रो हैमं विश्रवसः सुतः

इन्द्रनीलमय लिङ्ग की विष्णु सदा पूजा करते हैं। पद्मरागमय लिङ्ग की शक्र (इन्द्र) पूजा करते हैं, और विश्रवस के पुत्र स्वर्णमय लिङ्ग की। इस प्रकार सब लिङ्ग-तत्त्व द्वारा पाशुपति शिव की आराधना करते हैं, जो पशु को पाश से मुक्त करता है।

Verse 3

विश्वेदेवास् तथा रौप्यं वसवः कान्तिकं शुभम् आरकूटमयं वायुर् अश्विनौ पार्थिवं सदा

विश्वेदेव रजतमय लिङ्ग का आश्रय लेकर पूजा करते हैं; वसु शुभ, कान्तिमय द्रव्य से। वायु आरकूट (ताम्र-मिश्रधातु) से बने लिङ्ग का, और अश्विनीकुमार सदा पार्थिव (मृत्तिकामय) लिङ्ग का पूजन करते हैं। इस प्रकार द्रव्यों का विधान देव-शक्तियों के अनुरूप पति शिव की सेवा में है।

Verse 4

स्फाटिकं वरुणो राजा आदित्यास्ताम्रनिर्मितम् मौक्तिकं सोमराड् धीमांस् तथा लिङ्गमनुत्तमम्

राजा वरुण ने स्फटिकमय लिङ्ग की प्रतिष्ठा की। आदित्यों ने ताम्रनिर्मित लिङ्ग की, और धीमान् सोमराज ने मौक्तिकमय, अनुपम लिङ्ग की स्थापना की। इस प्रकार भिन्न-भिन्न पवित्र प्रतीकों से उन्होंने परम पति शिव का पूजन किया।

Verse 5

अनन्ताद्या महानागाः प्रवालकमयं शुभम् दैत्या ह्ययोमयं लिङ्गं राक्षसाश् च महात्मनः

अनन्त आदि महानागों ने प्रवालमय शुभ लिङ्ग अर्पित किया। दैत्यों ने लोहमय लिङ्ग अर्पित किया, और हे महात्मन्, राक्षसों ने भी (अपने-अपने) लिङ्ग अर्पित किए। स्वभाव के अनुसार सबने लिङ्ग द्वारा परम पति शिव का पूजन किया।

Verse 6

त्रैलोहिकं गुह्यकाश् च सर्वलोहमयं गणाः चामुण्डा सैकतं साक्षान् मातरश् च द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तम, त्रैलोक्य के गण और गुह्यक भी थे; तथा ऐसे गण भी थे मानो सब प्रकार के लोहे से बने हों। चामुण्डा भी, सैकतगण भी, और मातृकाएँ भी—सब साक्षात् उपस्थित थीं।

Verse 7

दारुजं नैरृतिर् भक्त्या यमो मारकतं शुभम् नीलाद्याश् च तथा रुद्राः शुद्धं भस्ममयं शुभम्

भक्ति सहित नैऋति (दक्षिण-पश्चिम के दिक्पाल) काष्ठ से उत्पन्न भस्म को ग्रहण करता है; यम शुभ मरकत-वर्ण भस्म को प्राप्त करता है। नील आदि रुद्र भी शुद्ध, मंगलमय भस्म को ग्रहण करते हैं।

Verse 8

लक्ष्मीवृक्षमयं लक्ष्मीर् गुहो वै गोमयात्मकम् मुनयो मुनिशार्दूलाः कुशाग्रमयम् उत्तमम्

लक्ष्मी की पूजा लक्ष्मी-वृक्ष के रूप में करनी चाहिए; गुह (स्कन्द) को गोमय से निर्मित करना चाहिए। हे मुनिशार्दूलो, मुनियों का प्रतीक कुशा-तृण के अग्रभागों से बने उत्तम रूप में स्थापित करना चाहिए।

Verse 9

वामाद्याः पुष्पलिङ्गं तु गन्धलिङ्गं मनोन्मनी सरस्वती च रत्नेन कृतं रुद्रस्य वाग्भवा

वामा आदि शक्तियों ने पुष्प-लिङ्ग अर्पित किया; मनोन्मनी ने गन्ध-लिङ्ग समर्पित किया। रुद्र की वाग्भवा सरस्वती ने रत्ननिर्मित लिङ्ग बनाकर पूजन हेतु अर्पण किया।

Verse 10

दुर्गा हैमं महादेवं सवेदिकमनुत्तमम् उग्रा पिष्टमयं सर्वे मन्त्रा ह्याज्यमयं शुभम्

दुर्गा ने वेदिका सहित स्वर्णमय, अनुपम महादेव का निर्माण किया। उग्रा देवी ने समस्त विधान पिष्ट (गूँथे आटे) से रचा; और शुभ मन्त्र घृत सहित अर्पित किए गए।

Verse 11

वेदाः सर्वे दधिमयं पिशाचाः सीसनिर्मितम् लेभिरे च यथायोग्यं प्रसादाद्ब्रह्मणः पदम्

समस्त वेदों ने दधिमय पद प्राप्त किया और पिशाचों ने सीसक-निर्मित पद पाया। वे सब अपनी-अपनी योग्यता के अनुसार ब्रह्मा की प्रसन्नता से नियत स्थान को प्राप्त हुए।

Verse 12

बहुनात्र किमुक्तेन चराचरमिदं जगत् शिवलिङ्गं समभ्यर्च्य स्थितमत्र न संशयः

यहाँ बहुत कुछ कहने से क्या लाभ? यह समस्त चराचर जगत् शिवलिंग की विधिपूर्वक पूजा से ही प्रतिष्ठित है—इसमें कोई संशय नहीं।

Verse 13

त्य्पेस् ओफ़् लिङ्गस् अच्च्। तो मतेरिअल् षड्विधं लिङ्गमित्याहुर् द्रव्याणां च प्रभेदतः तेषां भेदाश्चतुर्युक्तचत्वारिंशदिति स्मृताः

द्रव्य (पदार्थ) के भेद के अनुसार लिंग छह प्रकार का कहा गया है; और उनके उपभेद परंपरा में कुल चवालीस स्मृत हैं।

Verse 14

शैलजं प्रथमं प्रोक्तं तद्धि साक्षाच्चतुर्विधम् द्वितीयं रत्नजं तच्च सप्तधा मुनिसत्तमाः

पहला शैलज (पाषाण-निर्मित) लिंग कहा गया है; वह प्रत्यक्षतः चार प्रकार का है। दूसरा रत्नज लिंग है, और वह, हे मुनिश्रेष्ठ, सात प्रकार का है।

Verse 15

तृतीयं धातुजं लिङ्गम् अष्टधा परमेष्ठिनः तुरीयं दारुजं लिङ्गं तत्तु षोडशधोच्यते

तीसरा धातुज (धातु-निर्मित) लिंग है; वह परमेष्ठी के मत में आठ प्रकार का कहा गया है। चौथा दारुज (काष्ठ-निर्मित) लिंग है; वह सोलह प्रकार का कहा जाता है।

Verse 16

मृन्मयं पञ्चमं लिङ्गं द्विधा भिन्नं द्विजोत्तमाः षष्ठं तु क्षणिकं लिङ्गं सप्तधा परिकीर्तितम्

हे द्विजोत्तमों, पाँचवाँ मृन्मय (मिट्टी का) लिंग है, जो दो प्रकार से भिन्न कहा गया है। छठा क्षणिक (अस्थायी) लिंग है, जो सात प्रकार का कीर्तित है।

Verse 17

श्रीप्रदं रत्नजं लिङ्गं शैलजं सर्वसिद्धिदम् धातुजं धनदं साक्षाद् दारुजं भोगसिद्धिदम्

रत्न-निर्मित लिंग श्री अर्थात् शुभ समृद्धि देता है। शैलज लिंग सर्व सिद्धियाँ प्रदान करता है। धातुज लिंग प्रत्यक्ष धन देता है, और दारुज लिंग भोगों की सिद्धि कराता है।

Verse 18

मृन्मयं चैव विप्रेन्द्राः सर्वसिद्धिकरं शुभम् शैलजं चोत्तमं प्रोक्तं मध्यमं चैव धातुजम्

हे विप्रश्रेष्ठो! मृन्मय (मिट्टी का) लिंग शुभ है और सर्व सिद्धि देने वाला है। शैलज लिंग को उत्तम कहा गया है, और धातुज लिंग को मध्यम माना गया है।

Verse 19

बहुधा लिङ्गभेदाश् च नव चैव समासतः मूले ब्रह्मा तथा मध्ये विष्णुस्त्रिभुवनेश्वरः

लिंग के भेद अनेक हैं, पर संक्षेप में वे नौ माने गए हैं। उसके मूल में ब्रह्मा हैं और मध्य में त्रिभुवनेश्वर विष्णु स्थित हैं।

Verse 20

रुद्रोपरि महादेवः प्रणवाख्यः सदाशिवः लिङ्गवेदी महादेवी त्रिगुणा त्रिमयांबिका

रुद्र के ऊपर महादेव हैं—प्रणव (ॐ) नाम से प्रसिद्ध सदाशिव। और महादेवी ही लिंग की वेदी हैं; वे त्रिगुणस्वरूपा, त्रिमयी अम्बिका हैं।

Verse 21

तया च पूजयेद्यस्तु देवी देवश् च पूजितौ शैलजं रत्नजं वापि धातुजं वापि दारुजम्

जो उस विधि से पूजन करता है, उसके द्वारा देवी और देव—दोनों पूजित हो जाते हैं। वह शैलज, रत्नज, धातुज या दारुज—किसी भी लिंग का पूजन कर सकता है।

Verse 22

मृन्मयं क्षणिकं वापि भक्त्या स्थाप्य फलं शुभम् सुरेन्द्राम्भोजगर्भाग्नियमाम्बुपधनेश्वरैः

यदि कोई भक्तिभाव से मिट्टी का, चाहे क्षणिक ही, लिंग स्थापित करे, तो उस शुभ कर्म का फल इन्द्र, कमल-योनि ब्रह्मा, अग्नि, यम, वरुण, कुबेर और ईशान—दिशाओं के अधिपतियों द्वारा भी प्रमाणित होता है।

Verse 23

सिद्धविद्याधराहीन्द्रैर् यक्षदानवकिन्नरैः स्तूयमानः सुपुण्यात्मा देवदुन्दुभिनिःस्वनैः

सिद्धों और विद्याधरों में श्रेष्ठ, तथा यक्ष, दानव और किन्नरों द्वारा स्तुत, वह परम पुण्यात्मा देवताओं की दुन्दुभियों के गम्भीर निनाद के बीच सर्वत्र कीर्तित हुआ।

Verse 24

भूर्भूवःस्वर्महर्लोकान् क्रमाद् वै जनतः परम् तपः सत्यं पराक्रम्य भासयन् स्वेन तेजसा

वह क्रमशः भूः, भुवः, स्वः और महर्लोक को लाँघकर, जन, तप और सत्यलोक से भी परे जाकर, अपने स्वाभाविक तेज—परम पति की सार्वभौम प्रभा—से सबको प्रकाशित करता है।

Verse 25

लिङ्गस्थापनसन्मार्गनिहितस्वायतासिना आशु ब्रह्माण्डमुद्भिद्य निर्गच्छन्निर्विशङ्कया

लिंग-स्थापन के सन्मार्ग में अपनी संयमित तलवार को स्थिर करके, वह शीघ्र ही ब्रह्माण्ड-आवरण को भेदकर, निःशङ्क होकर बाहर निकल गया।

Verse 26

शैलजं रत्नजं वापि धातुजं वापि दारुजम् मृन्मयं क्षणिकं त्यक्त्वा स्थापयेत्सकलं वपुः

पत्थर, रत्न, धातु या काष्ठ से बना (लिंग) हो—नश्वर मिट्टी के क्षणिक लिंग को त्यागकर, उपासना हेतु भगवान् का सकल-वपु (साकार पूर्ण रूप) स्थापित करना चाहिए।

Verse 27

विधिना चैव कृत्वा तु स्कन्दोमासहितं शुभम् कुन्दगोक्षीरसंकाशं लिङ्गं यः स्थापयेन्नरः

जो विधिपूर्वक स्कन्द और उमा सहित शुभ, कुन्द-सम उज्ज्वल तथा गोदुग्ध-सम श्वेत शिवलिङ्ग का निर्माण कर उसकी स्थापना करता है।

Verse 28

नृणां तनुं समास्थाय स्थितो रुद्रो न संशयः दर्शनात्स्पर्शनात्तस्य लभन्ते निर्वृतिं नराः

मनुष्यों का शरीर धारण करके रुद्र स्थित हैं—इसमें संशय नहीं। उनके दर्शन और स्पर्श मात्र से लोग निर्वृति, परम शान्ति, प्राप्त करते हैं।

Verse 29

तस्य पुण्यं मया वक्तुं सम्यग्युगशतैरपि शक्यते नैव विप्रेन्द्रास् तस्माद् वै स्थापयेत् तथा

हे विप्रश्रेष्ठ, उस कर्म का पुण्य मैं सैकड़ों युगों तक भी ठीक-ठीक कह नहीं सकता। इसलिए उसी प्रकार शिवलिङ्ग की स्थापना अवश्य करनी चाहिए।

Verse 30

सर्वेषामेव मर्त्यानां विभोर्दिव्यं वपुः शुभम् सकलं भावनायोग्यं योगिनामेव निष्कलम्

समस्त मर्त्यों के लिए प्रभु का दिव्य, शुभ स्वरूप ‘सकल’ है—ध्यान-भावना के योग्य; पर योगियों के लिए वही प्रभु ‘निष्कल’—निर्गुण, अकल—रूप से अनुभूत होता है।

Frequently Asked Questions

Śailaja (stone), Ratnaja (gem), Dhātuja (metal), Dāruja (wood), Mṛnmaya (clay/earth), and Kṣaṇika (temporary/ephemeral), each further subdivided with specified counts.

The chapter assigns material-specific lingas to devas and other beings (e.g., Vishnu—indranīla, Indra—padmarāga, Varuna—sphaṭika, Soma—mauktika, Daityas—iron). This frames worship as adhikāra-based (fitness/role-based) and teaches that devotion can be expressed through diverse, context-appropriate sacred supports.

It indicates that for general devotees the ‘sakala’ (complete, worship-worthy form) is installed and adored, while for yogins the ultimate contemplation is ‘niṣkala’ (formless Shiva), showing ritual worship and contemplative realization as complementary paths.