Adhyaya 51
Purva BhagaAdhyaya 5135 Verses

Adhyaya 51

Incarnations of Mahādeva in Kali-yuga (Vaivasvata Manvantara) and the Nakulīśa Horizon

द्वापर-युग के व्यासावतारों का प्रसंग समाप्त कर सूत वैवस्वत मन्वन्तर के कलियुग में महादेव के अवतारों का वर्णन करते हैं। कलि के आरम्भ में शम्भु हिमालय-शिखर (चगल) पर श्वेत रूप में प्रकट होते हैं; वहाँ तेजस्वी, वेद-निपुण ब्राह्मण ऋषि शिष्य बनकर आदर्श स्थापित करते हैं। फिर श्वेत से सम्बद्ध प्रमुख व्यक्तियों, उपाधियों, तीर्थों और नामों की क्रमबद्ध गणना आती है और वैवस्वत मन्वन्तर में कुल अट्ठाईस शैवावतार बताए जाते हैं। कलि के अन्त में भगवान् एक तीर्थ में साक्षात् नकुलीश्वर रूप से प्रकट होकर पाशुपत-मार्ग की परम्परा तथा गुरु-शिष्य-प्रवाह को स्थिर करते हैं। विस्तृत शिष्य/ऋषि-सूचियाँ तप, योग, ब्रह्मविद्या और ब्राह्मणों के लिए वैदिक धर्म-व्यवस्था की पुनर्स्थापना पर बल देती हैं। अंत में भावी सावर्ण मनुओं का संकेत, स्नान के बाद मंदिर/नदी-तट पर श्रवण-पाठ की फलश्रुति, और नारायण-विष्णु के कूर्म रूप को नमस्कार के साथ अध्याय समाप्त होता है।

All Adhyayas

Shlokas

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चाशो ऽध्यायः सूत उवाच वेदव्यासावताराणि द्वापरे कथितानि तु / महादेवावताराणि कलौ शृणुत सुव्रताः

इस प्रकार श्रीकूर्मपुराण की षट्साहस्त्री संहिता के पूर्वविभाग में पचासवाँ अध्याय समाप्त हुआ। सूत बोले—द्वापर में वेदव्यास के अवतार कहे जा चुके; अब, हे सुव्रतजन, कलियुग में महादेव के अवतार सुनो।

Verse 2

आद्ये कलियुगे श्वेतो देवदेवो महाद्युतिः / नाम्ना हिताय विप्राणामभूद् वैवस्वते ऽन्तरे

कलियुग के आरम्भ में देवों के देव, परम तेजस्वी प्रभु, ‘श्वेत’ नाम से वैवस्वत मन्वन्तर में ब्राह्मणों के हित हेतु प्रकट हुए।

Verse 3

हिमवच्छिखरे रम्ये छगले पर्वतोत्तमे / तस्य शिष्याः शिखायुक्ता वभूवुरमितप्रभाः

हिमालय की रमणीय चोटी पर—छगल नामक श्रेष्ठ पर्वत पर—उनके शिष्य शिखा धारण किए हुए, अपार तेज से युक्त हो गए।

Verse 4

श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेतास्यः श्वेतलोहितः / चत्वारस्ते महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः

श्वेत, श्वेतशिख, श्वेतास्य और श्वेतलोहित—ये चारों महात्मा ब्राह्मण, वेदों के पारंगत थे।

Verse 5

सुभानो दमनश्चाथ सुहोत्रः कङ्कणस्तथा / लोकाक्षिरथ योगीन्द्रो जैगीषव्यस्तु सप्तमे

सातवें क्रम में सुभान, दमन, सुहोत्र और कङ्कण; लोकाक्षिरथ, योगियों के अधिपति, तथा जैगीषव्य—ये गिने जाते हैं।

Verse 6

अष्टमे दधिवाहः स्यान्नवमे वृषभः प्रभुः / भृगुस्तु दशमे प्रोक्तस्तस्मादुग्रः परः स्मृतः

आठवें में दधिवाह होंगे, नवें में प्रभु वृषभ। दसवें में भृगु कहे गए; इसलिए उस चक्र में उग्र परम माने जाते हैं।

Verse 7

द्वादशे ऽत्रिः समाख्यातो बली चाथ त्रयोदशे / चतुर्दशे गौतमस्तु वेदशीर्षा ततः परम्

बारहवें में अत्रि घोषित हैं, और तेरहवें में बलि। चौदहवें में गौतम कहे गए; और उसके बाद वेदशीर्षा (आते हैं)।

Verse 8

गोकर्णश्चाभवत् तस्माद् गुहावासः शिखण्ड्यथ / जटामाल्यट्टहासश्च दारुको लाङ्गली क्रमात्

उस कारण से वह स्थान ‘गोकर्ण’ कहलाया; फिर ‘गुहावास’ और ‘शिखण्डी’ नाम हुए। क्रम से ‘जटामाल्य’, ‘अट्टहास’, ‘दारुक’ और ‘लाङ्गली’ भी (प्रसिद्ध) हुए।

Verse 9

श्वेतस्तथा परः शूली डिण्डी मुण्डी च वै क्रमात् / सहिष्णुः सोमशर्मा च नकुलीशो ऽन्तिमे प्रभुः

फिर क्रम से श्वेत, पर, शूली, डिण्डी और मुण्डी; तथा सहिष्णु और सोमशर्मा—और अंत में प्रभु नकुलीश कहे गए हैं।

Verse 10

वैवस्वते ऽन्तरे शंभोरवतारास्त्रिशूलिनः / अष्टाविंशतिराख्याता ह्यन्ते कलियुगे प्रभोः / तीर्थे कायावतारे स्याद् देवेशो नकुलीश्वरः

वैवस्वत मन्वंतर में त्रिशूलधारी शंभु प्रभु के अट्ठाईस अवतार कहे गए हैं। कलियुग के अंत में एक पवित्र तीर्थ में देवेश्वर शरीरधारी अवतार लेकर नकुलीश्वर रूप से प्रकट होंगे।

Verse 11

तत्र देवादिदेवस्य चत्वारः सुतपोधनाः / शिष्या बभूवुश्चान्येषां प्रत्येकं मुनिपुङ्गवाः

वहाँ देवों के आदि-देव के चार महान तपस्वी शिष्य बने। और अन्य प्रत्येक के लिए भी अलग-अलग, ऋषियों में श्रेष्ठ मुनि शिष्य रूप से उपस्थित हुए।

Verse 12

प्रसन्नमनसो दान्ता ऐश्वरीं भक्तिमाश्रिताः / क्रमेण तान् प्रवक्ष्यामि योगिनो योगवित्तमान्

जिनके मन प्रसन्न हैं, इंद्रियाँ संयत हैं, और जिन्होंने ईश्वर-भक्ति का आश्रय लिया है—ऐसे योग के परम ज्ञाता योगियों का मैं अब क्रमशः वर्णन करूँगा।

Verse 13

श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेतास्यः श्वेतलोहितः / दुन्दुभिः शतरूपश्च ऋचीकः केतुमांस्तथा / विकेशश्च विशोकश्च विशापश्शापनाशनः

श्वेत, श्वेतशिख, श्वेतास्य, श्वेतलोहित, दुन्दुभि, शतरूप, ऋचीक, केतुमान, विकेश, विशोक, विशाप और शापनाशन—ये उनके नाम हैं।

Verse 14

सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्दमो दुरतिक्रमः / सनः सनातनश्चैव मुकारश्च सनन्दनः

वह सुमुख भी हैं और दुर्मुख भी; दुर्दम और दुरतिक्रम भी। वह सन हैं और सनातन भी; वह पवित्र अक्षर ‘मु’ हैं और सनन्दन भी हैं।

Verse 15

दालभ्यश्च महायोगी धर्मात्मनो महौजसः / सुधामा विरजाश्चैव शङ्खपात्रज एव च

दालभ्य नामक महायोगी, धर्मात्मा और महातेजस्वी; तथा सुधामा, विरज और शंखपात्रज भी (वहाँ थे)।

Verse 16

सारस्वतस्तथा मेघो घनवाहः सुवाहनः / कपिलश्चासुरिश्चैव वोढुः पञ्चशिखो मुनिः

इसी प्रकार सारस्वत, मेघ, घनवाह, सुवाहन; तथा कपिल और आसुरी; और वोढु तथा मुनि पंचशिख भी (थे)।

Verse 17

पराशरश्च गर्गश्च भार्गवश्चाङ्गिरास्तथा / बलबन्धुर्निरामित्रः केतुशृङ्गस्तपोधनः

पराशर, गर्ग, भार्गव और आंगिरस भी; तथा बलबन्धु, निरामित्र और केतुशृंग—ये तपोधन ऋषि (थे)।

Verse 18

लम्बोदरश्च लम्बश्च लाम्बाक्षो लम्बकेशकः / सर्वज्ञः समबुद्धिश्च साध्यः सत्यस्तथैव च

वह लम्बोदर, लम्ब, लाम्बाक्ष और लम्बकेश है; वह सर्वज्ञ, समबुद्धि, साध्य (प्राप्य लक्ष्य) और वही सत्यस्वरूप है।

Verse 19

शुधामा काश्यपश्चैव वसिष्ठो विरजास्तथा / अत्रिरुग्रस्तथा चैव श्रवणो ऽथ श्रविष्ठकः

शुधामा, काश्यप, वसिष्ठ और विरजा; तथा अत्रि और उग्र; और श्रवण तथा श्रविष्ठक—ये (इस गणना में) कहे गए ऋषि हैं।

Verse 20

कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः / कश्यपोह्युशना चैव च्यवनो ऽथ बृहस्पतिः

तथा कुणि, कुणिबाहु, कुशरीर और कुनेत्रक; तथा कश्यप, उशना (शुक्र), च्यवन और फिर बृहस्पति—ये भी (ऋषिगण) थे।

Verse 21

उतथ्यो वामदेवश्च महाकायो महानिलः / वाचश्रवाः सुपीकश्च श्यावाश्वः सपथीश्वरः

उतथ्य और वामदेव; महाकाय और महानिल; वाचश्रवा और सुपीक; श्यावाश्व और सपथीश्वर—ये पूज्य महर्षि भी गिने जाते हैं।

Verse 22

हरिण्यनाभः कौशल्यो लोकाक्षिः कुथुमिस्तथा / सुमन्तुर्वर्चरी विद्वान् कबन्धः कुशिकन्धरः

हरिण्यनाभ, कौशल्य, लोकाक्षि और कुथुमि; सुमन्तु, विद्वान् वर्चरी, कबन्ध और कुशिकन्धर—ये (ऋषि) यहाँ गिनाए गए हैं।

Verse 23

प्लक्षो दार्भायणिश्चैव केतुमान् गौतमस्तथा / भल्लापी मधुपिङ्गश्च श्वेतकेतुस्तपोनिधिः

प्लक्ष और दार्भायणि; केतुमान और गौतम; भल्लापी, मधुपिङ्ग तथा श्वेतकेतु—जो तपः-शक्ति का निधि थे।

Verse 24

उशिजो बृहदुक्थश्च देवलः कपिरेव च / शालिहोत्रो ऽग्निवेश्यश्च युवनाश्वः शरद्वसुः

उशिज, बृहदुक्थ, देवल और कपि; तथा शालिहोत्र और अग्निवेश्य; (साथ ही) युवनाश्व और शरद्वसु—ये (ऋषि) भी इस वंश-गणना में कहे गए हैं।

Verse 25

छगलः कुण्डकर्णश्च कुम्भश्चैव प्रवाहकः / उलूको विद्युतश्चैव शाद्वलो ह्याश्वलायनः

छगल, कुण्डकर्ण, कुम्भ और प्रवाहक; तथा उलूक और विद्युत; और शाद्वल तथा आश्वलायन—ये (यहाँ) नाम गिनाए गए हैं।

Verse 26

अक्षपादः कुमारश्च उलूको वत्स एव च / कुशिकश्चैव गर्गश्च मित्रको ऋष्य एव च

अक्षपाद, कुमार, उलूक और वत्स; तथा कुशिक और गर्ग; और मित्रक तथा ऋष्य—ये (ऋषि) भी उल्लिखित हैं।

Verse 27

शिष्या एते महात्मानः सर्वोवर्तेषु योगिनाम् / विमला ब्रह्मभूयिष्ठा ज्ञानयोगपरायणाः

ये महात्मा शिष्य योगियों के समस्त आचारों में श्रेष्ठ हैं—आचरण से निर्मल, ब्रह्म में दृढ़, और ज्ञान-योग में पूर्णतः परायण।

Verse 28

कुर्वन्ति चावताराणि ब्राह्मणानां हिताय हि / योगेश्वराणामादेशाद् वेदसंस्थापनाय वै

वे ब्राह्मणों के हित के लिए अवतार धारण करते हैं; और योगेश्वरों की आज्ञा से वेदों की पुनः स्थापना हेतु (प्रकट होते हैं)।

Verse 29

ये ब्राह्मणाः संस्मरन्ति नमस्यन्ति च सर्वदा / तर्पयन्त्यर्चयन्त्येतान् ब्रह्मविद्यामवाप्नुयुः

जो ब्राह्मण सदा उनका स्मरण करते, उन्हें नमन करते, और तर्पण व अर्चन से इनकी उपासना करते हैं—वे ब्रह्मविद्या को प्राप्त होते हैं।

Verse 30

इदं वैवस्वतं प्रोक्तमन्तरं विस्तरेण तु / भविष्यति च सावर्णो दक्षसावर्ण एव च

यह वैवस्वत मन्वन्तर विस्तार से कहा गया। आगे चलकर सावर्ण मनु होंगे और उसी प्रकार दक्ष-सावर्ण भी प्रकट होंगे।

Verse 31

दशमो ब्रह्मसावर्णो धर्मसावर्ण एव च / द्वादशो रुद्रसावर्णो रोचमानस्त्रयोदशः / भौत्यश्चतुर्दशः प्रोक्तो भविष्या मनवः क्रमात्

दसवाँ मनु ब्रह्म-सावर्ण है और ग्यारहवाँ धर्म-सावर्ण। बारहवाँ रुद्र-सावर्ण, तेरहवाँ रोचमान, और चौदहवाँ भौत्य कहा गया है—इस प्रकार क्रम से भविष्य के मनु बताए गए।

Verse 32

अयं वः कथितो ह्यंशः पूर्वो नारायणेरितः / भूतभव्यैर्वर्तमानैराख्यानैरुपबृंहितः

यह अंश तुम्हें कहा गया है—जो प्राचीन उपदेश नारायण ने प्रकट किया था; और जो भूत, भविष्य और वर्तमान की कथाओं से समृद्ध है।

Verse 33

यः पठेच्छृणुयाद् वापि श्रावयेद् वा द्विजोत्तमान् / स सर्वपापनिर्मुक्तो ब्रह्मणा सह मोदते

जो इसे पढ़े, या सुने, अथवा श्रेष्ठ द्विजों को सुनाए—वह सब पापों से मुक्त होकर ब्रह्मा के साथ आनंदित होता है।

Verse 34

पठेद् देवालये स्नात्वा नदीतीरेषु चैव हि / नारायणं नमस्कृत्य भावेन पुरुषोत्तमम्

स्नान करके देवालय में, और नदी-तटों पर भी, इसका पाठ करना चाहिए; और भावपूर्वक नारायण—पुरुषोत्तम—को नमस्कार करना चाहिए।

Verse 35

नमो देवादिदेवाय देवानां परमात्मने / पुरुषाय पुराणाय विष्णवे कूर्मरूपिणे

देवों के भी आदिदेव, देवताओं के परमात्मा—आदि पुरुष, सनातन—कूर्मरूप धारण करने वाले विष्णु को नमस्कार।

← Adhyaya 50Adhyaya 52

Frequently Asked Questions

It explicitly transitions from the Dvāpara-age Vyāsa avatāra cycle to the Kali-age manifestations of Mahādeva, preserving the purāṇic pattern of dharma-maintenance through divinely empowered teachers across yugas.

The lists function as a paramparā-map: they authorize Pāśupata Yoga transmission, portray tapas and yogic discipline as vehicles of Vedic re-establishment, and frame devotion/remembering of these figures as a means toward brahmavidyā.

Nakulīśvara is presented as the culminating bodily manifestation of the Lord at the end of Kali-yuga in a sacred tīrtha, signaling the apex of the chapter’s Śaiva avatāra sequence and the Pāśupata teacher horizon.

While foregrounding Śaṃbhu’s incarnations and Pāśupata lineages, the chapter closes with devotion to Nārāyaṇa and salutations to Viṣṇu as Kūrma, reflecting the text’s consistent integration of Śaiva teaching within a broader Vaiṣṇava-purāṇic frame.