
Yamunā–Gaṅgā Tīrtha-Māhātmya: Agni-tīrtha, Anaraka, Prayāga, and the Tapovana of Jāhnavī
मаркण्डेय युधिष्ठिर को तीर्थों का उपदेश आगे बढ़ाते हैं। सूर्य की पुत्री यमुना, गंगा से उद्भव-संबंध रखने वाली, परम पावनी कही गई है; उसका स्मरण और स्तुति दूर रहकर भी पाप हर लेती है। यमुना के दक्षिण तट पर अग्नि-तीर्थ और उसके पश्चिम धर्मराज का अनरक बताया गया है; वहाँ स्नान और कर्म, विशेषकर कृष्ण-पक्ष चतुर्दशी को धर्मराज के लिए तर्पण, घोर पापों से मुक्ति और स्वर्ग-प्राप्ति देता है। फिर प्रयाग के विशाल तीर्थ-जाल का वर्णन होता है और जाह्नवी गंगा को समस्त लोकों के तीर्थों की आधार-रूपा कहा जाता है—जहाँ-जहाँ गंगा बहती है वहाँ तपोवन और सिद्धि-क्षेत्र बन जाता है। जहाँ देवी सहित महेश्वर वटेश्वर रूप में विराजते हैं, वह स्थान स्वभावतः तीर्थ है। अंत में उपदेश की गोपनीयता व पात्रता, तथा नित्य श्रवण-पाठ से शुद्धि, पापक्षय और रुद्रलोक-प्राप्ति का फल कहा गया है।
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षट्त्रिंशो ऽध्यायः मार्कण्डय उवाच तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता / समागता महाभागा यमुना यत्र निम्नगा
इस प्रकार श्रीकूर्मपुराण की षट्साहस्त्री संहिता के पूर्वविभाग में छत्तीसवाँ अध्याय। मार्कण्डेय बोले—तपन (सूर्य) की पुत्री देवी, जो तीनों लोकों में विख्यात हैं, वह महाभागा यमुना वहाँ आई हैं जहाँ नदी प्रवाहित होती है।
Verse 2
येनैव निः सृता गङ्गा तेनैव यमुना गता / योजनानां सहस्त्रेषु कीर्तनात् पापनाशनी
जिस स्रोत से गंगा निकली, उसी से यमुना भी प्रवाहित हुई। हजारों योजन दूर से भी केवल कीर्तन-स्मरण मात्र से वह पापों का नाश करती है।
Verse 3
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च यमुनायां युधिष्ठिर / सर्वपापविनिर्मुक्तः पुनात्यासप्तमं कुलम् / प्राणांस्त्यजति यस्तत्र स याति परमां गतिम्
हे युधिष्ठिर! वहाँ यमुना में स्नान करके और उसका जल पीकर मनुष्य समस्त पापों से मुक्त हो जाता है तथा सातवीं पीढ़ी तक अपने कुल को पवित्र करता है। और जो वहाँ प्राण त्यागता है, वह परम गति को प्राप्त होता है।
Verse 4
अग्नितीर्थमिति ख्यातं यमुनादक्षिण तटे / पश्चिमे धर्मराजस्य तीर्थं त्वनरकं स्मृतम् / तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते ऽपुनर्भवाः
यमुना के दक्षिण तट पर ‘अग्नितीर्थ’ नाम से प्रसिद्ध तीर्थ है। उसके पश्चिम में धर्मराज का तीर्थ ‘अनरक’ कहा गया है। वहाँ स्नान करके जो (फिर) मरते हैं, वे स्वर्ग को जाते हैं और पुनर्जन्म नहीं लेते।
Verse 5
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नात्वा संतर्पयेच्छुचिः / धर्मराजं महापापैर्मुच्यते नात्र संशयः
कृष्णपक्ष की चतुर्दशी को स्नान करके शुद्ध होकर धर्मराज को तर्पण करे; इससे वह महापापों से मुक्त हो जाता है—इसमें संदेह नहीं।
Verse 6
दश तीर्थसहस्त्राणि त्रिंशत्कोट्यस्तथापराः / प्रयागे संस्थितानि स्युरेवमाहुर्मनीषिणः
दस हजार तीर्थ और उनके अतिरिक्त तीस करोड़ और, प्रयाग में स्थित हैं—ऐसा मनीषीजन कहते हैं।
Verse 7
तिस्त्रः कोट्योर्ऽधकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत् / दिवि भूम्यन्तरिक्षे च तत्सर्वं जाह्नवी स्मृता
वायु ने कहा कि तीर्थों की संख्या तीन करोड़ और आधा करोड़ है; स्वर्ग, पृथ्वी और अंतरिक्ष में जो कुछ है, वह सब जाह्नवी (गंगा) ही मानी गई है।
Verse 8
यत्र गङ्गा महाभागा स देशस्तत् तपोवनम् / सिद्धिक्षेत्रं तु तज्ज्ञेयं गङ्गातीरसमाश्रितम्
जहाँ महाभागा गंगा प्रवाहित होती है, वह देश तपोवन है; गंगातट पर आश्रित होने से उसे सिद्धिक्षेत्र जानना चाहिए।
Verse 9
यत्र देवो महादेवो देव्या सह महेश्वरः / आस्ते वटेश्वरो नित्यं तत् तीर्थं तत् तपोवनम्
जहाँ देवों के देव महादेव, देवी सहित महेश्वर, वटेश्वर रूप में नित्य विराजते हैं—वही तीर्थ है, वही तपोवन है।
Verse 10
इदं सत्यं द्विजातीनां साधूनामात्मजस्य च / सुहृदां च जपेत् कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य तु
यह उपदेश द्विजों, साधुओं, अपने पुत्र और विश्वस्त मित्रों के लिए सत्य रूप से कहा जाए; परन्तु जो भक्त और आज्ञाकारी शिष्य हो, उसके कान में ही इसे धीरे से जपा जाए।
Verse 11
इदं धन्यमिदं स्वर्ग्यमिदं मेध्यमिदं सुखम् / इदं पुण्यमिदं रम्यं पावनं धर्म्यमुत्तमम्
यह धन्य है, यह स्वर्गदायक है, यह शुद्धिकारक है, यह सुखरूप है। यह पुण्य है, यह रमणीय है, यह पावन है—यह धर्मानुकूल परम मार्ग है।
Verse 12
महर्षोणामिदं गुह्यं सर्वपापप्रमोचनम् / अत्राधीत्य द्विजो ऽध्यायं निर्मलत्वमवाप्नुयात्
यह महर्षियों का गुप्त उपदेश है, जो समस्त पापों से मुक्त करता है। यहाँ इस अध्याय का अध्ययन करके द्विज अंतःकरण की निर्मलता प्राप्त करता है।
Verse 13
यश्चेदं शृणुयान्नित्यं तीर्थं पुण्यं सदा शुचिः / जातिस्मरित्वं लभते नाकपृष्ठे च मोदते
जो सदा शुद्ध रहकर इस पुण्य तीर्थ-प्रसंग को नित्य सुनता है, वह पूर्वजन्म-स्मरण की शक्ति पाता है और स्वर्गलोक में आनंदित होता है।
Verse 14
प्राप्यन्ते तानितीर्थानि सद्भिः शिष्टानुदर्शिभिः / स्नाहि तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर्भव
वे तीर्थ सत्पुरुषों द्वारा—जो शिष्टों के आचरण का अनुसरण करते हैं—प्राप्त होते हैं। हे कौरव्य, तीर्थों में स्नान करो और कुटिल बुद्धि मत बनो।
Verse 15
एवमुक्त्वा स भगवान् मार्कण्डेयो महामुनिः / तीर्तानि कथयामास पृथिव्यां यानि कानिचित्
ऐसा कहकर भगवान् महर्षि मार्कण्डेय ने पृथ्वी पर स्थित कुछ पवित्र तीर्थों का वर्णन आरम्भ किया।
Verse 16
भूसमुद्रादिसंस्थानं प्रमाणं ज्योतिषां स्थितम् / पृष्टः प्रोवाच सकलमुक्त्वाथ प्रययो मुनिः
पूछे जाने पर मुनि ने पृथ्वी-समुद्र आदि की व्यवस्था तथा ज्योतियों के प्रमाण और स्थितियों का सम्यक् वर्णन किया; सब कहकर फिर वे प्रस्थान कर गए।
Verse 17
य इदं कल्यमुत्थाय पठते ऽथ शृणोति वा / मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति
जो प्रातः उठकर इस कल्याणमय पाठ का जप-स्वरूप पाठ करता है या इसे सुनता भी है, वह समस्त पापों से मुक्त होकर रुद्रलोक को प्राप्त होता है।
Bathing at Anaraka (Dharmarāja’s ford) and offering tarpana—especially on the dark-fortnight caturdaśī—are said to remove great sins; the tīrtha is framed as ‘free from hell,’ promising heavenly attainment and non-return in the chapter’s rhetoric of pilgrimage merit.
Any region touched by Gaṅgā’s flow is called tapovana and a field of accomplishment (siddhi-kṣetra); additionally, wherever Maheśvara abides with Devī as Vaṭeśvara is intrinsically a tīrtha, grounding sanctity in both river-presence and divine residence.