Shloka 15
विषङ्गपलायनम् (Viṣaṅga-palāyanam) — Aftermath of the First Battle Day
Devanagari script
एकावलंबनं कृत्वा महाराज्ञि भवत्पदम् / वयं सर्वा हि जीवामः साधयामः समीहितम्
Transliteration
ekāvalaṃbanaṃ kṛtvā mahārājñi bhavatpadam / vayaṃ sarvā hi jīvāmaḥ sādhayāmaḥ samīhitam
Translation
हे महाराज्ञी! आपके चरणों को ही एकमात्र आश्रय बनाकर हम सब जीवित हैं और अभीष्ट कार्य सिद्ध करते हैं।
Word by Word
एक-अवलम्बनम्a single support/refuge
एक-अवलम्बनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootएक (प्रातिपदिक) + अवलम्बन (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (एकं अवलम्बनम्); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Accusative singular (object of 'kṛtvā')
कृत्वाhaving made/taken
कृत्वा:
Purvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय-भावकृदन्त (gerund); 'having made/taken'
महा-राज्ञिO great queen
महा-राज्ञि:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootमहा (प्रातिपदिक) + राज्ञी (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (महती राज्ञी); स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; Vocative singular
भवत्-पदम्your feet/your position as refuge
भवत्-पदम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootभवत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + पद (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी-तत्पुरुष: भवतः पदम्); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Accusative singular
वयम्we
वयम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; Nominative plural
सर्वाःall (of us)
सर्वाः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; agrees with implied feminine 'we (women)'
हिindeed
हि:
Discourse particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle)
जीवामःwe live/survive
जीवामः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootजीव् (धातु)
Formलट्-लकार (वर्तमान), उत्तमपुरुष, बहुवचन; Parasmaipada
साधयामःwe accomplish
साधयामः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootसाध् (धातु)
Formलट्-लकार (वर्तमान), उत्तमपुरुष, बहुवचन; Parasmaipada
सम्-ईहितम्the desired goal
सम्-ईहितम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसम् + ईह् (धातु) → ईहित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; 'desired/aimed-at (thing)' as object of 'sādhayāmaḥ'