Previous Verse
Next Verse

Shloka 145

अधोलोकवर्णनम् (Adholoka-varṇana) — Description of the Lower Worlds and Cosmographic Measures

कृत्तिकानां यदा सूर्यः प्रथमां शगतो भवेत् / विशाखानां तदा ज्ञेयश्चतुर्थांश निशाकरः

kṛttikānāṃ yadā sūryaḥ prathamāṃ śagato bhavet / viśākhānāṃ tadā jñeyaścaturthāṃśa niśākaraḥ

जब सूर्य कृत्तिका नक्षत्र के प्रथम पाद में पहुँचता है, तब जानना चाहिए कि विशाखा में चन्द्रमा का चतुर्थांश स्थित होता है।

कृत्तिकानाम्of the Kṛttikās (Pleiades)
कृत्तिकानाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootकृत्तिका (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (Genitive/सम्बन्ध), बहुवचन (Plural), स्त्रीलिङ्ग (Feminine)
यदाwhen
यदा:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootयदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb/conjunction)
सूर्यःthe Sun
सूर्यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा (Nominative/प्रथमा), एकवचन (Singular), पुल्लिङ्ग (Masculine)
प्रथमाम्the first (portion/quarter)
प्रथमाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootप्रथमा (प्रातिपदिक)
Formद्वितीया (Accusative/कर्म), एकवचन (Singular), स्त्रीलिङ्ग (Feminine)
शगतःgone/entered (reading uncertain)
शगतः:
Karta-anvaya (कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Rootशगत (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा (Nominative), एकवचन (Singular), पुल्लिङ्ग (Masculine); विशेषण (adjectival) to सूर्यः; पाठभेद/दुष्पाठ-सूचक: सम्भाव्यं ‘गतः’ (gone/entered)
भवेत्would be / should be
भवेत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative/विधिलिङ्), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद
विशाखानाम्of the Viśākhās (lunar mansion)
विशाखानाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootविशाखा (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (Genitive/सम्बन्ध), बहुवचन (Plural), स्त्रीलिङ्ग (Feminine)
तदाthen
तदा:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)
ज्ञेयःis to be known
ज्ञेयः:
Kriya-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण/विधेय)
TypeAdjective
Rootज्ञेय (कृदन्त; √ज्ञा)
Formभाव्य/कर्तव्यतार्थक-प्रत्यय (gerundive/तव्यत्-भाव), प्रथमा (Nominative), एकवचन, पुल्लिङ्ग; विधेय-विशेषण (predicative)
चतुर्थांशःthe fourth part/quarter
चतुर्थांशः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootचतुर्थ + अंश (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (determinative: ‘fourth part’), प्रथमा (Nominative), एकवचन, पुल्लिङ्ग
निशाकरःthe Moon
निशाकरः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनिशा + कर (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (determinative: ‘maker of night’), प्रथमा, एकवचन, पुल्लिङ्ग