Adhyaya 61
Anushanga PadaAdhyaya 6153 Verses

Adhyaya 61

Vaivasvata-Manuputra Vamsha and the Marutta–Samvarta Episode (Genealogical Catalogue)

इस अध्याय में सूत वैवस्वत मनु की संतानों और उनसे जुड़े राजवंशों की वंशावली आगे बढ़ाते हैं। मनुपुत्रों के ‘विसर्ग’ का संकेत देकर बताया जाता है कि गुरु की गाय को हानि पहुँचाने पर पृषध्र को शाप मिला और उसका वर्ण-पतन हुआ—धर्मभंग का सामाजिक फल। फिर संक्षेप में अनेक वंश-श्रृंखलाएँ, उत्तराधिकारी राजा और संतति-नाम सूची की तरह दिए जाते हैं। बीच में मारुत्त प्रसंग आता है: मारुत्त का चक्रवर्ती वैभव संवर्त के द्वारा कराए गए महान यज्ञ से जुड़ा है, और बृहस्पति से ऋत्विज-अधिकार का विवाद पुरोहित-प्रतिष्ठा, प्रतिस्पर्धा और यज्ञ-समृद्धि के लौकिक-दैवी प्रभाव को दिखाता है। आगे नरिष्यन्त→दम→राष्ट्रवर्धन आदि, बुध और तृणबिन्दु जैसे नाम आते हैं, तथा राजा विशाल द्वारा विशालापुरी की स्थापना का उल्लेख है। त्रेतायुग-स्मरण और यज्ञ-कारणता के साथ यह अध्याय सुव्यवस्थित वंश-सूची रूप में स्थित है।

Shlokas

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे मध्यमभागे वायुप्रोक्ते वैवस्वतमनोः सृष्टिर्नाम षष्टितमो ऽध्यायः // ६०// सूत उवाच विसर्गं मनुपुत्राणां विस्तरेण निबोधत / पृषध्रो हिंसयित्वा तु गुरोर्गां निशि तत्क्षये

इस प्रकार श्रीब्रह्माण्ड महापुराण के मध्यमभाग में वायु द्वारा कथित ‘वैवस्वत मनु की सृष्टि’ नामक साठवाँ अध्याय (60) समाप्त। सूत बोले—मनु के पुत्रों की संतति-विस्तार को विस्तार से सुनो। पृषध्र ने रात में गुरु की गाय को मार दिया, उसी क्षण…

Verse 2

शापाच्छूद्रत्वमापन्नश्च्यवनस्य महात्मनः / करूषस्य तु कारूषाः क्षत्त्रिया युद्धदुर्मदाः

महात्मा च्यवन के शाप से वह शूद्रत्व को प्राप्त हुआ। और करूष के वंशज ‘कारूष’ क्षत्रिय युद्ध में उन्मत्त (अत्यन्त दर्पी) थे।

Verse 3

सहस्रं क्षत्त्रियगणो विक्रान्तः संबभूव ह / नाभागो दिष्टपुत्रस्तु विद्वानासीद्भलन्दनः

हज़ारों क्षत्रियों का एक पराक्रमी समूह उत्पन्न हुआ। और दिष्ट का पुत्र नाभाग, जो भलन्दन कहलाता था, विद्वान् था।

Verse 4

भलन्दनस्य पुत्रो ऽभूत्प्रांशुर्नाम महाबलः / प्रांशोरेको ऽभवत्पुत्रः प्रजापतिसमो नृपः

भलन्दन का पुत्र प्रांशु नाम का महाबली हुआ। प्रांशु का एक ही पुत्र हुआ, जो प्रजापति के समान महान राजा था।

Verse 5

संवर्तेन दिवं नीतः ससुहृत्सहबान्धवः / विवादो ऽत्र महानासीत्संवर्त्तस्य बृहस्पतेः

संवर्त उसे मित्रों और बन्धुओं सहित स्वर्ग ले गया। यहाँ संवर्त और बृहस्पति के बीच बड़ा विवाद हुआ।

Verse 6

ऋद्धिं दृष्ट्वा तु यज्ञस्य क्रुद्धस्तस्य बृहस्पतिः / संवर्त्तेन तते यज्ञे चुकोप स भृशं तदा

यज्ञ की समृद्धि देखकर बृहस्पति उस पर क्रुद्ध हो गया। संवर्त द्वारा किए जा रहे उस यज्ञ में वह तब अत्यन्त रोष से भर उठा।

Verse 7

लोकानां सहि नाशाय दैवतैर्हि प्रसादितः / मरुत्तश्चक्रवर्त्ती स नरिष्यन्तमवासवान्

लोकों के विनाश के लिए देवताओं द्वारा प्रसन्न किया गया वह चक्रवर्ती मरुत्त, इन्द्ररहित (अवासवान्) नरिष्यन्त का आश्रय बना।

Verse 8

नरिष्यन्तस्य दायादो राजा दण्डधरो दमः / तस्य पुत्रस्तु विज्ञातो राजासीद्राष्ट्रवर्द्धनः

नरिष्यन्त के उत्तराधिकारी राजा दण्डधर ‘दम’ हुए; उनके पुत्र प्रसिद्ध राजा ‘राष्ट्रवर्धन’ हुए।

Verse 9

सुधृतिस्तस्य पुत्रस्तु नरः सुधृतितः पुनः / केवलस्य पुत्रस्तु बन्धुमान्केवलात्मजः

उसके पुत्र ‘सुधृति’ हुए; सुधृति से फिर ‘नर’ उत्पन्न हुए। ‘केवल’ के पुत्र ‘बन्धुमान’ थे, जो केवल के आत्मज थे।

Verse 10

अथ बन्धुमतः पुत्रोधर्मात्मा वेगवान्नृप / बुधो वेगवतः पुत्रस्तृणबिन्दुर्बुधात्मजः

फिर बन्धुमान के पुत्र धर्मात्मा राजा ‘वेगवान’ हुए। वेगवान के पुत्र ‘बुध’ और बुध के आत्मज ‘तृणबिन्दु’ हुए।

Verse 11

त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये संबभूव ह / कन्या तु तस्येडविडामाता विश्रवसो हि सा

त्रेतायुग के आरम्भ में तीसरे (वंशक्रम) में वह राजा उत्पन्न हुआ। उसकी कन्या ‘इडविडा’ थी, जो विश्रवा की माता बनी।

Verse 12

पुत्रो यो ऽस्य विशालो ऽभूद्राजा परमधार्मिकः / दाश्वान्प्रख्यातवीर्य्यौजा विशाला येन निर्मिता

उसका पुत्र ‘विशाल’ परमधार्मिक राजा हुआ—दानशील, प्रसिद्ध पराक्रम और तेज वाला; उसी ने ‘विशाला’ नगरी बसाई।

Verse 13

विशालस्य सुतो राजा हेमचन्द्रो महाबलः / सुचन्द्र इति विख्यातो हेमचन्द्रादनन्तरः

विशाल के पुत्र महाबली राजा हेमचन्द्र हुए। हेमचन्द्र के बाद सुचन्द्र नाम से प्रसिद्ध राजा हुआ।

Verse 14

सुचन्द्रतनयो राजा धूम्राश्व इति विश्रुतः / धूम्राश्वतनयो विद्वान्सृंजयः समपद्यत

सुचन्द्र का पुत्र धूम्राश्व नाम से प्रसिद्ध राजा हुआ। धूम्राश्व का पुत्र विद्वान् सृंजय उत्पन्न हुआ।

Verse 15

सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान्सहदेवः प्रतापवान् / कृशाश्वः सहदेवस्य पुत्रः परमधार्मिकः

सृंजय का पुत्र श्रीमान् प्रतापी सहदेव हुआ। सहदेव का पुत्र परमधार्मिक कृशाश्व था।

Verse 16

कृशाश्वस्य महातेजा सोमदत्तः प्रतापवान् / सोमदत्तस्य राजर्षेः सुतो ऽभूज्जनमेजयः

कृशाश्व का पुत्र महातेजस्वी प्रतापी सोमदत्त हुआ। राजर्षि सोमदत्त का पुत्र जनमेजय हुआ।

Verse 17

जनमेजयात्मजश्चैव प्रमतिर्नाम विश्रुतः / तृणबिन्दुप्रभावेण सर्वे वैशालका नृपाः

जनमेजय का पुत्र भी ‘प्रमति’ नाम से प्रसिद्ध हुआ। तृणबिन्दु के प्रभाव से वैशालक के सभी नरेश (प्रसिद्ध) हुए।

Verse 18

दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः / शर्यातेर्मिथुनं त्वासीदानर्त्तो नाम विश्रुतः

वे दीर्घायु, महात्मा, पराक्रमी और अत्यन्त धर्मनिष्ठ थे। शर्याति के वंश में ‘आनर्त’ नामक एक प्रसिद्ध पुत्र उत्पन्न हुआ।

Verse 19

पुत्रः सुकन्या कन्या च भार्या या च्यवनस्य च / आनर्त्तस्य तु दायादो रेवो नाम सुवीर्यवान्

सुकन्या नामक पुत्री, जो च्यवन ऋषि की पत्नी बनी, (उसी वंश में) आनर्त का उत्तराधिकारी ‘रेव’ नामक अत्यन्त पराक्रमी था।

Verse 20

आनर्त्तविषयो यस्य पुरी चापि कुशस्थली / रेवस्य रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धार्मिकः

जिसका देश ‘आनर्त’ कहलाया और जिसकी राजधानी कुशस्थली थी—रेव का पुत्र ‘रैवत’ हुआ, और उसका धर्मात्मा पुत्र ‘ककुद्मी’ नाम से प्रसिद्ध था।

Verse 21

ज्येष्ठो भ्रातृशतस्यासीद्राज्यं प्राप्य कुशस्थलीम् / कन्यया सह श्रुत्वा च गान्धर्वं ब्रह्मणोंऽतिके

वह सौ भाइयों में ज्येष्ठ था; कुशस्थली का राज्य पाकर, अपनी कन्या के साथ ब्रह्मा के समीप गान्धर्व-गान सुनने गया।

Verse 22

मुहर्त्तं देवदेवस्य मार्त्यं बहुयुगं विभो / आजगाम युवा चैव स्वां पुरीं यादवैर्वृताम्

हे विभो! देवाधिदेव के लिए जो केवल एक मुहूर्त था, वह मनुष्यों के लिए अनेक युग बन गया। वह (ककुद्मी) युवा ही रहकर अपनी पुरी में लौटा, जो यादवों से घिरी हुई थी।

Verse 23

कृतां द्वारवतीं नाम बहुद्वारां मनोरमाम् / भोजवृष्ण्यन्धकैर्गुप्तां वसुदेवपुरोगमैः

द्वारवती नाम की वह रमणीय, अनेक द्वारों वाली नगरी बनाई गई, जिसकी रक्षा भोज, वृष्णि और अन्धक वसुदेव के नेतृत्व में करते थे।

Verse 24

तां कथां रेवतः श्रुत्वा यथातत्त्वमरिन्दमः / कन्यां तु बलदेवाय सुव्रतां नाम रेवतीम् / दत्त्वा जगाम शिखरं मेरोस्तपसि संस्थितः

रेवत की वह कथा यथार्थ रूप से सुनकर, शत्रुदमन राजा ने ‘सुव्रता’ नाम की अपनी कन्या रेवती को बलदेव को दे दिया; फिर वह तप में स्थित होकर मेरु के शिखर पर चला गया।

Verse 25

रेमे रामश्च धर्मात्मा रेवत्या सहितः किल / तां कथामृषयः श्रुत्वा पप्रच्छुक्तदनन्तरम्

धर्मात्मा राम (बलराम) रेवती के साथ निश्चय ही सुखपूर्वक रहे। उस कथा को सुनकर ऋषियों ने तत्पश्चात प्रश्न किया।

Verse 26

ऋषय ऊचुः कथं बहुयुगे काले समतीते महामते / न जरा रेवतीं प्राप्ता रैवतं वा ककुद्मिनम् / एतच्छुश्रूषमाणान्नो गान्धर्वं वद चैव हि

ऋषियों ने कहा—हे महामते! अनेक युगों का समय बीत जाने पर भी रेवती को या ककुद्मिन् रैवत को जरा कैसे नहीं पहुँची? हम यह सुनना चाहते हैं; अतः गान्धर्व (वृत्तान्त) भी कहिए।

Verse 27

सूत उवाच न जरा क्षुत्पिपासे वा न च मृत्युभयं ततः / न च रोगः प्रभवति ब्रह्मलोकं गतस्य ह

सूत ने कहा—ब्रह्मलोक को प्राप्त होने पर न जरा रहती है, न भूख-प्यास, न मृत्यु का भय; और वहाँ रोग भी उत्पन्न नहीं होता।

Verse 28

गान्धर्वं प्रति यच्चापि पृष्टस्तु मुनिसत्तमाः / ततो ऽहं संप्रवक्ष्यामि याथातथ्येन सुव्रताः

हे श्रेष्ठ मुनियों, गान्धर्व-विषय में जो कुछ तुमने पूछा है, उसे मैं अब यथार्थ रूप से, हे सुव्रतों, कहूँगा।

Verse 29

सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्छनास्त्वेकविंशतिः / तानाश्चैकोनपञ्चाशदित्येत्स्वरमण्डलम्

सात स्वर, तीन ग्राम, इक्कीस मूर्छनाएँ और उनचास से एक कम तान—यही स्वर-मण्डल कहलाता है।

Verse 30

षड्जषभौ च गान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा / धैवतश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादकः

षड्ज, ऋषभ, गान्धार, मध्यम, पञ्चम, धैवत और निषाद—ये स्वर जानने योग्य हैं।

Verse 31

सौवीरा मध्यमा ग्रामा हरिणाश्च तथैव च

सौवीरा, मध्यमा और हरिणा—ये भी (तीन) ग्राम हैं।

Verse 32

तस्याः कालोयनोपेताश्चतुर्थाशुद्धमध्यमाः / नग्निं च पौषा वै देव दृष्ट्वा काञ्च यथाक्रमः

उस (ग्राम) की कालोयन-युक्त चतुर्थियाँ और शुद्ध-मध्यम (मूर्छनाएँ) हैं; तथा क्रमशः ‘नग्नि’, ‘पौषा’, ‘देव’, ‘दृष्ट्वा’ और ‘काञ्च’ (नामक मूर्छनाएँ) भी हैं।

Verse 33

मध्यमग्रामिकाख्याता षड्जग्रामा निबोधत / उत्तरं मन्द्रा रजनी तथा वाचोन्नरायताः

मध्यम-ग्रामिका नामक षड्ज-ग्राम को जानो; उत्तर, मन्द्रा, रजनी तथा वाचोन्नरायता—ये उसके भेद कहे गए हैं।

Verse 34

मध्यषड्जा तथा चैव तथान्या चाभिमुद्गणा / गान्धारग्रामिका श्यामा कीर्तिमाना निबोधत

मध्यषड्जा तथा अन्य अभिमुद्गणा को भी जानो; गान्धार-ग्रामिका, श्यामा और कीर्तिमाना—इनका भी बोध करो।

Verse 35

अग्निष्टोमं तु माद्यं तु द्वितीयं वाजपेयिकम् / यवरातसूयस्तु षष्ठवत्तु सुवर्मकम्

अग्निष्टोम प्रथम है, दूसरा वाजपेय कहलाता है; यवरातसूय और छठे के समान सुवर्मक—ये क्रम बताए गए हैं।

Verse 36

सप्त गौसवना नाम महावृष्टिकताष्टमाम् / ब्रह्मदानं च नवमं प्राजापत्यमनन्तरम् / नागयक्षाश्रयं विद्वान् तद्गोत्तरतथैव च

सातवाँ ‘गौसवना’ नाम से, आठवाँ ‘महावृष्टिका’; नवम ‘ब्रह्मदान’, उसके बाद ‘प्राजापत्य’; और विद्वान ‘नागयक्षाश्रय’ तथा ‘तद्गोत्तर’ को भी वैसे ही जानें।

Verse 37

पदक्रान्तमृगक्रान्तं विष्णुक्रान्तमनोहरा / सूर्यकान्तधरेण्यैव संतकोकिलविश्रुतः

पदक्रान्त, मृगक्रान्त और मनोहर विष्णुक्रान्त; तथा सूर्यकान्त-धरेणी और संत-कोकिल-विश्रुत—ये नाम भी प्रसिद्ध हैं।

Verse 38

तेनवानित्यपवशपिशाचातीवनह्यपि / सावित्रमर्धसावित्रं सर्वतोभद्रमेव च

उसके द्वारा नित्य अपवित्र करने वाले पिशाच और घोर वन-भय भी शांत हो जाते हैं; सावित्री तथा अर्ध-सावित्री और ‘सर्वतोभद्र’ मन्त्र भी (जपे जाते हैं)।

Verse 39

मनोहरमधात्र्यं च गन्धर्वानुपतश्च यः / अलंबुषेसेष्टमथो विष्णुवैणवरावुभौ

जो ‘मनोहर’, ‘मधात्र्य’ और ‘गन्धर्वानुपत’ कहलाता है; तथा ‘अलंबुषा-सेष्ट’ और ‘विष्णु-वैणव-राव’—ये दोनों भी (प्रसिद्ध हैं)।

Verse 40

सागराविजयं चैव सर्वभूतमनोहरः / हतोत्सृष्टो विजानीत स्कन्धं तु प्रियमेव च

‘सागराविजय’ तथा ‘सर्वभूतमनोहर’ (नाम वाले) भी हैं; और ‘हतोत्सृष्ट’ को जानो—तथा स्कन्द तो सर्वथा प्रिय ही है।

Verse 41

मनोहरमधात्र्यं च गन्धर्वानुपतश्च यः / अलंबुसेष्टस्य तथा नारदप्रिय एव च

जो ‘मनोहर’, ‘मधात्र्य’ और ‘गन्धर्वानुपत’ कहलाता है; वह ‘अलंबुषा-सेष्ट’ का भी (सम्बन्धी) है, तथा ‘नारदप्रिय’ भी है।

Verse 42

कथितो भीमसेनेन नगरातानयप्रियः / विकलोपनीतविनताश्रीराख्यो भार्गवप्रियः

भीमसेन द्वारा कहा गया ‘नगरातानयप्रिय’ (नाम वाला) है; और ‘विकलोपनीतविनताश्री’ नाम से प्रसिद्ध, जो भार्गव का प्रिय है।

Verse 43

चतुर्दश तथा पञ्चदशेच्छन्तीह नारदः / ससौवीरां सुसोवीरा ब्रह्मणो ह्यपगीयते

यहाँ नारद चौदहवें और पंद्रहवें स्वर-भेद की भी इच्छा करते हैं; ‘ससौवीरा’ और ‘सुसोवीरा’ नामक राग-रूप ब्रह्मा के द्वारा गाए जाते हैं।

Verse 44

उत्तरादिस्वरश्चैव ब्रह्मा वै देवतास्त्रयः / हरिदेशसमुत्पन्ना हरिणस्याव्यजायत

उत्तर आदि स्वरों के अधिष्ठाता ब्रह्मा तथा तीन देवता हैं; हरिदेश से उत्पन्न होकर वे हरि के लिए प्रकट हुए।

Verse 45

मूर्छना हरिणा ते वै चन्द्रस्यास्याधिदैवतम् / करोपनीता विवृतावनुद्रिः स्वरमण्डले

हरि द्वारा स्थापित ये मूर्छनाएँ इस चन्द्र-स्वर की अधिदेवता हैं; स्वर-मण्डल में ‘अनुद्रि’ कर से उठाई गई और विस्तार से प्रकट हुई।

Verse 46

साकलोपनतातस्मान्मनुतस्यान्नदैवतः / मनुदेशाः समुत्पन्ना मूर्च्छनाशुद्धमात्मना

उस ‘साकलोपनत’ से मनु के अन्न-दैवता का विधान हुआ; शुद्ध आत्मा वाली मूर्छनाओं से ‘मनुदेश’ उत्पन्न हुए।

Verse 47

तस्मात्तस्मान्मृगामर्गीमृगेन्द्रोस्याधिदैवता / सावश्रमसमाद्युम्ना अनेकापौरुषानखान्

उसी-उसी से ‘मृगामर्गी’ का प्रादुर्भाव हुआ, जिसका अधिदेवता मृगेन्द्र है; वह श्रम सहित, आद्युम्न-तेज से युक्त होकर अनेक अपौरुष नखों को धारण करती है।

Verse 48

मूर्च्छनायोजनाह्येषास्याद्रजसारजनीततः / तानि उत्तर मद्रांसपद्गदैवतकं विदुः

यह मूर्च्छना ‘आयोजना’ कहलाती है, जो रजोगुण से और रजनी-तत्त्व से उत्पन्न मानी गई है। विद्वान इसे उत्तर-मद्र, अंसपद और गदैवतक से संबद्ध कहते हैं।

Verse 49

तस्मादुत्तरतायावत्प्रथमं स्वायमं विदुः / तमोदुत्तरमैद्रोयदेवतास्याद्रुवेन च

इसलिए उत्तर दिशा की ओर जो प्रथम क्रम है, उसे ‘स्वायम’ कहा गया है। तमोगुण के उत्तर का नाम ‘ऐद्र’ है; इसकी देवता ध्रुव के सहित मानी गई है।

Verse 50

अपामदुत्तरत्वावधैवतस्योत्तरायणः / स्यादिजमूर्छनाह्येच पितरः श्राद्धदेवताः

अप्-तत्त्व के उत्तरत्व की जो सीमा-देवता है, वह ‘उत्तरायण’ कही जाती है। इसे ‘इज-मूर्च्छना’ भी कहते हैं; पितर ही इसके श्राद्ध-देवता माने गए हैं।

Verse 51

शुद्धषड्जस्वर कृत्वा यस्मादग्निमहर्षयः / उपैति तस्मान्नजानी याच्छुद्धयच्छिकरासभा

जिस शुद्ध षड्ज-स्वर को करके महर्षि अग्नि के समीप पहुँचते हैं, उसी से ‘नजानी’ नामक (मूर्च्छना) जानी जाती है; और वह ‘शुद्ध-यच्छिकरासभा’ भी कही गई है।

Verse 52

इत्येता मूर्छनाः कृत्वा यस्यामीदृशभावनः / पक्षिणां मूर्छनाः श्रुत्वा पक्षोका मूर्छनाः स्मृताः

इस प्रकार ये मूर्च्छनाएँ करके जिसकी ऐसी भावना होती है, वह पक्षियों की मूर्च्छनाएँ सुनकर ‘पक्षोका’ नामक मूर्च्छनाएँ स्मरण करता है।

Verse 53

नागादृष्टिविषागीतानोपसर्पन्तिमूर्छनाः / नानासाधारमश्चैववडवात्रिविदस्तथा

नाग-दृष्टि, विष-गीत आदि के अनुसार मूर्छनाएँ निकट आती हैं; और वे नाना प्रकार की, असाधारण तथा वडवा-त्रिविध भी कही गई हैं।

Frequently Asked Questions

It indexes Vaivasvata Manu-related descent lines, moving through named successions (e.g., Nariṣyanta → Dama → Rāṣṭravardhana and onward) and extending into sub-lines featuring Budha, Tṛṇabindu, and kings associated with the founding of Viśālā.

It frames yajña-success as a site of cosmological power and priestly legitimacy: Saṃvarta’s conduct of Marutta’s rite generates prosperity and political supremacy, triggering Bṛhaspati’s rivalry and highlighting how ritual authority shapes worldly sovereignty.

No. The sampled material is predominantly genealogical and episodic (vamsha + yajña narrative), not bhuvana-kośa measurements, and it is not part of the Lalitopakhyana-focused Shakta esoterica.