
Rishi: Traditionally Vāc/Rāṣṭrī-associated revelation stream (as in parallel RV ‘Devī Sūkta’ style); specific AV anukramaṇī attribution varies.
Devata: Rāṣṭrī (Rāṣṭradevī), with implicit support of all gods named.
Chandas: Triṣṭubh (RV-like self-declarative style).
अथर्ववेद 4.30 एक राज्य-समर्थन और सामाजिक-एकता का सूक्त है, जो आत्मघोषी “अहम्” शैली में है; इसमें राष्ट्री (राष्ट्रदेवी) स्वयं को वह समन्वयकारी शक्ति बताती हैं जो देवताओं को धारण करती है और इस प्रकार राज्य को स्थिर करती है। मंत्र-शक्ति को सर्वव्यापकता और दिव्य आयुध-बल के साथ एकाकार करके यह राजत्व को पवित्र ठहराता है, जनसमुदाय को एक ही राजनीति/राष्ट्र में बाँधता है, और ब्रह्म तथा सामाजिक मर्यादा को भंग करने वालों के विरुद्ध दण्ड-शक्ति को प्रवृत्त करता है।
Mantra 1
राष्ट्रदेवी । अ॒हं रु॒द्रेभि॒र्वसु॑भिश्चराम्य॒हमा॑दि॒त्यैरु॒त वि॒श्वदे॑वैः । अ॒हं मि॒त्रावरु॑णो॒भा बि॑भर्म्य॒हमि॑न्द्रा॒ग्नी अ॒हम॒श्विनो॒भा
मैं रुद्रों और वसुओं के साथ विचरती हूँ; मैं आदित्यों और समस्त विश्वदेवों के साथ विचरती हूँ। मैं मित्र-वरुण दोनों को धारण करती हूँ; मैं इन्द्र-अग्नि को धारण करती हूँ; मैं अश्विनौ दोनों को धारण करती हूँ।
Mantra 2
अ॒हं राष्ट्री॑ सं॒गम॑नी॒ वसू॑नां चिकि॒तुषी॑ प्रथ॒मा य॒ज्ञिया॑नाम्। तां मा॑ दे॒वा व्य॑दधुः पुरु॒त्रा भूरि॑स्थात्रां॒ भूर्या॑वे॒शय॑न्तः
मैं राष्ट्रि (राज्य-देवी), वसुओं की संगमनी—धनों को एकत्र करने वाली—विवेकवती, यज्ञियों में प्रथम हूँ। देवों ने मुझे अनेक स्थानों में स्थापित किया है—दृढ़ आधार वाली, और मुझे बहु-प्रवेश, बहु-व्याप्ति से भरते हुए।
Mantra 3
अ॒हमे॒व स्व॒यमि॒दं व॑दामि॒ जुष्टं॑ दे॒वाना॑मुत मानु॑षाणाम्। यं का॒मये॒ तन्त॑मु॒ग्रं कृ॑णोमि॒ तं ब्र॒ह्माणं॒ तमृषिं॒ तं सु॑मे॒धाम्
मैं—हाँ, मैं ही—अपने आप यह वचन कहता हूँ, जो देवों को भी और मनुष्यों को भी प्रिय है। जिसे मैं चाहता हूँ, उसे मैं उग्र कर देता हूँ; उसे ब्राह्मण, उसे ऋषि, उसे सुमेधा (उत्तम बुद्धि वाला) बना देता हूँ।
Mantra 4
मया॒ सोऽन्न॑मत्ति॒ यो वि॒पश्य॑ति॒ यः प्रा॒णति॒ य ईं शृ॒णोत्यु॒क्तम्। अ॒म॒न्तवो॒ मां त उप॑ क्षियन्ति श्रु॒धि श्रु॑त श्रु॒द्धेयं॑ ते वदामि
मेरे द्वारा ही वह अपना अन्न खाता है—जो विवेक से देखता है, जो प्राण लेता है, जो उच्चरित वचन को सुनता है। जो अमति (बुद्धिहीन) हैं, वे मुझ पर आश्रित होकर मेरे निकट निवास करते हैं। हे श्रोता, सुनो; जो मैं तुमसे कहता हूँ, वह सुनने और विश्वास करने योग्य है।
Mantra 5
अ॒हं रु॒द्राय॒ धनु॒रा त॑नोमि ब्रह्म॒द्विषे॒ शर॑वे॒ हन्त॒वा उ॑ । अ॒हं जना॑य स॒मदं॑ कृणोम्य॒हं॑ द्यावा॑पृथि॒वी आ वि॑वेश
मैं रुद्र के लिए धनुष तानता हूँ—ब्रह्मद्वेषी को मारने हेतु बाण के लिए। मैं जनों के लिए संग्राम का समरारम्भ करता हूँ; मैं द्यावा-पृथिवी (आकाश और पृथ्वी) में प्रविष्ट हो गया हूँ।
Mantra 6
अ॒हं सोम॑माह॒नसं॑ बिभर्म्य॒हं त्वष्टा॑रमु॒त पू॒षणं॒ भग॑म्। अ॒हं द॑धामि॒ द्रवि॑णा ह॒विष्म॑ते सुप्रा॒व्या॒३ यज॑मानाय सुन्व॒ते
मैं लाभदायक सोम को धारण करता हूँ; मैं त्वष्टा, तथा पूषण और भग को भी धारण करता हूँ। जो हवि अर्पित करता है, उस हविष्मान के लिए—सुरक्षित रूप से—मैं धन स्थापित करता हूँ; सोम पेरने वाले यजमान के लिए।
Mantra 7
अ॒हं सु॑वे पि॒तर॑मस्य मू॒र्धन् मम॒ योनि॑र॒प्स्व॑१न्तः स॑मु॒द्रे। ततो॒ वि ति॑ष्ठे॒ भुव॑नानि॒ विश्वो॒तामूं द्यां व॒र्ष्मणोप॑ स्पृशामि
मैं इस जगत्-शिखर पर पिता को जनित करता हूँ; मेरी योनि जलों में, समुद्र के भीतर है। वहीं से मैं उठकर समस्त भुवनों में व्यापक होकर स्थित होता हूँ; और अपनी महिमा से उस परे के द्युलोक (आकाश) को भी स्पर्श करता हूँ।
Mantra 8
अ॒हमे॒व वात॑ इव॒ प्र वा॑म्या॒रभ॑माणा॒ भुव॑नानि॒ विश्वा॑ । प॒रो दि॒वा प॒र ए॒ना पृ॑थि॒व्यौताव॑ती महि॒म्ना सं ब॑भूव
मैं ही, वायु के समान, आगे की ओर प्रवाहित होता हूँ—समस्त भुवनों (लोकों) को पकड़कर, उन्हें व्याप्त करता हूँ। द्युलोक से परे, इस पृथ्वी से भी परे—उसकी सहायक महिमा के द्वारा—वह पूर्णतः प्रकट/सम्पन्न हो गया है।
Rāṣṭrī is the personified power of the realm—sovereignty, unity, and orderly governance. In AV 4.30 she speaks as the force that supports the gods and therefore stabilizes society.
It is strongly royal/political in tone, but it can also be used by communities and households when the aim is unity, concord, and protection of collective order—especially before assemblies or during social tension.
Because rāṣṭra-stability includes defense: the hymn frames punitive force as legitimate when directed against those hostile to brahman and social order. The aggressive imagery functions as apotropaic protection for the community.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.