Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 6

Sukta 96

मुञ्चामि त्वा हविषा जीवनाय कमज्ञातयक्ष्मादुत राजयक्ष्मात्। ग्राहिर्जग्राह यद्येतदेनं तस्या इन्द्राग्नी प्र मुमुक्तमेनम्

muñcā́mi tvā havíṣā jī́vanāya kám ajñātayakṣmā́d utá rājayakṣmā́t | grāhíḥ jagrā́ha yády etád enaṃ tásyā ind्रāgnī prá mumuktam enam

With oblation I loose thee forth for life, from unknown wasting and from kingly wasting. If the Seizer have seized him with this assault, from that, O Indra and Agni, do ye wholly release him.

हविषा (आहुति) के द्वारा मैं तुम्हें जीवन के लिए मुक्त करता हूँ—अज्ञात क्षय-रोग (यक्ष्म) से भी और राजयक्ष्म से भी। यदि ‘ग्राहि’ (पकड़ने वाला) ने इस आघात से उसे पकड़ लिया हो, तो उससे, हे इन्द्र और अग्नि, तुम उसे पूर्णतः छुड़ा दो।

मुञ्चामिI release / set free
मुञ्चामि:
क्रिया (कर्तृ-क्रिया) / मुख्य क्रियापद
TypeVerb
Rootमुच् (मुचँ)
त्वाyou (as object)
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद् (त्वद्-प्रातिपदिक)
हविषाwith oblation / by the offering
हविषा:
करण
TypeNoun
Rootहविस्
जीवनायfor life / for living
जीवनाय:
सम्प्रदान (प्रयोजन/लाभ) / प्रयोजनार्थ दत्तिः
TypeNoun
Rootजीवन (← √जीव्) / जीवन-प्रातिपदिक
कम्from what? / from which (unknown cause)?
कम्:
(प्रश्न/अनिर्दिष्ट) — वाक्ये ‘कस्मात्’ इव
TypePronoun
Rootकिम्
अज्ञातunknown / unrecognized
अज्ञात:
अपादान (यक्ष्मात्) — विशेषण
TypeAdjective
Rootअ-ज्ञात (√ज्ञा + क्त, नञ्-पूर्वक) / अज्ञात-प्रातिपदिक
यक्ष्मात्from disease (yakṣma; wasting illness)
यक्ष्मात्:
अपादान
TypeNoun
Rootयक्ष्म
उतand / also
उत:
TypeIndeclinable
Rootउत
राजयक्ष्मात्from rājayakṣma (consumption; severe wasting disease)
राजयक्ष्मात्:
अपादान
TypeNoun
Rootराजयक्ष्म
ग्राहिःthe seizer (demon/affliction)
ग्राहिः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootग्राहि (ग्रह्-धातोः ‘ग्राहि’ इति रोगनाम-प्रातिपदिक) अथवा ‘ग्राहि’ (seizer)
जग्राहseized / has seized
जग्राह:
क्रिया (कर्तृ-क्रिया)
TypeVerb
Rootग्रह् (ग्रहँ)
यत्which
यत्:
कर्म (जग्राह इत्यस्य) / सम्बन्धसूचक
TypePronoun/Relative
Rootयद्
एतत्this
एतत्:
कर्म (जग्राह इत्यस्य) / ‘यत्’ इत्यस्य प्रत्यवस्थापनम्
TypePronoun/Demonstrative
Rootएतद्
एनम्him (this person)
एनम्:
कर्म (जग्राह इत्यस्य) / ‘him’
TypePronoun
Rootएतद् (एन्-आदेशः) / एनद्-प्रयोग
तस्याःof her/that (affliction)
तस्याः:
सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘तस्याः (ग्राहेः/पीडायाः)’
TypePronoun
Rootतद्
इन्द्राग्नीO Indra and Agni
इन्द्राग्नी:
सम्बोधन (आह्वान)
TypeNoun (dual deity)
Rootइन्द्र + अग्नि (द्वन्द्व-समास) / इन्द्राग्नि-प्रातिपदिक
प्रforth / completely
प्र:
TypeIndeclinable (preverb)
Rootप्र
मुमुक्तम्release (you two)
मुमुक्तम्:
क्रिया (आज्ञा) — कर्तृ: इन्द्राग्नी
TypeVerb
Rootमुच् (मुचँ)
एनम्him
एनम्:
कर्म (मुमुक्तम् इत्यस्य)
TypePronoun
Rootएतद् (एन्-आदेशः)

Rishi: RV-derived healing/āyuṣya complex in AV 20; r̥ṣi attribution varies by anukramaṇī.

Devata: Indra-Agni (dual), with yakṣma/grahi as adversarial agents

Chandas: RV-style; likely Triṣṭubh (requires metrical verification).

{"primary_rasa":"karuna","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"From urgent compassion (release from wasting) to calm relief (complete liberation).","listener_experience":"Comforted and hopeful; caregivers feel empowered with a clear action-formula.","intensity":7}