Sutra 2

Devanagari script

हस्त्यायामद्विगुणोत्सेधविष्कम्भायामां हस्तिनीस्थानाधिकां सप्रग्रीवां कुमारीसंग्रहां प्रान्मुखीमुदन्मुखीं वा शालां निवेशयेत् ॥ कZ_०२.३१.०२ ॥

Transliteration

hastyāyāma-dviguṇotsedha-viṣkambha-āyāmāṃ hastinī-sthānādhikāṃ sapragrīvāṃ kumārī-saṃgrahāṃ prānmukhīm udanmukhīṃ vā śālāṃ niveśayet

Translation

उसे हाथी के माप के अनुसार ऊँचाई और चौड़ाई में दुगुनी (और लंबाई भी उसी के अनुरूप) हाथी-शाला बनवानी चाहिए, जिसमें वयस्क हथिनी के लिए आवश्यक स्थान से कुछ अधिक जगह हो; आगे के भाग/गर्दन के लिए व्यवस्था हो, कम उम्र की हथिनियों के लिए अलग घेरा हो, और वह पूर्व या उत्तरमुखी हो।

Word by Word

• हस्ति-आयाम-द्वि-गुण-उत्सेध-विष्कम्भ-आयामाम्: (a stable) whose length, height and breadth are each twice the elephant’s length
• Type: Noun (compound)
• Root: हस्तिन्/आयाम/द्वि/गुण/उत्सेध/विष्कम्भ
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; ‘शालाम्’ इत्यस्य विशेषणम्; अर्थः—हस्त्यायामे द्विगुणः उत्सेधः, विष्कम्भः, आयामः यस्याः सा

• हस्तिनी-स्थान-अधिकाम्: (a stable) larger than the space required for a female elephant’s standing place
• Type: Noun (compound)
• Root: हस्तिनी/स्थान/अधिक
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; ‘शालाम्’ इत्यस्य विशेषणम्; अर्थः—हस्तिन्याः स्थानात् अधिका/अधिकप्रमाणा

• स-प्रग्रीवाम्: (a stable) provided with a projecting/raised front-neck (forepart)
• Type: Adjective (compound)
• Root: प्रग्रीवा
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; ‘शालाम्’ इत्यस्य विशेषणम्; स- = ‘युक्त’

• कुमारी-संग्रहाम्: (a stable) having a separate enclosure/arrangement for young female elephants
• Type: Noun (compound)
• Root: कुमारी/संग्रह
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; ‘शालाम्’ इत्यस्य विशेषणम्; अर्थः—कुमार्याः संग्रहः (स्थान/व्यवस्था) यस्याः

• प्राक्-मुखीम्: east-facing
• Type: Adjective (compound)
• Root: प्राक्/मुख
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; ‘शालाम्’ इत्यस्य विशेषणम्; प्राक् = पूर्व

• उदक्-मुखीम्: north-facing
• Type: Adjective (compound)
• Root: उदक्/मुख
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; ‘शालाम्’ इत्यस्य विशेषणम्; उदक् = उत्तर

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: अव्यय; विकल्पार्थक

• शालाम्: a stable/shed (elephant-stable)
• Type: Noun
• Root: शाला
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; कर्मपदम्

• निवेशयेत्: should establish/build
• Type: Verb
• Root: नि-विश्
• Form: विधिलिङ् (optative), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्ता (अध्याहृतः) = (अध्यक्षः/राजा)

Entities Mentioned

• war elephants
• juvenile elephants (kumārī)

More Details

FAQs

Why does Kautilya specify orientation (east/north) for stables?

Beyond auspicious convention, fixed orientation supports uniform planning, ventilation/light expectations, and inspectability across facilities—key for scalable administration.