Adhyaya 244
Raja-dharmaAdhyaya 24427 Verses

Adhyaya 244

Chapter 244 — चामरादिलक्षणम् / आयुधलक्षणादि (Characteristics of the Fly-whisk and Related Royal Emblems; Weapon Characteristics)

अग्निदेव सामाजिक वर्णन से राजकीय मर्यादा की ओर आते हैं। चामर और छत्र के शुभ लक्षणों से वैध राजसत्ता और सुसंस्कृत दरबारी व्यवस्था का संकेत बताया गया है। फिर धनुर्वेद-शैली में दण्ड/संधि-गणना, आसन-सिंहासन के माप, तथा धनुष-निर्माण के नियम—सामग्री, अनुपात, त्याज्य दोष, प्रत्यंचा चढ़ाने और सींग-टिप गढ़ने की विधि—विस्तार से दी गई है। राजयात्रा और अभिषेक में धनुष-बाण की पूजा कर शस्त्रों को पवित्र मानने की शिक्षा मिलती है। आगे ब्रह्मा के यज्ञ में विघ्न डालने वाले लोहे के दैत्य, विष्णु के नन्दक खड्ग-प्राकट्य और मारे गए शरीरों के लोहे में रूपांतर की कथा से धातुकर्म व शस्त्राधिकार का दैवी आधार स्थापित होता है। अंत में तलवार-परीक्षा के मानक—लंबाई के भेद, मधुर झंकार, धार-आकृति—और अनुशासन/शुचिता के नियम (रात में प्रतिबिंब देखना या मूल्य-चर्चा वर्जित) देकर नीति, शकुन और राज्यशासन को एक साथ जोड़ा गया है।

Shlokas

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे स्त्रीलक्षणं नाम त्रिचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुश् चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः चामरादिलक्षणम् अग्निर् उवाच चामरो रुक्मादण्डो ऽग्र्यः छत्रं राज्ञः प्रशस्यते हंसपक्षैर् विरचितं मयूरस्य शुकस्य च

इस प्रकार अग्नि-महापुराण में ‘स्त्रीलक्षण’ नामक 243वाँ अध्याय समाप्त हुआ। अब 244वाँ अध्याय ‘चामरादि-लक्षण’ आरम्भ होता है। अग्नि बोले—स्वर्णदण्ड वाला चामर श्रेष्ठ है। राजा के लिए छत्र प्रशंसित है, जो हंसों के पंखों से तथा मयूर और शुक (तोते) के पंखों से निर्मित हो।

Verse 2

पक्षैर् वाथ बलाकाया न कार्यं मिश्रपक्षकैः न शथेति छ जठरमित्यादिः, ततो गुणा इत्य् अन्तः पाठः घ , ञ , पुस्तकद्वये नास्ति चतुरस्यं ब्राह्मणस्य वृत्तं राज्ञश् च शुक्लकं

बलाका (सारस/बगुला) के पंखों से ही कार्य करना चाहिए; मिश्रित पंखों से कार्य न किया जाए। कुछ पाण्डुलिपियों में ‘न शथेति… जठरम् इत्यादि’ आदि पाठभेद मिलते हैं, तथा दो प्रतियों में अन्तःपाठ ‘ततो गुणाः’ अनुपस्थित है। यह दृष्टान्त चतुर ब्राह्मण और राजा के आचरण के विषय में ‘शुक्लक’ रूप से उद्धृत है।

Verse 3

त्रिचतुःपञ्चषट्सप्ताष्टपर्वश् च दण्डकः भद्रासनं क्षीरवृक्षैः पञ्चाशदङ्गुलोच्छ्रयैः

दण्डक (लाठी) में तीन, चार, पाँच, छह, सात या आठ पर्व (गाँठें) होने चाहिए। भद्रासन क्षीरवृक्षों से बने और उसकी ऊँचाई पचास अँगुल हो।

Verse 4

विस्तारेण त्रिहस्तं स्यात् सुवर्णाद्यैश् च चित्रितं धनुर्द्रव्यत्रयं लोहं शृङ्गं दारु द्विजोत्तम

पूर्ण विस्तार में (धनुष) तीन हस्त का हो और सुवर्ण आदि से अलंकृत किया जा सकता है। हे द्विजोत्तम, धनुष के तीन द्रव्य हैं—लोहा, शृंग और दारु (लकड़ी)।

Verse 5

ज्याद्रव्यत्रितयञ्चैव वंशभङ्गत्वचस् तथा दारुचापप्रमाणन्तु श्रेष्ठं हस्तचतुष्टयं

ज्या (डोरी) के तीन द्रव्य तथा बाँस की पट्टी/छाल (बंधन हेतु) भी बताए गए हैं। लकड़ी के धनुष का श्रेष्ठ प्रमाण चार हस्त है।

Verse 6

तदेव समहीनन्तु प्रोक्तं मध्यकनीयसि मुष्टिग्राहनिमित्तानि मध्ये द्रव्याणि कारयेत्

वही विधि मध्यम या कनिष्ठ बल वाले प्रतिद्वन्द्वी के लिए भी कही गई है। मुष्टि-ग्रहण (पकड़/नियंत्रण) के हेतु बीच में आवश्यक द्रव्य तैयार कर रखे।

Verse 7

स्वल्पकोटिस्त्वचा शृङ्गं शार्ङ्गलोहमये द्विज कामिनीभ्रूलताकारा कोटिः कार्या सुसंयुता

हे द्विज, शृंग की कोटि (नोक) छोटी रखकर उसे त्वचा से मढ़े। शार्ङ्ग-लोहमय धनुष में कोटि को सुयोजित कर, कामिनी की भ्रूलता के समान आकार वाली बनावे।

Verse 8

पृथग्वा विप्र मिश्रं वा लौहं शार्ङ्गन्तु कारयेत् शार्ङ्गं समुचितं कार्यं रुक्मविन्दुविभूषितं

केवल लोहे से या विप्र-धातु से मिश्रित लोहे से शार्ङ्ग धनुष बनवाना चाहिए। शार्ङ्ग उचित प्रमाण में बने और स्वर्ण-बिंदु-जड़ित अलंकरण से विभूषित हो।

Verse 9

कुटिलं स्फुटितञ्चापं सच्छिद्रञ्च न शस्यते सुवर्णं रजतं ताम्रं कृष्णायो धनुषि स्मृतं

जो धनुष टेढ़ा, फटा हुआ या छिद्रयुक्त हो, वह प्रशंसनीय नहीं है। धनुष के लिए स्वर्ण, रजत, ताम्र और कृष्णायस (काला लोहा) का विधान स्मृत है।

Verse 10

माहिषं शारभं शार्ङ्गं रौहिषं वा धनुःशुभं चन्दनं वेतसं सालं धावलङ्ककुभन्तरुः

उत्तम धनुष के लिए माहीष, शारभ, शार्ङ्ग या रौहिष (इन काष्ठों) का विधान है; तथा चन्दन, वेतस, साल, धावल और लङ्कक तथा कुभन्त नामक वृक्ष भी उपयुक्त हैं।

Verse 11

सर्वश्रेष्ठं धनुर्वंशैर् गृहीतैः शरदि श्रितैः पूजयेत्तु धनुः खड्गमन्त्रैस्त्रैलोक्यमोहनैः

शरद् ऋतु में बाँस/वंश से प्राप्त श्रेष्ठ धनुर्दण्डों को लेकर, त्रैलोक्य-मोहन कहे जाने वाले खड्ग-मन्त्रों द्वारा धनुष का विधिपूर्वक पूजन करे।

Verse 12

अयसश्चाथ वंशस्य शरस्याप्यशरस्य च ऋत्विजो हेमवार्णाभाः स्नायुश्लिष्टाः सुपत्रकाः

धनुष के अवयव लोहे और बाँस—दोनों से भी बन सकते हैं; तथा बाण और अबाण (शर-रहित अस्त्र) के लिए भी विधान है। स्नायु-बन्धन दृढ़तापूर्वक चिपके हों, स्वर्णवर्ण हों और उत्तम पंखों से युक्त हों।

Verse 13

चतुरस्रमित्यादिः, पञ्चाशदङ्गुलोच्छ्रयैर् इत्यन्तः पाठः जपुस्तके नास्ति द्विहस्तमिति ट पूजयेत्तद्धनुरिति ग , घ , ञ च रुक्मपुङ्खाः सुपङ्कास्ते तैलधौताः सुवर्णकाः यात्रायामभिषेकादौ यजेद्वाणधनुर्मुखान्

“चतुरस्र” से आरम्भ होकर “पचास अङ्गुल ऊँचाई” तक का पाठ जपुस्तक में नहीं मिलता; कहीं “दो हाथ” माप का पाठ है। कुछ प्रतियों (ग, घ, ञ) में “उस धनुष की पूजा करे” पढ़ा है। बाण स्वर्ण-पुङ्ख वाले, सुगठित, चिकने, तेल से धुले और स्वर्णाभ हैं; यात्रा, अभिषेक आदि अवसरों पर बाण, धनुष और धनुष-मुख (नोक) की पूजा करनी चाहिए।

Verse 14

सपताकास्त्रसङ्ग्राहसांवत्सरकरान्नृपः ब्रह्मा वै मेरुशिखरे स्वर्गगङ्गातटे ऽयजत्

हे राजन्, ‘सपताका’ नामक दिव्यास्त्रों के संग्रह हेतु वर्ष-प्रमाण की व्यवस्था करने वाले ब्रह्मा ने मेरु-शिखर पर, स्वर्ग-गङ्गा के तट पर यज्ञ किया।

Verse 15

लौहदैत्यं स ददृशे विध्नं यज्ञे तु चिन्तयन् तस्य चिन्तयतो वह्नेः पुरुषो ऽभूद्वली महान्

यज्ञ में विघ्न का विचार करते हुए उसने ‘लौह-दैत्य’ को बाधा रूप में देखा; और उसके ध्यान करते ही अग्नि से एक महान् बलवान् पुरुष प्रकट हुआ।

Verse 16

ववन्दे ऽजञ्च तन्देवा अभ्यनन्दन्त हर्षिताः तस्मात्स नन्दकः कड्गो देवोक्तो हरिरग्रहीत्

उसने अज (अजन्मा ब्रह्मा) को प्रणाम किया और देवता हर्षित होकर आनन्दित हुए; इसलिए देवों द्वारा ‘नन्दक’ कहे गए उस खड्ग को हरि (विष्णु) ने ग्रहण किया।

Verse 17

तं जग्राह शनैर् देवो विकोषः सो ऽभ्यपद्यत खड्गो नीलो रत्नमुष्टिस्ततो ऽभूच्छतबाहुकः

देव ने उसे धीरे-धीरे ग्रहण किया; म्यान से खींचकर वह आगे बढ़ा। खड्ग नीलवर्ण था, रत्न-जटित मूठ वाला; तत्पश्चात् वह ‘शतबाहुक’—सौ भुजाओं वाला—रूप में प्रकट हुआ।

Verse 18

दैत्यः स गदया देवान् द्रावयामास वै रणे विष्णुना खड्गच्छिन्नानि दैत्यगात्राणि भूतले

वह दैत्य गदा धारण कर युद्ध में देवताओं को सचमुच भगाने लगा; परन्तु विष्णु की तलवार से कटे हुए दैत्यों के अंग भूमि पर पड़े थे।

Verse 19

पतितानि तु संस्पर्शान्नन्दकस्य च तानि हि लोहभूतानि सर्वाणि हत्वा तस्मै हरिर्वरं

जो गिर पड़े थे, वे नन्दक के स्पर्श मात्र से ही लोहे के हो गए; उन सबको मारकर हरि ने उसे एक वरदान दिया।

Verse 20

ददौ पवित्रमङ्गन्ते आयुधाय भवेद्भुवि हरिप्रसादाद् ब्रह्मापि विना विघ्नं हरिं प्रभुं

उसने ‘पवित्र’ दिया—अंगों पर धारण करने योग्य रक्षासूत्र/ताबीज; पृथ्वी पर वह रक्षा का साधन बनता है। हरि की कृपा से ब्रह्मा भी बिना विघ्न के सिद्धि पाते हैं, क्योंकि हरि प्रभु हैं।

Verse 21

पूजयामास यज्ञेन वक्ष्ये ऽथो खड्गलक्षणं खटीखट्टरजाता ये दशनीयास्तुते स्मृताः

उसने यज्ञ द्वारा उसका/उनका पूजन किया। अब मैं तलवार के लक्षण बताता हूँ; खटी और खट्टर धातु से उत्पन्न जो तलवारें हैं, हे स्तुत्य, वे ‘दशनीय’ अर्थात् परीक्षण-योग्य कही गई हैं।

Verse 22

कायच्छिदस्त्वाषिकाः स्युर्दृढाः सूर्पारकोद्भवाः तीक्ष्णाश्छेदसहा वङ्गास्तीक्ष्णाःस्युश्चाङ्गदेशजाः

सूर्पारक से उत्पन्न आषिका (धारें) दृढ़ और शरीर-च्छेदन में समर्थ कही गई हैं। वङ्ग देश की धारें तीक्ष्ण और छेदन-आघात सहने वाली होती हैं; तथा अङ्ग देश की धारें भी तीक्ष्ण मानी गई हैं।

Verse 23

शतार्धमङ्गुलानाञ्च श्रेष्ठं खद्गं प्रकीर्तितं लोहदैत्यमित्यादिः, हर्षिता इत्य् अन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति तस्मात्तु नन्दक इति घ , ञ च महादेव इति ज तदर्धं मध्यमं ज्ञेयं ततो हीनं न धारयेत्

सौ-सवा सौ अंगुल (शतार्धमङ्गुल) लंबाई का खड्ग श्रेष्ठ कहा गया है। यहाँ पाठ-भेद भी बताए गए हैं—‘लोहदैत्यम्’ आदि; ‘हर्षिता’ का पाठ ‘ज’ पाण्डुलिपि में नहीं; कहीं ‘नन्दक’ और ‘ज’ में ‘महादेव’ मिलता है। उस माप का आधा ‘मध्यम’ समझना चाहिए; उससे छोटा खड्ग धारण न करे।

Verse 24

दीर्घं सुमधुरं शब्दं युस्य खड्गस्य सत्तम किङ्किणीसदृशन्तस्य धारणं श्रेष्ठमुच्यते

हे सत्तम! जिस खड्ग का शब्द दीर्घ और अत्यन्त मधुर हो, जो किङ्किणी (छोटी घंटी) की झंकार के समान हो—उसका धारण करना श्रेष्ठ कहा गया है।

Verse 25

खड्गः पद्मपलाशाग्रो मण्डलाग्रश् च शस्यते करवीरदलाग्राभो घृतगन्धो वियत्प्रभः

जिस खड्ग की नोक पद्म-पत्र के अग्र जैसी हो और जिसका अग्रभाग मण्डल (चक्र) के समान गोल हो, वह प्रशंसनीय है; जिसकी धार करवीर-पत्र के अग्र के समान, जिसमें घृत-सी सुगन्ध हो और जो आकाश-सी प्रभा से दीप्त हो।

Verse 26

समाङ्गुलस्थाः शस्यन्ते व्रणाः खद्गेषु लिङ्गवत् काकोलूकसवर्णाभा विषमास्ते न शोभनाः

शरीर पर जो घाव समान अंगुल-परिमाण के हों, वे खड्ग-चिह्न के समान स्पष्ट लक्षण वाले होने से प्रशंसनीय माने जाते हैं। पर जो विषम हों और कौए या उल्लू के समान वर्ण वाले हों, वे शुभ नहीं हैं।

Verse 27

खड्गे न पश्येद्वदनमुच्छिष्टो न स्पृशेदसिं मूल्यं जातिं न कथयेन्निशि कुर्यान्न शीर्षके

खड्ग में अपना मुख (प्रतिबिम्ब) न देखे। उच्छिष्ट अवस्था में तलवार को न छुए। रात्रि में उसका मूल्य और जाति/प्रकार (वंश-परम्परा) न बताए, और उसे शिरोभाग (शय्या के सिरहाने) न रखे।

Frequently Asked Questions

Precise weapon metrics and quality-control: bow materials (metal/horn/wood), recommended woods, defects to reject (crooked/cracked/holed), best wooden bow measure (four hastas), sword best length (150 aṅgulas) with a minimum carry-length threshold, and even ‘sweet ringing’ sound as a diagnostic of excellence.

It sacralizes state power: royal insignia and weapons are treated as Dharma-instruments requiring worship, purity, restraint, and auspicious testing—turning governance and protection into disciplined service aligned with righteous kingship.