Adhyaya 167
Dharma-shastraAdhyaya 16744 Verses

Adhyaya 167

Ayuta–Lakṣa–Koṭi Fire-offerings (अयुतलक्षकोटिहोमाः) — Graha-yajña Vidhi

भगवान् अग्नि धर्मशास्त्रीय ‘ग्रह-यज्ञ’ की विधि का पुनः उपदेश करते हैं, जो समृद्धि, शान्ति और विजय के लिए है। वे होम के तीन मान—अयुत (10,000), लक्ष (100,000) और कोटि (10,000,000)—बताकर अग्निकुण्ड से ग्रहों का आवाहन कर मण्डल में निश्चित खण्डों में स्थापना करते हैं, मध्य में सूर्य को रखते हैं। अधिदेवता व प्रत्यधिदेवताओं की सूचियाँ, काष्ठ-समिधा-हविष्य-मिश्रण, 108 आहुतियाँ और 108 कुम्भ, तथा अन्त में पूर्णाहुति, वसोधारा, दक्षिणा और अभिषेक-मन्त्र—महादेवों, नवग्रहों और रक्षक शक्तियों का आह्वान करते हैं। दान (स्वर्ण, गौ, भूमि, रत्न, वस्त्र, शय्या) से फल-सिद्धि जोड़ी गई है; युद्ध-विजय, विवाह, उत्सव और प्रतिष्ठा आदि प्रसंगों में इसका प्रयोग बताया है। लक्ष/कोटि-होम के लिए कुण्ड-मान, पुरोहित-संख्या, मन्त्र-विकल्प, तथा त्रिकोण कुण्ड में प्रतिमा-कर्म सहित अभिचार/विद्वेषण की पृथक विधि भी दी है, जिससे पुराण की कर्म-और-धर्म की समन्वित दृष्टि प्रकट होती है।

Shlokas

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे वर्णधर्मादिर्नाम षट्षष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ सप्तषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अयुतलक्षकोटिहोमाः अग्निर् उवाच श्रीशान्तिविजयाद्यर्थं ग्रहयज्ञं पुनर्वदे ग्रहयज्ञो ऽयुतहोमलक्षकोट्यात्मकस्त्रिधा

इस प्रकार आग्नेय महापुराण में ‘वर्णधर्म आदि’ नामक एक सौ छियासठवाँ अध्याय समाप्त हुआ। अब एक सौ सड़सठवाँ अध्याय—‘अयुत-लक्ष-कोटि होम’ आरम्भ होता है। अग्नि ने कहा—समृद्धि, शान्ति, विजय आदि के लिए मैं ग्रह-यज्ञ का पुनः वर्णन करता हूँ। ग्रह-यज्ञ तीन प्रकार का है—अयुत (दस हज़ार), लक्ष (एक लाख) और कोटि (एक करोड़) होम-परिमाण वाला।

Verse 2

वेदेरैशे ह्य् अग्निकुण्डाद् ग्रहानावाह्य मण्डले सौम्ये गुरुर्बुधश् चैशे शुक्रः पूर्वदले शशी

वैदिक मंत्रों से अग्निकुंड से ग्रहों का आवाहन करके उन्हें शुभ मण्डल में स्थापित करे। सौम्य भाग में गुरु और बुध हों; पूर्व दल में शुक्र और शशी (चन्द्र) को रखे।

Verse 3

आग्नेये दक्षिणे भौमो मध्ये स्याद्भास्करस् तथा शनिराप्ये ऽथ नैरृत्ये राहुः केतुश् च वायवे

आग्नेय और दक्षिण में भौम (मंगल) को रखें; मध्य में भास्कर (सूर्य) हो। पश्चिम में शनि; फिर नैऋत्य में राहु और वायव्य में केतु स्थापित करें।

Verse 4

ईशश्चोमा गुहो विष्णुर्ब्रह्मेन्द्रौ यमकालकौ चित्रगुप्तश्चाधिदेवा अग्निरापः क्षितिर्हरिः

ईश (शिव) और उमा, गुह (स्कन्द), विष्णु, ब्रह्मा और इन्द्र, यम और काल तथा चित्रगुप्त—ये अधिदेवता (अधिष्ठाता देव) स्मरणीय हैं; इसी प्रकार अग्नि, आपः, क्षिति (पृथ्वी) और हरि भी।

Verse 5

इन्द्र ऐन्द्री देवता च प्रजेशो ऽहिर्विधिः क्रमात् एते प्रत्यधिदेवाश् च गणेशो दुर्गयानिलः

इन्द्र, ऐन्द्री देवी, प्रजेश (ब्रह्मा), अहि (सर्प-शक्ति) और विधि (विधाता—ब्रह्मा) क्रम से कहे गए हैं। ये प्रत्यधिदेवता हैं; साथ में गणेश, दुर्गा और अनिल (वायु) भी।

Verse 6

खमश्विनौ च सम्पूज्य यजेद्वीजैश् च वेदजैः अर्कः पलाशः खदिरो ह्य् अपामार्गश् च पिप्पलः

ख और अश्विनौ का सम्यक् पूजन करके, वेद-विधि में निपुण द्विजों के साथ यज्ञ करे। समिधा/द्रव्य के लिए अर्क, पलाश, खदिर, अपामार्ग और पिप्पल—ये नियत हैं।

Verse 7

उदुम्बरः शमी दुर्वा कुशाश् च समिधः क्रमात् मध्वाज्यदधिसंमिश्रा होतव्याश्चाष्टधा शतम्

क्रमानुसार समिधाएँ उदुम्बर, शमी, दूर्वा और कुश की हों; तथा मधु, घी और दही से मिश्रित एक सौ आठ आहुतियाँ देनी चाहिए।

Verse 8

एकाष्टशतुरः कुम्भान् पूर्य पूर्णाहुतिन्तथा वसोर्धारान्ततो दद्याद्दक्षिणाञ्च ततो ददेत्

एक सौ आठ कुम्भ भरकर फिर पूर्णाहुति करनी चाहिए; वसोर्धारा के अनन्तर उसके बाद दक्षिणा प्रदान करे।

Verse 9

यजमानं चतुर्भिस्तैर् अभिषिञ्चेत् समन्त्रकैः सुरास्त्वामभिषिञ्चन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

उन चारों (जल/पात्रों) से मन्त्र सहित यजमान का अभिषेक करे—“ब्रह्मा, विष्णु और महेश्वर सहित देवगण तुम्हारा अभिषेक करें।”

Verse 10

वासुदेवो जगन्नाथस् तथा सङ्कर्षणः प्रभुः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश् च भवन्तु विजयाय ते

वासुदेव जगन्नाथ, तथा प्रभु सङ्कर्षण, और प्रद्युम्न व अनिरुद्ध भी—ये सब तुम्हारी विजय के हेतु हों।

Verse 11

आखण्डलो ऽग्निर्भगवान् यमो वै नैरृतस् तथा वरुणः पवनश् चैव धनाध्यक्षस् तथा शिवः

आखण्डल (इन्द्र), भगवान् अग्नि, यम, तथा नैरृत; वरुण, पवन (वायु), धनाध्यक्ष (कुबेर) और शिव।

Verse 12

ब्रह्मणा सहितः शेषो दिक्पालाः पान्तु वः सदा कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मतिः

ब्रह्मा सहित शेष और दिशाओं के पालक सदा आपकी रक्षा करें; तथा कीर्ति, लक्ष्मी, धृति, मेधा, पुष्टि, श्रद्धा, क्रिया और सम्यक् मति भी आपमें निवास करें।

Verse 13

बुद्धिर् लज्जा वपुः शान्तिस्तुष्टिः कान्तिश् च मातरः एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु धर्मपत्न्याः समागताः

बुद्धि, लज्जा, वपु (शरीर-कल्याण), शान्ति, तुष्टि और कान्ति—ये मातृशक्तियाँ, धर्म की पत्नियों के रूप में यहाँ एकत्र होकर, आपका अभिषेक करें।

Verse 14

आदित्यश् चन्द्रमा भौमो बुधजीवशितार्कजाः ग्रहास्त्वामभिषिञ्चन्तु राहुः केतुश् च तर्पिताः

आदित्य, चन्द्रमा, भौम, बुध, बृहस्पति, शुक्र और शनि—ये ग्रह आपका अभिषेक करें; तथा राहु और केतु भी तर्पण से तृप्त होकर अनुग्रह करें।

Verse 15

देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ऋषयो मनवो गावो देवमातर एव च

देव, दानव और गन्धर्व; यक्ष, राक्षस और पन्नग; ऋषि, मनु, गौएँ तथा देवमातराएँ (मातृकाएँ) भी।

Verse 16

देवपत्न्यो द्रुमा नागा दैत्याश्चाप्सरसाङ्गणाः अस्त्राणि सर्वशास्त्राणि राजानो वाहनानि च

देवपत्नीगण, वृक्ष, नाग, दैत्य तथा अप्सराओं के समूह; अस्त्र, समस्त शास्त्र, राजा और वाहन (वाहन-रूप पर्वत/माउंट) भी—(सब इसमें सम्मिलित हैं)।

Verse 17

औषधानि च रत्नानि कालस्यावयवाश् च ये सरितः सागराः शैलास्तीर्थानि जलदा नदाः

औषधियाँ और रत्न, तथा काल के जो-जो अवयव हैं; नदियाँ, समुद्र, पर्वत, तीर्थ, वर्षा-धारक मेघ और सरिताएँ—ये सब जगत् के गण्य अंग हैं।

Verse 18

एते त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वकामार्थसिद्धये अलङ्कृतस्ततो दद्याद्धेमगोन्नभुवादिकं

ये (पवित्र द्रव्य/देव) तुम्हारा अभिषेक करें, जिससे समस्त काम्य अर्थ सिद्ध हों। तत्पश्चात् अलंकृत होकर स्वर्ण, गौ, अन्न, भूमि आदि का दान करे।

Verse 19

कपिले सर्वदेवानां पूजनीयासि रोहिणि तीर्थदेवमयी यस्मादतःशान्तिं प्रयच्छ मे

हे कपिले, हे रोहिणी! तुम समस्त देवों द्वारा पूजनीया हो; क्योंकि तुम तीर्थ-देवता-मयी हो, अतः मुझे शान्ति प्रदान करो।

Verse 20

पुण्यस्त्वं शङ्ख पुण्यानां मङ्गलानाञ्च मङ्गलं विष्णुना विधृतो नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे

हे शंख! तुम पुण्यों में पुण्य और मङ्गलों में मङ्गल हो। विष्णु द्वारा नित्य धारण किए जाते हो; अतः मुझे शान्ति प्रदान करो।

Verse 21

धर्म त्वं वृषरूपेण जगदानन्दकारकः अष्टमूर्तेरधिष्टानमतः शान्तिं प्रयच्छ मे

हे धर्म! वृषरूप से तुम जगत् को आनन्द देने वाले हो। अष्टमूर्ति (शिव) के अधिष्ठान-स्वरूप हो; अतः मुझे शान्ति प्रदान करो।

Verse 22

हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमवीजं विभावसोः अनन्तपुण्यफलदमतः शान्तिं प्रयच्छ मे

हे विभावसु (अग्नि)! जो हिरण्यगर्भ के गर्भ में स्थित और स्वर्णबीजस्वरूप हैं, आप अनन्त पुण्यफल देने वाले हैं; इसलिए मुझे शान्ति प्रदान करें।

Verse 23

पीतवस्त्रयुगं यस्माद्वासुदेवस्य वल्लभं प्रदानात्तस्य वै विष्णुरतः शान्तिं प्रयच्छ मे

क्योंकि वासुदेव को प्रिय पीतवस्त्रों का युग्म अर्पित किया गया है, इसलिए उस भक्ति से प्रसन्न विष्णु मुझे शान्ति प्रदान करें।

Verse 24

विष्णुस्त्वं मत्स्यरूपेण यस्मादमृतसम्भवः चन्द्रार्कवाहनो नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे

आप मत्स्यरूप में विष्णु हैं, जिनसे अमृत का सम्भव होता है; चन्द्र और सूर्य को वाहन करने वाले, इसलिए मुझे नित्य शान्ति प्रदान करें।

Verse 25

यस्मात्त्वं पृथिवी सर्वा धेनुः केशवसन्निभा सर्वपापहरा नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे

क्योंकि आप समस्त पृथ्वी हैं—केशव के सदृश गौ के समान—और नित्य सब पापों का हरण करते हैं; इसलिए मुझे शान्ति प्रदान करें।

Verse 26

यस्मादायसकर्माणि तवाधीनानि सर्वदा लाङ्गलाद्यायुधादीनि अतः शान्तिं प्रयच्छ मे

क्योंकि लोहे के समस्त कर्म सदा आपके अधीन हैं—हल आदि आयुध और उपकरण भी—इसलिए मुझे शान्ति, क्षेम और सुरक्षा प्रदान करें।

Verse 27

यस्मात्त्वं स्सर्वयज्ञानामङ्गत्वेन व्यवस्थितः योनिर्विभावसोर्नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे

क्योंकि तुम समस्त यज्ञों के अंगरूप में प्रतिष्ठित हो और विभावसु (अग्नि) के नित्य स्रोत हो, इसलिए मुझे शांति प्रदान करो।

Verse 28

गवामङ्गेषु तिष्ठन्ति भुवनानि चतुर्दश यस्मात्तस्माच्छिवं मे स्यादिह लोके परत्र च

क्योंकि गौओं के अंगों में चौदहों भुवन स्थित हैं, इसलिए मेरे लिए यहाँ इस लोक में और परलोक में भी कल्याण हो।

Verse 29

धर्मकामार्थसिद्धये इति ख यस्मादशून्यं शयनं केशवस्य शिवस्य च शय्या ममाप्यशून्यास्तु दत्ता जन्मनि जन्मनि

“धर्म, काम और अर्थ की सिद्धि के लिए”—ऐसा कहकर। क्योंकि केशव और शिव का शयन कभी रिक्त नहीं होता, वैसे ही दान में दी हुई मेरी शय्या भी जन्म-जन्मांतर में कभी रिक्त न रहे।

Verse 30

यथा रत्नेषु सर्वेषु सर्वे देवाः प्रतिष्ठिताः तथा शान्तिं प्रयच्छन्तु रत्नदानेन मे सुराः

जैसे समस्त रत्नों में सभी देव प्रतिष्ठित हैं, वैसे ही रत्न-दान के द्वारा देवगण मुझे शांति प्रदान करें।

Verse 31

यथा भूमिप्रदानस्य कलां नार्हन्ति षोडशीं दानान्यन्यानि मे शान्तिर्भूमिदानाद्भवत्विह

जैसे भूमि-दान के फल का सोलहवाँ अंश भी अन्य दान नहीं पा सकते, वैसे ही यहाँ मुझे भूमि-दान से शांति प्राप्त हो।

Verse 32

ग्रहयज्ञो ऽयुतहोमो दक्षिणाभी रणे जितिः विवाहोत्सवयज्ञेषु प्रतिष्ठादिषु कर्मषु

ग्रह-यज्ञ, अयुत-होम (दस हज़ार आहुतियाँ) और दक्षिणा-प्रदान रण में विजय देते हैं; तथा विवाह-संस्कार, उत्सव-यज्ञ, प्रतिष्ठा आदि कर्मों में इनका प्रयोग करना चाहिए।

Verse 33

सर्वकामाप्तये लक्षकोटिहोमद्वयं मतं गृहदेशे मण्डपे ऽथ अयुते हस्तमात्रकं

सभी कामनाओं की सिद्धि हेतु लक्ष और कोटि-हवन का द्विविध (दो बार/दो प्रकार) विधान कहा गया है। अपने गृह-प्रदेश के मण्डप में अयुत (दस हज़ार) कर्म के लिए कुण्ड का प्रमाण एक हस्त (हाथ) मात्र हो।

Verse 34

मेखलायोनिसंयुक्तं कुण्डञ्चत्वार ऋत्विजः स्वयमेको ऽपि वा लक्षे सर्वं दशगुणं हि तत्

मेखला और योनि से युक्त कुण्ड हो तथा चार ऋत्विज् हों; अथवा लक्ष-हवन में स्वयं अकेला भी यजन करे—तो समस्त फल दस गुना हो जाता है।

Verse 35

चतुर्हस्तं द्विहस्तं वा तार्क्षञ्चात्राधिकं यजेत् सामध्वनिशीरस्त्वं वाहनं पमेष्ठिनः

यहाँ तार्क्ष्य (गरुड़) की पूजा चार-भुज रूप में, या दो-भुज रूप में, अथवा और भी अधिक उन्नत रूप में करनी चाहिए। हे साम-ध्वनि से शोभित शिर वाले, तुम पमेष्ठिन् (ब्रह्मा) के वाहन हो।

Verse 36

विषयापहरो नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे पूर्ववत् कुण्डमामन्त्र्य लक्षहोमं समाचरेत्

“हे नित्य विषय-अपहर (दोष-निवारक), मुझे शान्ति प्रदान करो।” फिर पूर्ववत् कुण्ड का आवाहन करके विधिपूर्वक लक्ष-होम (एक लाख आहुतियाँ) करे।

Verse 37

वसोर्धारां ततो दद्याच्छय्याभूषादिकं ददेत् तत्रापि दश चाष्टौ च लक्षहोमे तथर्त्विजः

तत्पश्चात् वसोर्धारा का आहुति देनी चाहिए और शय्या, आभूषण आदि का दान भी करना चाहिए। उसी विधि में लक्ष-होम के लिए दस और आठ, अर्थात् अठारह, ऋत्विज (पुरोहित) भी नियत बताए गए हैं।

Verse 38

पुत्रान्नराज्यविजयभुक्तिमुक्त्यादि चाप्नुयात् दक्षिणाभिः फलेनास्माच्छत्रुघ्नः कोटिहोमकः

इस कर्म से, दान-दक्षिणा और अभिप्रेत फल के अनुसार, साधक पुत्र, अन्न, राज्य, विजय, भोग, मोक्ष आदि प्राप्त करता है। शत्रुघ्न-होम में कोटि-आहुतियाँ पूर्ण करने वाला शत्रुनाशक फल पाता है।

Verse 39

तथा जन्मनि जन्मनीति ङ गृहादौ मण्डपे वाथेति ख गृहादौ मण्डपे चैवमिति ञ पुत्रार्थराज्यविजयभुक्तिमुक्त्यादीति ख , ङ च चतुर्हस्तं चाष्टहस्तं कुण्डन्द्वादश च द्विजाः पञ्चविंशं षोडशं वा पटे द्वारे चतुष्टयं

इसी प्रकार जन्म-जन्मान्तर तक (ये नियम) लागू हैं; गृह में और मण्डप में भी—ऐसा कहा गया है। पुत्र-प्राप्ति, राज्य, विजय, भोग और मोक्ष आदि उद्देश्यों के लिए भी यही विधान है। हे द्विजों, कुण्ड चार हाथ या आठ हाथ का हो; और पट (परदा) तथा द्वार के माप चार-चार के समूह में, यथायोग्य बारह, सोलह या पच्चीस (इकाइयों) के बताए गए हैं।

Verse 40

कोटिहोमी सर्वकामी विष्णुलोकं स गच्छति होमस्तु ग्रहमन्त्रैर् वा गायत्र्या वैष्णवैर् अपि

कोटि-होम करने वाला, सर्वकाम-सिद्ध होकर, विष्णुलोक को जाता है। यह होम ग्रह-मन्त्रों से, या गायत्री से, अथवा वैष्णव मन्त्रों से भी किया जा सकता है।

Verse 41

जातवेदोमुखैः शैवैः वैदिकैः प्रथितैर् अपि तिलैर् यवैर् घृतैर् अश्वमेधफलादिभाक्

जातवेद आदि के मुख से प्रसिद्ध शैव और वैदिक मन्त्रों के साथ तिल, यव और घृत से आहुति देनी चाहिए; इससे वह अश्वमेध आदि महायज्ञों के फल का भागी होता है।

Verse 42

विद्वेषणाभिचारेषु त्रिकोणं कुण्डमिष्यते समिधो वामहस्तेन श्येनास्थ्यनलसंयुताः

द्वेष उत्पन्न करने तथा अभिचार कर्मों में त्रिकोण कुण्ड का विधान है। समिधाएँ बाएँ हाथ से लेकर, श्येन (बाज़) की अस्थि आदि तथा अग्नि के साथ प्रयोग करनी चाहिए।

Verse 43

रक्तभूषैर् मुक्तकेशैर् ध्यायद्भिरशिवं रिपोः दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु यो द्वेष्टि हुं फडिति च

लाल आभूषण धारण कर, केश खोलकर, शत्रु के अशिव का ध्यान करते हुए जो द्वेषी ‘हुं’ और ‘फट्’ उच्चारें—वे उस शत्रु के लिए दुष्ट मित्र बनें।

Verse 44

छिन्द्यात् क्षुरेण प्रतिमां पिष्टरूपं रिपुं हनेत् यजेदेकं पीडकं वा यः स कृत्वा दिवं व्रजेत्

क्षुर से प्रतिमा को काटे; उससे पिष्ट-रूप में निर्मित शत्रु का वध होता है। जो एकल लक्ष्य-याग या ‘पीडक’ (पीड़न) याग करता है, वह ऐसा करके स्वर्ग को प्राप्त होता है।

Frequently Asked Questions

It emphasizes calibrated homa-scales (ayuta, lakṣa, koṭi), precise navagraha placement within a ritual maṇḍala, fixed counts like 108 oblations and 108 kumbhas, kuṇḍa measurements for different homa magnitudes, and role-allocation (including increased ṛtvij counts for larger rites).

It frames ritual mastery as dharmic discipline: planetary pacification and victory-oriented rites are bound to mantra, purity, and generosity (dakṣiṇā/dāna), thereby converting worldly aims (bhukti) into ethically regulated action that supports protection, order, and ultimately auspicious destiny and higher spiritual attainment (including Vaiṣṇava-oriented outcomes such as Viṣṇuloka).

The abhiṣeka invokes Brahmā–Viṣṇu–Maheśvara, the four Vyūhas (Vāsudeva, Saṅkarṣaṇa, Pradyumna, Aniruddha), dikpālas and major deities (e.g., Indra, Agni, Yama, Varuṇa, Vāyu, Kubera, Śiva), protective qualities (kīrti, lakṣmī, dhṛti, medhā, puṣṭi, śraddhā, kriyā, mati), mother-powers, and the navagrahas including Rāhu and Ketu.