Adhyaya 161
Dharma-shastraAdhyaya 16131 Verses

Adhyaya 161

Yati-dharma (The Dharma of the Renunciate Ascetic)

इस अध्याय में यति-धर्म को सामाजिक आसक्ति से हटकर मुक्तिदायक ज्ञान की ओर अनुशासित यात्रा के रूप में बताया गया है। वैराग्य उत्पन्न होते ही संन्यास लेने, प्राजापत्य इष्टि करके बाह्य अग्नियों को अंतःस्थ कर लेने से बाह्य कर्मकाण्ड से अंतस्तप की ओर परिवर्तन सूचित होता है। यति के लिए एकान्तवास, अपरिग्रह, अल्पाहार, अहिंसा-सावधानी, सत्य से शुद्ध वाणी और आचरण, तथा भिक्षा के नियम विस्तार से दिए हैं, जिससे गृहस्थों पर भार न पड़े। कुटीरक→बहूदक→हंस→परमहंस—भिक्षुक अवस्थाओं का क्रम बढ़ती अंतर्मुखता दर्शाता है। आगे यम-नियम, आसन, प्राणायाम (गर्भ/अगर्भ; पूरक-कुम्भक-रेचक मात्राओं सहित), प्रत्याहार, धारणा, ध्यान और समाधि को यति-चर्या से जोड़ा गया है। अंत में महावाक्य-शैली के अद्वैत वचन—आत्मा ही ब्रह्म/वासुदेव/हरि—से संन्यास को नैतिक कठोरता और प्रत्यक्ष ज्ञान द्वारा मोक्ष का साधन बताया गया है; षट् प्राणायाम-प्रायश्चित्त और चातुर्मास्य व्रत आदि भी वर्णित हैं।

Shlokas

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे वानप्रस्थाश्रमो नाम षष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथैकषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः यतिधर्मः पुष्कर उवाच यतिर्धर्मं प्रवक्ष्यामि ज्ञानमोक्षादिदर्शकं चतुर्धमायुषो भागं प्राप्य सङ्गात् परिवर्जयेत्

इस प्रकार अग्नि महापुराण में ‘वानप्रस्थाश्रम’ नामक एक सौ साठवाँ अध्याय समाप्त हुआ। अब एक सौ इकसठवाँ अध्याय—‘यतिधर्म’ आरम्भ होता है। पुष्कर बोले—मैं यति का धर्म कहूँगा, जो ज्ञान, मोक्ष आदि का दर्शन कराता है। आयु का चौथा भाग प्राप्त होने पर संग और आसक्ति का परित्याग करना चाहिए।

Verse 2

यदह्नि विरजेद्धीरस्तदह्नि च परिव्रजेत् प्रजापत्यां निरूप्येष्टिं सर्वदेवसदक्षिणां

जिस दिन धीर पुरुष विराग को प्राप्त हो, उसी दिन वह परिव्राजक होकर निकल पड़े; प्राजापत्य इष्टि का विधान कर, समस्त देवताओं के नाम से दक्षिणा सहित यथाविधि यज्ञोपचार सम्पन्न करके।

Verse 3

आत्मन्यग्नीन् समारोप्य प्रव्रजेद्ब्राह्मणो गृहात् दृष्ट्वावश्यमिति ङ तपश्चोग्रं वने चरेदिति ङ भजेद्दिशमजिम्हग इति ङ सङ्गान् परित्यजेदिति ङ विरजेद्वापि तदह्नि इति ङ एक एव चरेन्नित्यं ग्रासमन्नाथमाश्रयेत्

अग्नियों को अपने भीतर स्थापित कर ब्राह्मण गृह से प्रव्रजित हो। ‘अवश्य (मृत्यु-अनित्यता) को देखकर’ वह वन में रहकर तीव्र तप करे; टेढ़ेपन से रहित सीधी दिशा का आश्रय ले; समस्त संग-आसक्ति का परित्याग करे; और उसी दिन से विराग व शुद्धि को प्राप्त हो। वह नित्य अकेला विचरे और केवल एक ग्रास-भर अन्न पर निर्वाह करे, जो बिना स्वामित्व-भाव के प्राप्त हो।

Verse 4

उपेक्षको ऽसिञ्चयिको मुनिर्ज्ञानसमन्वितः कपालं वृक्षमूलञ्च कुचेलमसहायाता

वह मुनि संसार से उदासीन, संचय न करने वाला और सच्चे ज्ञान से युक्त हो; कपाल-पात्र धारण करे, वृक्ष-मूल में रहे, फटे वस्त्र पहने और किसी पर आश्रित हुए बिना विचरे।

Verse 5

समता चैव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य लक्षणं नाभिनन्देन मरणं नाभिनन्देत जीवनं

सबके प्रति समता—यही मुक्त पुरुष का लक्षण है; वह न मृत्यु का अभिनन्दन करता है, न जीवन का।

Verse 6

कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिवेत्

वह केवल उचित समय की प्रतीक्षा करे, जैसे भृत्य आदेश की प्रतीक्षा करता है; दृष्टि से जाँचकर (दृष्टि-शुद्ध) स्थान पर ही पग रखे, और वस्त्र से छना हुआ जल पिए।

Verse 7

सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत् अलावुदारुपत्राणि मृण्मयं वैष्णवं यतेः

संन्यासी सत्य से शुद्ध वाणी बोले और मन से शुद्ध आचरण करे; वैष्णव यति के लिए लौकी, लकड़ी, पत्तों तथा मिट्टी के बने पात्र ही (उचित) हैं।

Verse 8

विधूमे न्यस्तमुषले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने वृत्ते शरावसम्पाते भिक्षां नित्यं यतिश् चरेत्

यति को प्रतिदिन भिक्षा के लिए तभी जाना चाहिए जब घर में धुआँ न रहे (पकवान बन चुके हों), मूसल रख दिया गया हो, अंगारे ठंडे हो गए हों, लोग भोजन कर चुके हों और बरतनों की खनक थम गई हो।

Verse 9

मधूकरमसङ्क्लिप्तं प्राक्प्रणीतमयाचितं तात्कालिकञ्चोपपन्नं भैक्षं पञ्चविधं स्मृतं

भिक्षा पाँच प्रकार की मानी गई है—मधुकर-वत्, असंक्लिष्ट (असंचित), प्राक्प्रणीत, अयाचित, तथा समयोचित और उपपन्न (उचित रीति से प्राप्त)।

Verse 10

पाणिपात्री भवेद्वापि पात्रे पात्रात् समाचरेत् अवेक्षेत गतिं नॄणां कर्मदोषसमुद्भवां

यदि हाथ ही पात्र बन जाए, तब भी पात्र (योग्य) के प्रति यथोचित आचरण करे। मनुष्यों की गतियों को अपने कर्म-दोषों से उत्पन्न जानकर विचार करे।

Verse 11

शुद्धभावश् चरेद्भर्मं यत्र तत्राश्रमे रतः समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्मकारणं

शुद्ध भाव से धर्म का आचरण करे; जहाँ-तहाँ रहते हुए भी अपने आश्रम-धर्म में रत रहे। सब प्राणियों के प्रति समभाव रखे; केवल बाह्य लिङ्ग धर्म का कारण नहीं है।

Verse 12

फलं कतकवृक्षस्य यद्यप्यम्बुप्रसादकं न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति

कटक-वृक्ष का फल यद्यपि जल को स्वच्छ करने वाला है, पर केवल उसका नाम लेने से ही जल स्वच्छ नहीं होता।

Verse 13

वृक्षमूलानि ख , घ , छ , झ च वृक्षमूलादि इति ट एतच्छुद्धस्येति ङ जीवितमिति ख , घ , ङ , छ , ज च अजिह्मः पण्डकः पङ्गुरन्धो बधिर एव च सद्भिश् च मुच्यते मद्भिरज्ञानात् संसृतो द्विजः

‘वृक्षमूलानि’—यह ख, घ, छ, झ पाठों में है; ‘वृक्षमूलादि’—यह ट में; ‘एतच्छुद्धस्य’—यह ङ में; और ‘जीवितम्’—यह ख, घ, ङ, छ, ज में। अज्ञान से संसार में फँसा द्विज—चाहे अजिह्म हो, या पण्डक, लँगड़ा, अंधा, या बधिर—सज्जनों के द्वारा (उनकी संगति/शोधन-मार्गदर्शन से) मुक्त होता है।

Verse 14

अह्नि रात्र्याञ्च यान् जन्तून् हिनस्त्यज्ञानतो यतिः तेषां स्नात्वा विशुद्ध्यर्थं प्राणायामान् षडाचरेत्

दिन या रात में संन्यासी (यति) अज्ञानवश जिन प्राणियों को कष्ट पहुँचाता है, उस दोष की शुद्धि हेतु स्नान करके छह प्राणायाम करे।

Verse 15

अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनं चर्मावनद्धं दुर्गन्धं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः

यह शरीर हड्डियों का खंभा है, स्नायुओं से बँधा, मांस और रक्त से लिप्त, त्वचा से आवृत, दुर्गन्धयुक्त और मूत्र-पुरीष से भरा हुआ है।

Verse 16

जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरं रजस्वलमनित्यञ्च भूतावासमिमन्त्यजेत्

जो शरीर जरा और शोक से व्याप्त, रोगों का आश्रय, पीड़ित, रजस्वला-दोष से युक्त, अनित्य और भूतों (जीवों) का आवास है—उसका त्याग करना चाहिए।

Verse 17

धृतिः क्षमा दमो ऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ह्रीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणं

धैर्य, क्षमा, दम (संयम), अस्तेय, शौच, इन्द्रिय-निग्रह, लज्जा, विद्या, सत्य और अक्रोध—ये दस धर्म के लक्षण हैं।

Verse 18

चतुर्विधं भैक्षवस्तु कुटीरकवहूदके हंसः परमहंसश् च यो यः पश्चात् स उत्तमः

भिक्षु-जीवन चार प्रकार का है—कुटीरक, बहूदक, हंस और परमहंस; इनमें जो क्रम से बाद में है, वही उत्तम माना गया है।

Verse 19

एकदण्डी त्रिदण्डी वा योगी मुच्यते बन्धनात् अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ

एकदण्ड धारण करने वाला हो या त्रिदण्ड धारण करने वाला—योगी अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य और अपरिग्रह के आचरण से बन्धन से मुक्त होता है।

Verse 20

यमाः पञ्चाथ नियमाः शौचं सन्तोषणन्तपः स्वाध्यायेश्वरपूजा च पद्मकाद्यासनं यतेः

पाँच यम और फिर नियम—शौच, सन्तोष, तप, स्वाध्याय और ईश्वर-पूजा; तथा पद्मक आदि आसन—ये सब यति (संन्यासी) को अवश्य करने चाहिए।

Verse 21

प्राणायामस्तु द्विविधः स गर्भो ऽगर्भ एव च जपध्यानयुतो गर्भो विपरीतस्त्वगर्भकः

प्राणायाम दो प्रकार का है—गर्भ (बीज सहित) और अगर्भ (बीज रहित)। जो जप और ध्यान से युक्त हो वह ‘गर्भ’ है; उसके विपरीत ‘अगर्भ’ कहलाता है।

Verse 22

प्रत्येकं त्रिविधं सोपि पूरकुम्भकरेचकैः पूरणात् पूरको वायोर् निश् चलत्वाच्च कुम्भकः

प्रत्येक (प्राणायाम) तीन प्रकार का है—पूरक, कुम्भक और रेचक। वायु से शरीर को भरने के कारण ‘पूरक’ और वायु के स्थिर हो जाने के कारण ‘कुम्भक’ कहलाता है।

Verse 23

समाचरेदिति ख , छ च दयास्तेयमिति ङ त्रिदण्डी चेति ङ पद्मकाद्यासनं महत् इति ट रेचनाद्रेचकः प्रोक्तो मात्राभेदेन च त्रिधा द्वादशात्तु चतुर्विंशः षट्त्रिंशन्मात्रिको ऽपरः

‘समाचरेत्’ (ख/छ पाठ) के अनुसार—इनका अभ्यास करना चाहिए; (ङ पाठ) में ‘दया’ और ‘अस्तेय’ कहा गया है तथा ‘त्रिदण्डी’ का भी निर्देश है; (ट पाठ) में ‘पद्मक आदि महान् आसन’ कहा गया है। ‘रेचन’ (निष्कासन) से ‘रेचक’ शब्द सिद्ध होता है। मात्रा-भेद से यह तीन प्रकार का है—द्वादश-मात्रा, चतुर्विंश-मात्रा और अन्य षट्त्रिंश-मात्रा।

Verse 24

तालो लघ्वक्षरो मात्रा प्रणवादि चरेच्छनैः प्रत्याहारो जापकानां ध्यानमीश्वरचिन्तनं

ताल, लघु-अक्षर और मात्रा—प्रणव (ॐ) से आरम्भ करके—धीरे-धीरे अभ्यास करने योग्य हैं। जप करने वालों के लिए प्रत्याहार इन्द्रियों का संकोच है और ध्यान ईश्वर-चिन्तन है।

Verse 25

मनोधृतिर्धारणा स्यात् समाधिर्ब्रह्मणि स्थितिः अयमात्मा परं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकं

मन की दृढ़ता को धारणा कहते हैं; समाधि ब्रह्म में स्थित होना है। यह आत्मा परम ब्रह्म है—सत्य, ज्ञान और अनन्त।

Verse 26

विज्ञानमानन्दं ब्रह्म तत्त्वमस्यअहमस्मि तत् परम् ब्रह्म ज्योतिरात्मा वासुदेवो विमुक्त ॐ

ब्रह्म विज्ञान और आनन्द है। ‘तत्त्वमसि’—तू वही है; ‘अहमस्मि तत्’—मैं वही हूँ। वही परम ब्रह्म, प्रकाशस्वरूप आत्मा, वासुदेव है; (उसका साक्षात्कार करने वाला) मुक्त है। ॐ।

Verse 27

देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितं जाग्रत्स्वप्नसुसुप्त्यादिमुक्तं ब्रह्म तुरोयकं

ब्रह्म देह, इन्द्रिय, मन, बुद्धि, प्राण और अहंकार से रहित है; जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्ति आदि से मुक्त—वही तुरीय (चतुर्थ अवस्था) है।

Verse 28

नित्यशुद्धबुद्धयुक्तसत्यमानन्दमद्वयं अहं ब्रह्म परं ज्योतिरक्षरं सर्वगं हरिः

मैं ब्रह्म हूँ—नित्य शुद्ध, बुद्धियुक्त (चैतन्यस्वरूप), सत्य, आनन्दमय और अद्वैत; परम ज्योति, अक्षर, सर्वव्यापी हरि।

Verse 29

सो ऽसावादित्यपुरुषः सो ऽसावहमखण्ड ॐ सर्वारम्भपरित्यागी समदुःखसुखं क्षमी

वह ही आदित्य-पुरुष है; वही मैं हूँ—अखण्ड, ॐ। मैं/वह नये आरम्भों का त्याग करने वाला, दुःख-सुख में समभाव रखने वाला और क्षमाशील है।

Verse 30

भावशुद्धश् च ब्रह्माण्डं भित्त्वा ब्रह्म भवेन्नरः आषढ्यां पौर्णमास्याञ्च चातुर्मास्यं व्रतञ्चरेत्

भाव-शुद्धि से युक्त मनुष्य ब्रह्माण्ड को भेदकर (अर्थात् अतिक्रमण करके) ब्रह्मरूप हो जाता है। आषाढ़ की पूर्णिमा को उसे चातुर्मास्य व्रत आरम्भ करना चाहिए।

Verse 31

ततो ज्रजेत् नवम्यादौ ह्य् ऋतुसन्धिषु वापयेत् प्रायश्चित्तं यतीनाञ्च ध्यानं वायुयमस् तथा

तत्पश्चात् नवमी से आरम्भ करके नियत अनुशासन का अनुष्ठान करे; और ऋतु-सन्धियों में भी उसी प्रकार करे। यह यतियों का प्रायश्चित्त है, तथा ध्यान—वायु और यम के (चिन्तन) सहित।

Frequently Asked Questions

Equanimity toward all, non-accumulation, solitary wandering, truth-purified speech and mind, careful non-harming, and indifference to life and death—paired with yogic discipline culminating in Brahman-realization.

It prescribes alms only after the household has finished cooking and eating (no smoke, pestle set down, embers cold), and defines five ethical modes of alms (madhūkara, asaṅklipta, prākpraṇīta, ayācita, tātkālika/upapanna) to prevent coercion, hoarding, and social disruption.

Yama-niyama and āsana support prāṇāyāma (garbha/agarbha; pūraka-kumbhaka-recaka with mātrā timing), leading to pratyāhāra, dhāraṇā, dhyāna (Īśvara-cintana), and samādhi as abiding in Brahman.

It presents non-dual identification statements—Self as Brahman (truth, knowledge, infinite; consciousness-bliss), Brahman as Turīya beyond waking/dream/deep sleep, and the realized Self as Vāsudeva/Hari—framing moksha as direct knowledge.