Adhyaya 218: Index of Topics and Reading Protocols (Anukramaṇikā Chapter)
Anukramaṇikā (Purāṇapaṭhanādiviṣayānukramaṇikādhyāyaḥ)
Textual-Index / Ritual-Manual / Sacred-Geography (Māhātmya)
આ અધ્યાયમાં વરાહપુરાણની અનુક્રમણિકા (વિષયસૂચિ) રજૂ થાય છે. વરાહની ઉપદેશવાણી પૃથ્વીને લક્ષ્ય કરીને ધર્મ અને ભૂધારણનું માર્ગદર્શન આપે છે. આદિસૃષ્ટિના વર્ણનો, દેવતાઓ અને તત્ત્વોની ઉત્પત્તિકથાઓ, તથા અવતારપરંપરાથી જોડાયેલા વ્રતો અને દ્વાદશીવિધિઓ ક્રમશઃ ગણાવવામાં આવ્યા છે. સાથે પ્રકૃતિ-નિર્ણય, ભુવનકોશ, અપરાધભેદ, ભોજ્ય/અભોજ્ય, શુચિત્વ-આચાર અને સામાજિક વર્તન, તેમજ વિસ્તૃત પ્રાયશ્ચિત્ત નિયમોનું સૂચિરૂપ નિર્દેશન મળે છે. નદીઓ, ક્ષેત્રો અને તીર્થયાત્રાની પવિત્ર ભૂગોળ (તીર્થમાહાત્મ્ય) વિશેષ રીતે દર્શાવી લોકવ્યવસ્થા અને પૃથ્વીની સ્થિરતા સાથે તેનો સંબંધ બતાવવામાં આવ્યો છે. અંતે સમાપ્તિ વાક્ય અને લેખકની નિષ્ઠા નોંધ આવે છે.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 218
Verse 1
यमुनोद्भेदमहिमा कालिञ्जरसमुद्भवाः ॥ गङ्गोद्भेदस्य महिमा शापः स्याम्बस्य वै तथा
યમુનાના ઉદગમનો મહિમા અને કાલિંજરની ઉત્પત્તિ; ગંગાના ઉદગમનો મહિમા અને સામ્બનો શાપ.
Verse 2
समाप्तमिदं वराहमहापुराणम् ॥ अथ पुराणपठनादिविषयानुक्रमणिकाध्यायः ॥ त्रिःसप्तषट्क्षितिमिते नृपविक्रमस्य काले गते भगवतो हरिबोधनस्य ॥ वीरेश्वरेण सह माधवभद्रनाम्ना काश्यां वराहकथितं लिखितं पुराणम् ॥
આ વરાહ મહાપુરાણ સમાપ્ત થયું. હવે પુરાણપઠન વગેરે વિષયોની અનુક્રમણિકા અધ્યાય. ૩-૭-૬ (કાલસંકેત)થી માપેલા નૃપ વિક્રમના સમય પસાર થયા પછી, ભગવાન હરિના બોધનકાળે, વીરેેશ્વર સાથે માધવભદ્ર નામના (લેખકે) કાશીમાં વરાહકથિત પુરાણ લખ્યું.
Verse 3
समाप्तं वाराहं महापुराणं शुभम् ॥ यादृशं पुस्तके दृष्टं तादृशं लिखितं मया ॥ यदि शुद्धमशुद्धं वा मम दोषो न विद्यते ॥
શુભ વારાહ મહાપુરાણ પૂર્ણ થયું. જેમ નમૂના પુસ્તકમાં જોયું તેમ જ મેં લખ્યું છે. શુદ્ધ હોય કે અશુદ્ધ—મારો દોષ નથી.
Verse 4
वराहस्य पुराणस्य वृत्तान्तान् प्रब्रवीम्यहम् ॥ आदौ सम्बन्धकथनं वृत्तान्तश्चादिकल्पकः ॥
હું વરાહપુરાણના વૃત્તાંતો વર્ણવું છું. પ્રથમ સંબંધકથન, પછી આદિકલ્પનો વૃત્તાંત.
Verse 5
आदिसृष्टिस्ततः प्रोक्ता चरितं दुर्जनस्य च ॥ वृत्तान्तोद्देशभागश्च श्राद्धकल्पस्ततः परम् ॥
ત્યારબાદ આદિસૃષ્ટિનું ઉપદેશ આપવામાં આવ્યું છે અને દુર્જનના ચરિત્રનું વર્ણન પણ; પછી વૃત્તાંતોનો સંક્ષિપ્ત ઉદ્દેશ-ભાગ, અને ત્યારપછી શ્રાદ્ધકલ્પ એટલે શ્રાદ્ધવિધિનું વિધાન।
Verse 6
आदिवृत्तान्तकथने सारमाख्यानमेव च ॥ महातपोपाख्यानं च अग्न्युत्पत्तिस्ततः परम् ॥
આદિ વૃત્તાંતોના કથનમાં સાર-આખ્યાન પણ છે; મહાતપ (મહાન તપस्या)નું ઉપાખ્યાન પણ, અને ત્યારપછી અગ્નિ-ઉત્પત્તિનું વર્ણન છે.
Verse 7
अश्विनोरपि चोत्पत्तिः गौर्युत्पत्तिस्तथैव च ॥ विनायकस्य चोत्पत्तिर्नागोत्पत्तिस्तथैव च ॥
અશ્વિનીકુમારોની ઉત્પત્તિ પણ, તેમજ ગૌરીની ઉત્પત્તિ પણ; વિનાયકની ઉત્પત્તિ, અને નાગોની ઉત્પત્તિ પણ (અહીં વર્ણિત છે)।
Verse 8
स्कन्दोत्पत्तिश्च भानोष्च उत्पत्तिः समुदाहृता ॥ कामादीनां तथोत्पत्तिः देव्युत्पत्तिस्तथैव च ॥
સ્કંદની ઉત્પત્તિ અને ભાનુ (સૂર્ય)ની ઉત્પત્તિ પણ વર્ણિત છે; તેમ જ કામ વગેરેની ઉત્પત્તિ, અને દેવીની ઉત્પત્તિ પણ।
Verse 9
धनदस्य तथोत्पत्तिः परापरविनिर्णयः ॥ धर्मोत्पत्तिस्तथोत्पत्ती रुद्रस्य च ततः स्मृता ॥
ધનદ (કુબેર)ની ઉત્પત્તિ પણ, તેમજ પર-અપર (ઉચ્ચ-નીચ)નો વિનિર્ણય; ધર્મની ઉત્પત્તિ પણ, અને ત્યારબાદ રુદ્રની ઉત્પત્તિ પણ સ્મરિત છે.
Verse 10
सोमोत्पत्तिरहस्यं च क्षितेश्चापि समासतः ॥ उक्तः प्रागितिहासश्च व्याधोपाख्यानमेव च ॥
સોમની ઉત્પત્તિનું રહસ્ય તથા પૃથ્વી વિષયક વાતો સંક્ષેપમાં પણ કહેવાઈ છે. પ્રાચીન ઇતિહાસનું વર્ણન અને વ્યાધ (શિકારી)નું ઉપાખ્યાન પણ કહેલું છે.
Verse 11
ततः सत्यतपोपाख्या मत्स्यद्वादशिका तथा ॥ कूर्मद्वादशिका चापि वराहद्वादशी तथा ॥
ત્યારબાદ સત્ય તપસ્યાનું ઉપાખ્યાન આવે છે; તેમજ મત્સ્ય દ્વાદશિકા, કૂર્મ દ્વાદશિકા અને વરાહ દ્વાદશી (વ્રત) પણ વર્ણિત છે.
Verse 12
कृष्णद्वादशिका चापि बुद्धद्वादशिका तथा ॥ कल्कि द्वादशिका चापि पद्मनाभस्य द्वादशी ॥
કૃષ્ણ દ્વાદશિકા પણ, તથા બુદ્ધ દ્વાદશિકા પણ; કલ્કિ દ્વાદશિકા અને પદ્મનાભની દ્વાદશી (વ્રત) પણ વર્ણિત છે.
Verse 13
ततो व्रतं धराण्याश्च गीतागस्त्यस्य चोत्तमा ॥ पशुपालस्य चाख्यानं भर्तृप्राप्तिव्रतं तथा ॥
પછી ધરાણીનું વ્રત અને અગસ્ત્યની ઉત્તમ ગીતા/ઉપદેશ; પશુપાલ (ગોપાળ)નું આખ્યાન અને પતિ-પ્રાપ્તિનું વ્રત પણ વર્ણિત છે.
Verse 14
शुभव्रतं धन्यव्रतं कान्तिव्रतमतः स्मृतम् ॥ सौभाग्यव्रतमाख्यातमविघ्नव्रतमेव च
ત્યારબાદ શુભવ્રત, ધન્યવ્રત અને કાંતિવ્રતનું સ્મરણ કરાયું છે; સૌભાગ્યવ્રત તથા અવીઘ્નવ્રત પણ જાહેર કરાયા છે.
Verse 15
शान्तिव्रतं कामव्रतमारोग्यव्रतमेव च ॥ पुत्रप्राप्तिव्रतं शौर्यव्रतं वै सार्वभौमिकम्
શાંતિ-વ્રત, કામ-વ્રત અને આરોગ્ય-વ્રત; તેમજ પુત્રપ્રાપ્તિ-વ્રત અને શૌર્ય-વ્રત—આ બધાંને સર્વવ્યાપક વ્યાપ ધરાવતાં વ્રત તરીકે પણ વર્ણવ્યાં છે.
Verse 16
पुराणस्तवनं चैव नारायणेश्वरेण च ॥ रुद्रगीता ततः पुंसां प्रकृतिश्चापि निर्णयः
પછી પુરાણ-સ્તવન અને નારાયણેશ્વર સાથે સંબંધિત વિભાગ; ત્યારબાદ રુદ્ર-ગીતા, તેમજ મનુષ્યોની પ્રકૃતિ વિષે નિર્ણય—પ્રકૃતિ-નિર્ણય પણ—વર્ણિત છે.
Verse 17
ततो भुवनकोशस्य वर्णनं समुदाहृतम् ॥ जम्बूद्वीपस्य मर्यादावर्णनं परिकार्तितम्
ત્યારબાદ ભુવનકોશનું વર્ણન પ્રસ્તુત કરવામાં આવ્યું છે; અને જંબૂદ્વીપની મર્યાદા તથા ક્રમ-સીમાનું વર્ણન વિસ્તારે કરવામાં આવ્યું છે.
Verse 18
भारतादिसमुद्देशः सृष्टिसम्भाग एव च ॥ नारदस्य च संवादो महिषेण प्रकीर्तितः
ભારત વગેરે પ્રદેશોની ગણના અને સૃષ્ટિના વિભાગોનું વર્ણન પણ છે; તેમજ મહિષ દ્વારા કહેલ નારદ-સંવાદ પણ પ્રકીર્તિત છે.
Verse 19
शक्तिमाहात्म्यकथनं महिषासुरघातनम् ॥ रुद्रमाहात्म्यकथनं पर्वाध्यायस्ततः परम्
શક્તિ-માહાત્મ્યનું કથન અને મહિષાસુર-વધ; ત્યારબાદ રુદ્ર-માહાત્મ્યનું કથન; અને પછી પર્વ (પર્વત) વિષયક અધ્યાય આવે છે.
Verse 20
श्वेतोपाख्यानमत्रोक्तं तिलधेनुविधिस्ततः ॥ जलधेनोरसधेनोर्गुडधेनोर्विधिः परम्
અહીં શ્વેતોપાખ્યાન કહેવામાં આવ્યું છે; ત્યારબાદ તિલ-ધેનુ દાનની વિધિ આપવામાં આવી છે. પછી જલ-ધેનુ, રસ-ધેનુ અને ગુડ-ધેનુ દાનની પરમ વિધિઓ વર્ણવાય છે.
Verse 21
धान्यधेनुश्च भगवच्छास्त्रलक्षणमेव च ॥ विष्णोस्तोत्रं ततो नाना प्रश्नाः प्रोक्ता हरिं प्रति
ધાન્ય-ધેનુ દાન પણ છે અને ભગવચ્છાસ્ત્રના લક્ષણો પણ. પછી વિષ્ણુસ્તોત્ર, અને ત્યારબાદ હરિ પ્રત્યે વિવિધ પ્રશ્નો કહ્યા છે.
Verse 22
ततो भागवतानां च लक्षणं परिकीर्तितम् ॥ लक्षणं सुखदुःखानां द्वात्रिंशदपराधकाः
પછી ભાગવતોના લક્ષણો યોગ્ય રીતે કીર્તિત થયા છે. તેમજ સુખ-દુઃખના લક્ષણો અને બત્રીસ પ્રકારના અપરાધો પણ નિરૂપણ થયા છે.
Verse 23
नानामन्त्रास्ततः प्रोक्ता देवोपकरणे विधिः ॥ भोज्याभोज्यस्य कथनं सन्ध्योपस्थानकारणम्
ત્યારબાદ વિવિધ મંત્રો પ્રોક્ત થયા છે અને દેવોપકરણ (પૂજા-સામગ્રી) અંગેની વિધિ પણ. ભોજ્ય-અભોજ્યનો વિભાગ અને સંધ્યોપસ્થાન (સંધ્યાવંદન)નું કારણ પણ સમજાવાયું છે.
Verse 24
वियोनिगर्भमोक्षश्च कोकामुखप्रशंसनम् ॥ भगवच्छास्त्रकथने माहात्म्यं पुष्पगन्धयोः
વિયોની-ગર્ભ સ્થિતિમાંથી મોક્ષ અને કોકામુખનું પ્રશંસન (અહીં કહેવાયું છે). તેમજ ભગવચ્છાસ્ત્રના કથનમાં પુષ્પ અને ગંધનું માહાત્મ્ય પણ કીર્તિત છે.
Verse 25
रूपकारणमत्रोक्तं मायाचक्रं ततः परम् ॥ कुब्जाम्रकस्य माहात्म्यं वर्णदीक्षा ततः परम्
અહીં રૂપનું કારણ જણાવાયું છે; ત્યારપછી ‘માયાચક્ર’નું વર્ણન છે. પછી કુબ્જામ્રકનું માહાત્મ્ય, અને ત્યારપછી વર્ણ-દીક્ષા (વર્ણસંબંધિત દીક્ષા) કહેવામાં આવી છે.
Verse 26
कङ्क्रीताञ्जनदर्पाणां मन्त्राः प्रोक्तास्ततः परम् ॥ राजान्नभक्षणे प्रायश्चित्तं प्रोक्तं ततः परम्
ત્યારપછી કઙ્ક્રીત, અંજન (કાજળ) અને દર્પણ સંબંધિત મંત્રો જણાવાયા છે; અને ત્યારપછી ‘રાજાન્ન’ ભક્ષણ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત કહેલું છે.
Verse 27
दन्तकाष्ठाद्यकरणे प्रायश्चित्तं ततः परम् ॥ शवादिस्पर्शने मन्त्रत्यागे चोक्तं ततः परम्
ત્યારપછી દંતકાષ્ઠ વગેરે (નિત્યકર્મ) ન કરવાથી પ્રાયશ્ચિત્ત જણાવાયું છે; અને ત્યારપછી શવ વગેરેનો સ્પર્શ તથા મંત્ર-ત્યાગ વિષે જે વિધાન છે તે પણ કહેલું છે.
Verse 28
नीलवस्त्रपरिधाने क्रोधयुक्तस्य चार्चने ॥ रक्तवस्त्रपरिधाने अन्धकारे प्रपूजने
નીલ વસ્ત્ર પરિધાન વિષે, તેમજ ક્રોધયુક્ત થઈ કરેલી અર્ચના વિષે; રક્તવસ્ત્ર પરિધાન વિષે, અને અંધકારમાં કરેલી પૂજા વિષે (વિધિઓ જણાવાય છે).
Verse 29
कृष्णवस्त्रपरिधाने धौतवस्त्रस्य धारणे ॥ क्रोडादिमांसभक्षे च प्रायश्चित्तं प्रकीर्तितम्
કાળા વસ્ત્ર પરિધાન, ધોયેલા (ધૌત) વસ્ત્ર ધારણ, તેમજ ક્રોડ (વરાહ) વગેરેનું માંસભક્ષણ—આ વિષયોમાં પ્રાયશ્ચિત્ત પ્રકીર્તિત છે.
Verse 30
पिण्याकभक्षणे चैव उपानद्गूढपादके ॥ भगवच्छास्त्रविहिताकरणे शोधने ततः
પિણ્યાક (તેલખોળ) ભક્ષણ તથા પાદત્રાણ અને પગ ઢાંકીને રાખવા વિષે પણ નિયમો છે; ત્યારબાદ ભગવચ્છાસ્ત્રમાં વિહિત કર્મ ન કરવાથી થતી અશુદ્ધિ માટે શુદ્ધિ/પ્રાયશ્ચિત્તનું વિધાન જણાવાયું છે।
Verse 31
सूकरक्षेत्रमहिमा ततो जम्बूकगृध्रयोः ॥ खञ्जरीटस्य चाख्यानं पुनः कोकामुखस्य च
ત્યારબાદ સૂકરક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય, પછી શિયાળ અને ગીધ સંબંધિત પ્રસંગ; ખઞ્જરીટનું આખ્યાન અને ફરી કોકામુખનું આખ્યાન (વર્ણિત છે)।
Verse 32
बदरीषण्डमाहात्म्यं गुह्यधर्मप्रकीर्तनम् ॥ मन्दारगुह्यमहिमा शालग्रामप्रसंशनम्
બદરી વનનું માહાત્મ્ય, ગુહ્યધર્મનું પ્રકીર્તન; મન્દારના ગુપ્તસ્થાનનું મહિમા અને શાલગ્રામની પ્રશંસા (વર્ણિત છે)।
Verse 33
सोमेश्वरस्य महिमा मुक्तिक्षेत्रस्य चापि हि ॥ त्रिवेण्याश्चैव माहात्म्यं माहात्म्यं गण्डकीभवम्
સોમેશ્વરનું માહાત્મ્ય અને ‘મુક્તિક્ષેત્ર’નું પણ; તેમજ ત્રિવેણીનું માહાત્મ્ય અને ગંડકીથી ઉત્પન્ન થતું માહાત્મ્ય (વર્ણિત છે)।
Verse 34
चक्रतीर्थस्य महिमा हरिक्षेत्रसमुद्भवः ॥ देवरदस्य चाख्यानं रुरुक्षेत्रस्य चापि हि
ચક્રતીર્થનું માહાત્મ્ય, જે હરિક્ષેત્ર સાથે સંબંધિત રીતે ઉત્પન્ન થાય છે; તેમજ દેવહ્રદનું આખ્યાન અને રુરુક્ષેત્રનું પણ (વર્ણન છે)।
Verse 35
गोनिष्क्रमस्य महिमा द्वारवत्यास्ततः परम् ॥ तत्रत्य तीर्थमहिमा लौहार्गलमतः परम्
ત્યારબાદ ગોનિષ્ક્રમનું માહાત્મ્ય, પછી દ્વારવતીનું વર્ણન; ત્યાંનાં તીર્થોની મહિમા, અને ત્યારપછી લૌહાર್ಗલનું માહાત્મ્ય જણાવાયું છે।
Verse 36
मथुरातीर्थमाहात्म्यं प्रादुर्भावस्तथैव च ॥ यमुनातीर्थमाहात्म्यमक्रूरस्य च तीर्थकम्
મથુરા-તીર્થનું માહાત્મ્ય અને તેનું પ્રાદુર્ભાવ; તેમજ યમુના-તીર્થની મહિમા, અને અક્રૂર સાથે સંબંધિત તીર્થનું પણ વર્ણન છે।
Verse 37
देवारण्यस्य माहात्म्यं चक्रतीर्थस्य चोत्तमम् ॥ कपिलस्यापि महिमा तथा गोवर्धनस्य च
દેવારણ્યનું માહાત્મ્ય, તેમજ ચક્રતીર્થનું ઉત્તમ માહાત્મ્ય; કપિલ સાથે સંબંધિત મહિમા, અને ગોવર્ધનનું માહાત્મ્ય પણ વર્ણિત છે।
Verse 38
तथा आख्यायिकायुक्तं विश्रान्तेश्च ततः परम् ॥ गोकर्णस्य च माहात्म्यं सरस्वत्यास्तथैव च
તેમજ આખ્યાયિકાઓથી યુક્ત વર્ણન; ત્યારપછી વિશ્રાંતિનો પ્રસંગ; પછી ગોકર્ણનું માહાત્મ્ય, અને સરસ્વતીનું માહાત્મ્ય પણ વર્ણિત છે।
Verse 39
मधुकप्रतिमायाश्च स्थापनाṃ संप्रकीर्तितम् ॥ शैलार्च्चा स्थापनाṃ चापि मृण्मयार्च्चास्थितिस्तथा
મધુક પ્રતિમાની સ્થાપના પણ સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવાઈ છે; તેમજ શૈલ (પથ્થર) મૂર્તિની સ્થાપના, અને મૃણ્મય (માટી) મૂર્તિની સ્થાપના-વિધિ પણ જણાવાઈ છે।
Verse 40
ताम्रार्चास्थापनं चापि कांस्यार्चास्थापनं तथा ॥ रौप्यर्चास्थापनं चाथ सौवर्णप्रतिमास्थितिः
તામ્ર-પ્રતિમાની સ્થાપના, તેમજ કાંસ્ય-પ્રતિમાની સ્થાપના; ત્યારબાદ રૌપ્ય-પ્રતિમાની સ્થાપના અને સૌવર્ણ-પ્રતિમાની વિધિપૂર્વક પ્રતિષ્ઠા [કહેવામાં આવી છે]।
Verse 41
श्राद्धोत्पत्ति स्ततः प्रोक्तं पिण्डं संकल्प एव च ॥ पिण्डोत्पत्तिस्ततः प्रोक्ता पितृयज्ञविनिर्णयः
ત્યારબાદ શ્રાદ્ધની ઉત્પત્તિ જણાવાઈ છે; તેમજ પિંડ અને સંકલ્પ પણ. પછી પિંડની ઉત્પત્તિ કહેવામાં આવી છે અને પિતૃયજ્ઞનો વિનિર્ણય [વર્ણિત]।
Verse 42
मधुपर्कफलṃ दाने संसारचक्रवर्णनम् ॥ दुष्कृत्यकरणं चैव सुखवर्णनमेव च
મધુપર્ક-દાનનું ફળ, સંસારચક્રનું વર્ણન; તેમજ દુષ્કર્મનું આચરણ અને સુખનું વર્ણન પણ [કહેવામાં આવ્યું છે]।
Verse 43
कृतान्तदूतकथनं यातनारूपमेव च ॥ वर्णनं नरकाणां च किंकराणां च वर्णनम्
કૃતાંત (મૃત્યુ)ના દૂતોનું વર્ણન અને યાતનાના સ્વરૂપ; નરકોનું વર્ણન તથા દંડ અમલ કરનારા કિંકરોનું વર્ણન પણ [આવે છે]।
Verse 44
तथा कर्मविपाकं च यादृशं कर्म तादृशम् ॥ पापकृत्यस्य कथनं दूतप्रेषणकर्म च
તથા કર્મવિપાક—જેવું કર્મ તેવું ફળ; પાપકૃત્યનું વર્ણન અને દૂત પ્રેષણનું કર્મ પણ [કહેવામાં આવ્યું છે]।
Verse 45
शुभाशुभस्य कथनं शुभकर्मफलोदयम् ॥ लोभनं पुरुषस्यापि निमेराख्यानमद्भुतम्
શુભ-અશુભનું વર્ણન, શુભ કર્મફળનો ઉદય, તેમજ પુરુષનું પણ લોભન; અને નિમિનું અદ્ભુત આખ્યાન.
Verse 46
पापनाशकथां दिव्यां गोकर्णेशसमुद्भवम् ॥ नन्दिना वरदानं च जलशैलेशयोस्तथा
પાપનાશક દિવ્ય કથા, ગોકર્ણેશ સાથે સંબંધિત રીતે ઉદ્ભવેલી; તેમજ નંદી દ્વારા અપાયેલ વરદાન, જલ અને શૈલેશના પ્રસંગમાં પણ।
Verse 47
शृङ्गेश्वरस्य महिमा चैवं वृत्तान्तसंग्रहः ॥ एतच्छ्रुत्वाप्नुयान्मर्त्यो वाराहश्रुतिजं फलम्
આ રીતે શૃઙ્ગેશ્વરની મહિમા અને વર્તાંતોનો આ સંગ્રહ; આ સાંભળીને મર્ત્ય વારાહ-શ્રુતિજન્ય ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 48
इत्यनुक्रमणिका नाम अष्टादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः
આ રીતે ‘અનુક્રમણિકા’ નામનો બે સો અઢારમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 49
नृसिंहद्वादशी चापि वामनद्वादशी तथा ॥ भार्गवद्वादशी चापि श्रीरामद्वादशी तथा
નૃસિંહ-દ્વાદશી પણ, તેમજ વામન-દ્વાદશી; ભાર્ગવ-દ્વાદશી પણ, અને શ્રીરામ-દ્વાદશી પણ।
Verse 50
ततश्च शर्क्कराधेनोर्मधुधेनोस्ततः परम् ॥ दधिधेनोश्च लवणधेनोः कार्पासधेनुका
ત્યારબાદ શર્કરા-ધેનુ, પછી મધુ-ધેનુ; તેમજ દધિ-ધેનુ, લવણ-ધેનુ અને કાર્પાસ-ધેનુ (દાનના પ્રકારો)નું વર્ણન થાય છે।
Verse 51
दीपोच्छिष्टस्य तैलस्य करलेपेन पूजने ॥ श्मशानगमने स्पृष्टपूजने चैव शोधने
દીવાના બચેલા તેલથી હાથ લિપ્ત કરીને પૂજન કરવું, શ્મશાનગમન, સ્પર્શથી દૂષિત/અશુદ્ધ થયેલું પૂજન, તેમજ શુદ્ધિ (શોધન)ની વિધિઓ—આ વિષયોનું નિરૂપણ છે।
Verse 52
यमुनोद्भेदमहिमा कालिञ्जरसमुद्भवाः ॥ गङ्गोद्भेदस्य महिमा शापः स्याम्बस्य वै तथा
યમુનાના પ્રાકટ્યની મહિમા તથા કાલિન્જર સાથે સંબંધિત ઉદ્ભવપ્રસંગો; ગંગાના પ્રાકટ્યની મહિમા, તેમજ શ્યામ્બનો શાપ—આ બધું વર્ણવાયું છે।
Frequently Asked Questions
Rather than presenting a single new doctrine, the chapter indexes the text’s ethical architecture: dharma is maintained through regulated vrata practice, careful distinctions of permissible/impermissible conduct (bhojya–abhojya), and prāyaścitta procedures for repairing transgressions. The internal logic connects moral causality (karma-vipāka) with social order and the stability of the lived world.
The chapter explicitly highlights dvādaśī observances (the 12th lunar day) in a sequence associated with avatāra-themed dvādaśīs (e.g., Matsya, Kūrma, Varāha, Nṛsiṃha, Vāmana, Bhārgava, Śrīrāma, Kṛṣṇa, Buddha, Kalki, and Padmanābha). It also includes multiple vrata headings, implying calendrical scheduling, though detailed month-by-month timing is not specified in this index-style summary.
Environmental balance is implied through the catalog of tīrtha-māhātmya and river/region narratives (Gaṅgā, Yamunā, Sarasvatī, Gaṇḍakī; forests such as Devāraṇya; mountains such as Govardhana). By treating landscapes as ethically regulated spaces—maintained via pilgrimage norms, purity disciplines, and ritual stewardship—the text frames terrestrial well-being (Pṛthivī’s domain) as sustained by correct conduct and place-based care.
The opening colophon-style verse references a historical copying context linked to Kāśī and figures named Vīreśvara and Mādhavabhadra, and it also mentions a royal time-marker associated with “nṛpa Vikrama.” Within the indexed topics, culturally significant figures include Nārada, Akrūra, Kapila, Agastya, and Nandin, along with place-based divine epithets (e.g., Gokarṇeśa, Śṛṅgeśvara, Somēśvara).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.