Adhyaya 215: Description of the Māhātmya of Gokarṇeśvara and Jaleśvara (Śaileśvara) in the Śleṣmātaka Forest
Gokarṇeśvara–Jaleśvara-māhātmya-varṇanam
Sacred-Geography (Tīrtha-māhātmya) and Ritual-Manual (snāna–dāna–arcana prescriptions)
આ અધ્યાયમાં વરાહ–પૃથ્વી સંવાદ અંતર્ગત શ્લેષ્માટક વનમાં સ્થિત ગોકર્ણેશ્વર અને જલેશ્વર (શૈલેશ્વર)નું તીર્થ-માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. ઇન્દ્ર (શક્ર) દેવો સાથે શંકરને સર્વ લોકોમાં શોધે છે, પણ ન મળતાં શ્લેષ્માટક વનમાં જાય છે અને ત્યાં ઉમાના દર્શન થાય છે. પછી એક અદ્ભુત હરણસદૃશ રૂપ પ્રગટે છે; તેનું શિંગ પકડી ઇન્દ્ર, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ તેને ત્રણ ભાગે વહેંચે છે. તે સત્તા તેમને ઠપકો આપી લોકાનુગ્રહ માટે તે શિંગો/લિંગોની સ્થાપના કરવા આદેશ આપે છે. ત્યારબાદ વાગ્મતી નદીકાંઠા, સંગમ, કૂવા અને ઝરણાં વગેરે તીર્થોનું વર્ણન કરીને સ્નાન, પૂજા, દીપદાન, પિતૃતર્પણ અને આચારનિયમો નિર્ધારિત થાય છે; આથી પાપક્ષય, ધર્મસ્થિતિ, સ્વચ્છ જળરક્ષણ અને પવિત્ર વનસંરક્ષણનો સંકેત મળે છે।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 215
Verse 1
अथ गोकरणेश्वरजलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्॥ ब्रह्मोवाच॥ ततः शक्रः सुरगणैः सह सर्वैः समेत्य च॥ बुद्धिं चकार गमने मार्गितुं यत्र शङ्करः॥
હવે ગોકર્ણેશ્વર અને જલેશ્વરના માહાત્મ્યનું વર્ણન. બ્રહ્માએ કહ્યું—ત્યારે શક્ર (ઇન્દ્ર) સર્વ દેવગણો સાથે એકત્ર થઈ, જ્યાં શંકર હતા તે સ્થાન શોધવા માટે પ્રસ્થાન કરવાનો નિશ્ચય કર્યો।
Verse 2
तत उत्थाय ते देवाः सर्व एव शिलोच्चयात्॥ विहायसा ययुः शीघ्रं तेनैव सह नन्दिना॥
પછી તે બધા દેવો તે પર્વતશિખર પરથી ઊઠીને, એ જ નંદી સાથે, આકાશમાર્ગે ઝડપથી ગયા।
Verse 3
स्वर्लोकं ब्रह्मलोकं च नागलोकं च सर्वशः ॥ बभ्रमुस्त्रिदशाः सर्वे रुद्रान्वेषणतत्पराः ॥
રુદ્રની શોધમાં તત્પર બધા દેવો સ્વર્લોક, બ્રહ્મલોક અને નાગલોકમાં સર્વત્ર ભટક્યા।
Verse 4
खिन्नाः क्लिष्टाश्च सुभृशं न पुनस्तत्पदं विदुः ॥ चतुःसमुद्रपर्यन्तसप्तद्वीपवतीं महीम् ॥
તેઓ અત્યંત ખિન્ન અને કષ્ટાક્રાંત થઈ પણ તે સ્થાનને જાણી ન શક્યા. ચાર સમુદ્રોથી ઘેરાયેલી, સાત દ્વીપવાળી પૃથ્વીને તેમણે શોધી.
Verse 5
सशैलकाननोपेतां मार्गयद्भिर्हि तं सुरम् ॥ कन्दरेषु महाद्रीणां तुङ्गेषु शिखरेषु च ॥
તે દેવને શોધતા તેઓ પર્વતો અને વનોવાળી પૃથ્વી પર ફર્યા—મહાપર્વતોના કંદરોમાં અને ઊંચા શિખરો પર પણ.
Verse 6
विततेषु निकुञ्जेषु विहारेषु च सर्वतः ॥ विचिन्वद्भिः क्षितिमिमां तृणं द्विविदलीकृतम् ॥
વિસ્તરેલા નિકુંજોમાં અને વિહારસ્થાનોમાં સર્વત્ર તેઓ શોધતા રહ્યા; આ ધરતીને છાનતાં છાનતાં જાણે તૃણ પણ બે ભાગે ચીરી નાખાયું.
Verse 7
न प्रवृत्तिः क्वचिदपि शम्भोरासाद्यते सुरैः ॥ यदा निर्विण्णमनसो मार्गमाणाः सुरास्तदा ॥
દેવોને ક્યાંય પણ શંભુનો કોઈ પત્તો મળ્યો નહીં. અને જ્યારે નિરાશ મનથી દેવો શોધતા જ રહ્યા, ત્યારે—
Verse 8
न पश्यन्ति शिवं तत्र तदेषां भयमाविशत् ॥ भीतास्ते संविदं कृत्वा सञ्चिन्त्य गुरुलाघवम् ॥
ત્યાં તેઓ શિવને જોઈ ન શક્યા; તેથી ભય તેમને ઘેરી વળ્યો. ભયભીત થઈ તેમણે પરસ્પર સંધિ કરી અને ગુરુ-લઘુ (લાભ-હાનિ)નું વિચારમંથન કર્યું.
Verse 9
सम्भूयान्योऽन्यममराः मामेव शरणं ययुः ॥ तमेकाग्रेण मनसा शङ्करं लोकशङ्करम् ॥
એકત્ર થઈ અમર દેવતાઓ માત્ર મારી જ શરણમાં આવ્યા—એકાગ્ર મનથી લોકકલ્યાણકારી શંકરને આશ્રય કરવા।
Verse 10
सर्वं त्रैलोक्यमस्माभिर्विचितं वै निरन्तरम् । श्लेष्मातकवनोद्देशं स्थानं मुक्त्वा महीतले ॥
અમે સતત સમગ્ર ત્રૈલોક્યનું અનુસંધાન કર્યું છે—પૃથ્વી પર શ્લેષ્માતક વન-પ્રદેશ નામના તે સ્થાનને છોડીને.
Verse 11
आगच्छध्वं गमिष्यामस्तमुद्देशं सुरोत्तमाः ॥ इत्येवमुक्त्वा तैः सर्वैस्तामाशां प्रस्थिताः वयम् ॥
“આવો, હે દેવોત્તમો, આપણે તે પ્રદેશે જઈશું.” એમ કહીને અમે તેઓ સૌ સાથે તે દિશામાં પ્રસ્થાન કર્યું.
Verse 12
तत्क्षणादेव सम्प्राप्ता विमानैः शीघ्रयायिभिः ॥ श्लेष्मातकवनं पुण्यं सिद्धचारणसेवितम् ॥
એ જ ક્ષણે ઝડપી ગતિના વિમાનોમાં અમે પહોંચી ગયા—સિદ્ધ અને ચારણોથી સેવિત પવિત્ર શ્લેષ્માતક વનમાં.
Verse 13
तस्मिन्सुरमणीयानि विविधानि शुचीनि च ॥ ध्यानस्थानानि रम्याणि बहूनि गुणवन्ति च
ત્યાં અનેક પ્રકારના અત્યંત મનોહર અને શુદ્ધ સ્થાનો હતા; તેમજ ધ્યાન માટે પણ ઘણા રમ્ય સ્થળો, ઉત્તમ ગુણોથી સમૃદ્ધ.
Verse 14
आश्रमारण्यभागेषु दरीणां विवरेषु च ॥ विभ्राजद्वनराजाकी नद्यश्च विमलोदकाः
આશ્રમ અને અરણ્યના પ્રદેશોમાં તથા ગુફાઓની ચીરોમાં પણ નિર્મળ, શુદ્ધ જળવાળી નદીઓ તેજથી ઝળહળી રહી હતી।
Verse 15
सिंहशार्दूलमहिषगोलाङ्गूलर्क्षवानरैः ॥ नादितं गजयूथैश्च मृगयूथैश्च तद्वनम्
તે વન સિંહ, વાઘ, મહિષ, વાંદરા, ભાલૂ અને વાનરોના નાદથી તથા હાથીઓના અને મૃગોના ઝુંડોથી ગુંજતું હતું।
Verse 16
प्रमुखे वासवं कृत्वा विविशुस्ते सुरास्तदा ॥ विमुच्य रथयानानि पद्भिः सिद्धादिसङ्कटम्
ત્યારે દેવોએ વાસવ (ઇન્દ્ર)ને અગ્રે રાખીને પ્રવેશ કર્યો; રથ-વાહનો છોડીને સિદ્ધ આદિથી ભરેલા તે સંકુલ પ્રદેશમાં પગપાળા આગળ વધ્યા।
Verse 17
कन्दरोदरकूटेषु तरूणां गहनेषु च ॥ सर्वदेवमयं रुद्रं मार्गमाणाः शनैः शनैः
ગુફાઓના અંદરના ખોખામાં અને શિખરો પર, તેમજ વૃક્ષોની ઘન ઝાડીઓમાં, તેઓ સર્વદેવમય રુદ્રને ધીમે ધીમે શોધતા હતા।
Verse 18
प्रविशन्तश्च ते देवा वनॊद्देशं क्वचिच्छुभे ॥ कदलीवनसञ्च्छन्ने फुल्लपादपशोभिते
આ રીતે આગળ વધતા દેવગણ એક શુભ વનપ્રદેશમાં પ્રવેશ્યા; તે કેળાના વનો વડે ઢંકાયેલો અને ફૂલેલા વૃક્ષોથી શોભિત હતો।
Verse 19
मुक्ताचूर्णनिकाशाभिर्वालुकाभिस्ततस्ततः ॥ विक्रीडमानां ददृशुः कन्यां काश्चिन्मनोरमाम्
મોતીના ચૂર્ણ જેવી રેતમાં અહીં-ત્યાં રમતી એક મનોહર કન્યાને તેમણે જોઈ.
Verse 20
तत्र ते विबुधा दृष्ट्वा सर्वे मां समचोदयन् ॥ आद्योऽहं सर्वदेवानां कथमेतद्भवेदिति
ત્યાં તેને જોઈ તે સર્વ વિદ્વાન દેવોએ મને પ્રેર્યા: ‘હું તો સર્વ દેવોમાં અગ્ર છું—આ કેવી રીતે શક્ય?’
Verse 21
मुहूर्त्तं ध्यानमास्थाय विज्ञाता सा मया तदा ॥ ध्रुवं शैलेन्द्रपुत्रीयमुमाविश्वेश्वरेश्वरि
ક્ષણમાત્ર ધ્યાનમાં સ્થિત થઈ મેં ત્યારે તેને ઓળખી—નિશ્ચયે તે શૈલેન્દ્રપુત્રી ઉમા, વિશ્વેશ્વરની અધિેશ્વરી હતી.
Verse 22
ततस्तदुच्छशिखरमारुह्य विबुधेश्वराः ॥ अधो विलोक्य ते सर्वे ददृशुस्तं सुरोत्तमम्
પછી દેવાધિપતિઓ તે ઊંચા શિખર પર ચઢી નીચે જોયું; અને સૌએ તે દેવોત્તમને જોયો.
Verse 23
मध्ये मृगसमूहस्य गोप्तारमिव संस्थितम् ॥ एकशृङ्गैकचरणं तप्तहाटकवर्चसम् ॥
તે મૃગોના સમૂહની વચ્ચે જાણે રક્ષકની જેમ ઊભું હતું—એક શિંગ અને એક પગ ધરાવતું, જેના દેહની કાંતિ તપ્ત સોનાના કવચ જેવી ઝળહળતી હતી.
Verse 24
चारुवक्त्राक्षिदशनं पृष्ठतः शुक्लबिन्दुभिः ॥ शुक्लेनोदरभागेन राजतैरुपशोभितम् ॥
તેનું મુખ, નેત્રો અને દાંત મનોહર હતાં. પીઠ પર શ્વેત બિંદુઓનાં ચિહ્નો હતાં અને ઉદરભાગ શ્વેત, રજતસમાન તેજથી સુંદર રીતે શોભિત હતો.
Verse 25
पीनोन्नतकटीस्कन्धं निमग्नांसशिरोधरम् ॥ बिम्बोष्ठं ताम्रजिह्वास्यं दंष्ट्राङ्कुरविराजितम् ॥
તેની કમર અને ખભા ભરાવદાર અને ઊંચા હતાં; ગળું અને માથું જાણે ખભાઓ વચ્ચે દબાયેલાં લાગતાં. તેના હોઠ બિંબફળ જેવા, જીભ તાંબ્રવર્ણી હતી અને અંકુરિત દંષ્ટ્રાઓથી તે તેજસ્વી હતો.
Verse 26
तं दृष्ट्वा विबुधाः सर्वे शिखरात्प्रतिधाविताः ॥ सर्वोद्यामेन तरसा तं मृगेन्द्रजिघृक्षवः ॥
તેને જોઈને બધા દેવો શિખર પરથી દોડી આવ્યા. પૂર્ણ પ્રયત્ન અને ભારે વેગથી તેઓ તે મૃગેન્દ્રને પકડવા ઇચ્છતા આગળ વધ્યા.
Verse 27
शृङ्गाग्रं प्रथमं धृत्वा गृहीत्वा वज्रपाणिना ॥ मध्यं मया तस्य तदा गृहीतं प्रणतात्मना ॥
પ્રથમ વજ્રપાણિએ તેના શૃંગનો અગ્રભાગ પકડી લીધો. ત્યારબાદ મેં પણ વિનમ્ર ભાવથી તેનો મધ્યભાગ પકડી લીધો.
Verse 28
शक्रस्याग्रं स्थितं हस्ते मध्यं हस्ते मम स्थितम् ॥ विष्णोर्मूलं स्थितं हस्ते प्रविभक्तं त्रिधागतम् ॥
અગ્રભાગ શક્રના હાથમાં રહ્યો, મધ્યભાગ મારા હાથમાં રહ્યો, અને મૂળભાગ વિષ્ણુના હાથમાં રહ્યો—આ રીતે તે ત્રણ ભાગોમાં વિભક્ત થયો.
Verse 29
शृङ्गस्यैव गृहीतस्य त्रिधास्माकं मृगाधिपः ॥ विषाणरहितस्तस्य प्रणष्टः पुनरत्र वै ॥
અમે માત્ર તેનું શિંગ ત્રણ ભાગમાં પકડી લીધું હતું; પરંતુ તે મૃગાધિપ શિંગવિહોણો થઈ ફરી આ સ્થાનેથી અદૃશ્ય થઈ ગયો।
Verse 30
अन्तर्हितोऽन्तरिक्षस्थः प्रोवाचास्मानुपालभन् ॥ भो भो देवा मया यूयं वच्यमानानवाप्स्यथ ॥
અંતર્હિત થઈ અંતરિક્ષમાં સ્થિત તેણે અમને ઠપકો આપતાં કહ્યું—“હો હો દેવો! હું જે કહું છું તે તમે (આ રીતે) પ્રાપ્ત કરી શકશો નહીં.”
Verse 31
सशरीरोऽहं युष्माभिर्वशाप्तः प्रगतस्त्वितः ॥ शृङ्गमात्रेण सन्तुष्टा भवन्तस्तेन वञ्चिताः ॥
“હું શરીરસહિત તમારા વશમાંથી છૂટી અહીંથી ચાલ્યો ગયો; અને તમે માત્ર શિંગથી સંતોષ પામી, એ જ કારણે છેતરાયા।”
Verse 32
यद्यहं सशरीरः स्यां गृहीत्वा स्थापितोऽभवम् ॥ तदा चतुष्पात्सकलो धर्मः स्यात्प्रतिपादितः ॥
“જો મને શરીરસહિત પકડી સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો હોત, તો ચાર પાદ પર સ્થિત સંપૂર્ણ ધર્મ પ્રતિષ્ઠિત થાત।”
Verse 33
कामं शृङ्गाणि मेऽत्रैव श्लेष्मात्मकवनेऽमराः ॥ न्यायतः स्थापयिष्यध्वं लोकानुग्रहकाम्यया ॥
“મારા શિંગો અહીં જ, આ શ્લેષ્માત્મક વનમાં રહેવા દો. હે અમરો! લોકહિતની ઇચ્છાથી, ન્યાય મુજબ તેમને સ્થાપિત કરો।”
Verse 34
अत्रापि महती व्युष्टिर्भविष्यति न संशयः ॥ पुण्यक्षेत्रे सुमहति मत्प्रभावानुभाविते ॥
અહીં પણ નિઃસંદેહ મહાન સમૃદ્ધિ થશે—મારા પ્રભાવના અનુભવથી પ્રકાશિત થયેલા આ અત્યંત મહાન પુણ્યક્ષેત્રમાં।
Verse 35
यावन्ति भुवि तीर्थानि ह्यासमुद्रसरांसि च ॥ क्षेत्रेऽस्मिंस्तानि तीर्थानि चागमिष्यन्ति मत्कृते ॥
પૃથ્વી પર જેટલાં તીર્થો છે—સમુદ્ર સુધીનાં સરોવરો અને જળાશયો સહિત—તે બધાં તીર્થો મારા હેતુથી આ ક્ષેત્રમાં આવી પહોંચશે।
Verse 36
अहं पुनः शैलपतेः पादे हिमवतः शुभे ॥ नेपालाख्ये समुत्पत्स्ये स्वयमेव महीतलात् ॥
અને હું ફરી, પર્વતરાજ હિમવતના શુભ પાદપ્રદેશે, ‘નેપાલ’ નામના સ્થાને, સ્વયં ભૂમિતલમાંથી પ્રગટ થઈશ।
Verse 37
तत्र नागह्रदे घोरे स्थास्याम्यन्तर्जले ह्यहम् ॥ त्रिंशद्वर्षसहस्राणि सर्वभूतहिते रतः ॥
ત્યાં તે ભયંકર નાગહ્રદમાં હું જળની અંદર જ સ્થિત રહીશ—ત્રીસ હજાર વર્ષ—સર્વ પ્રાણીઓના હિતમાં રત રહીને।
Verse 38
यदा वृष्णिकुलोत्पन्नः कृष्णचक्रेण पर्वतान् ॥ पाटयित्वेन्द्रवचनाद्दानवान्निहनिष्यति ॥
જ્યારે વೃಷ્ણિકુલમાં જન્મેલો એક વીર કૃષ્ણના ચક્રથી પર્વતોને ચીરી, ઇન્દ્રના વચન અનુસાર દાનવોનો સંહાર કરશે।
Verse 39
तदा स देशो भविता सर्वम्लेच्छैरधिष्ठितः ॥ ततोऽन्ये सूर्यवंशीया क्षत्रियास्तान्निहत्य च ॥
ત્યારે તે દેશ સર્વ મ્લેચ્છોથી સંપૂર્ણપણે અધિષ્ઠિત થશે; ત્યારબાદ સૂર્યવંશીય અન્ય ક્ષત્રિયો તેમને મારીને નાશ કરશે.
Verse 40
ततो जनपदस्तत्र भविष्यति महांस्तदा ॥ स्फीतो ब्राह्मणभूयिष्ठसर्ववर्णाश्रमैर्युतः ॥
પછી ત્યાં એક મહાન જનપદ ઊભો થશે—સમૃદ્ધ—બ્રાહ્મણોથી બહુલ અને સર્વ વર્ણ-આશ્રમોથી યુક્ત.
Verse 41
वसिष्यन्ति च तं देशं ब्राह्मणैः संप्रवर्त्तितान् ॥ धर्मान्संस्थापयिष्यन्ति राज्यं प्राप्स्यन्ति शाश्वतम् ॥
અને તેઓ તે દેશમાં વસશે, બ્રાહ્મણો દ્વારા પ્રવર્તિત આચારોથી માર્ગદર્શિત થઈ; તેઓ ધર્મોની સ્થાપના કરશે અને શાશ્વત રાજ્ય પ્રાપ્ત કરશે.
Verse 42
ततो लिङ्गार्च्चनं तत्र प्रतिष्ठास्यन्ति पार्थिवाः ॥ क्षत्रियाः सूर्यवंशीया शून्ये लप्स्यन्ति मां नृपाः ॥
ત્યારબાદ ત્યાં રાજાઓ લિંગાર્ચનાની પ્રતિષ્ઠા કરશે. તે સૂર્યવંશીય ક્ષત્રિય નૃપો—સ્થાન શૂન્ય હોય ત્યારે—મને (મારી કૃપા/સન્નિધિ) પ્રાપ્ત કરશે.
Verse 43
सम्यक्प्रवृत्ता राजानो भविष्यन्त्यायतौ स्थिताः ॥ एवं सम्यक्स्थिते तस्मिन्देशे पौरजने तथा
જ્યારે રાજાઓ સુવ્યવસ્થિત રીતે પ્રવર્તશે અને વિધિપૂર્વક સદાચારામાં સ્થિત રહેશે, તેમજ તે દેશ અને તેના નગરજનો પણ એ જ રીતે ધર્મવ્યવસ્થામાં દૃઢ રહેશે—
Verse 44
तत्र मामर्च्छयिष्यंति सर्वभूतानि सर्वदा ॥ तत्राहं यैः सकृद्दृष्टो विधिवद्वंदितस्तु यैः
ત્યાં સર્વ ભૂતો સદા મારી આરાધના કરશે. અને ત્યાં જેમણે મને એકવાર પણ દર્શન કર્યું છે તથા જેમણે વિધિપૂર્વક મને વંદન કર્યું છે—
Verse 45
गत्वा शिवपुरं ते मां द्रक्ष्यंते दग्धकिल्बिषाः ॥ उत्तरेण तु गङ्गाया दक्षिणे चाश्विनीमुखात्
શિવપુરમાં જઈને તેઓ—જેનાં પાપદોષ દગ્ધ થઈ ગયા છે—મારું દર્શન કરશે. તે ગંગાના ઉત્તરે અને અશ્વિનીમુખના દક્ષિણમાં સ્થિત છે—
Verse 46
भागीरथ्याः शतगुणं पवित्रं तज्जलं स्मृतम् ॥ तत्र स्नात्वा हरेर्लोकानुपस्पृश्य दिवसपतेः
તે જળને ભાગીરથી કરતાં શતગણું વધુ પવિત્ર માનવામાં આવ્યું છે. ત્યાં સ્નાન કરીને અને દિવસપતિ (સૂર્ય) માટે વિહિત ઉપસ્પર્શન/આચમન કરીને, હરિ તથા દિવસપતિના લોક પ્રાપ્ત થાય છે—
Verse 47
मुक्त्वा देहं नरा यांति मम लोकं न संशयः ॥ अपि दुष्कृतकर्माणः क्षेत्रेऽस्मिन्निवसन्ति ये
દેહ ત્યજીને મનુષ્યો મારા લોકને જાય છે—એમાં સંશય નથી. દુષ્કૃત કર્મ કરનારાઓ પણ, જો આ ક્ષેત્રમાં નિવાસ કરે તો—
Verse 48
नियतं पुरुहूतस्य श्रिताः स्थाने वसन्ति ते ॥ देवदानवगन्धर्वाः सिद्धविद्याधरोरगाः
તેઓ પુરુહૂત (ઇન્દ્ર)ના નિશ્ચિત નિવાસસ્થાનનો આશ્રય લઈને ત્યાં વસે છે. દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, સિદ્ધો, વિદ્યાધરો અને ઉરગો (નાગો) પણ—
Verse 49
मुनयोऽप्सरसो यक्षाः मोहिताः मम मायया ॥ तद्वै गुह्यं न जानंति यत्र सन्निहितो ह्यहम्
મુનિઓ, અપ્સરાઓ અને યક્ષો મારી માયાથી મોહિત થઈ તે ગુહ્ય રહસ્ય જાણતા નથી—જ્યાં હું ખરેખર સન્નિહિત છું।
Verse 50
तपस्तपोधनानां च सिद्धक्षेत्रं हि तत्कृतम् ॥ प्रभासाच्च प्रयागाच्च नैमिषात्पुष्करादपि
તપસ્વીઓ અને તપોધનોથી સમૃદ્ધ જન માટે આ નિશ્ચયે સિદ્ધક્ષેત્ર બનાવાયું છે; પ્રભાસ, પ્રયાગ, નૈમિષ અને પુષ્કર કરતાં પણ વિશેષ।
Verse 51
कुरुक्षेत्रादपि बुधाः क्षेत्रमेतद्विशिष्यते ॥ श्वशुरो मे स्थितो यत्र हिमवान् भूधरेश्वरः
હે બુદ્ધિમાનો, કુરુક્ષેત્ર કરતાં પણ આ ક્ષેત્ર વિશેષ છે; કારણ કે જ્યાં પર્વતરાજ હિમવાન—મારા શ્વશુર—સ્થિત છે।
Verse 52
प्रभवन्ति यतः सर्वा गङ्गाद्याः सरितां वराः ॥ तस्मिन्क्षेत्रवरे पुण्ये पुण्याः सर्वाः सरिद्वराः
જ્યાંથી ગંગા વગેરે શ્રેષ્ઠ નદીઓ પ્રગટ થાય છે; તે પરમ શ્રેષ્ઠ પુણ્યક્ષેત્રમાં સર્વ શ્રેષ્ઠ નદીઓ પવિત્ર છે।
Verse 53
सर्वे प्रस्रवणाः पुण्याः सर्वे पुण्याः शिलोच्चयाः ॥ आश्रमस्तत्र भविता सिद्धचारणसेवितः
ત્યાંના બધા ઝરણાં પુણ્યદાયક છે અને બધા શિલોચ્ચય પણ પુણ્ય છે; ત્યાં સિદ્ધો અને ચારણોથી સેવિત એક આશ્રમ થશે।
Verse 54
शैलेश्वर इति ख्यातः शरीरं यत्र मे स्थितम् ॥ स्रवन्तीनां वरा पुण्या वाग्मती पर्वतोत्तमात्
જ્યાં મારું શરીર પ્રતિષ્ઠિત છે તે સ્થાન ‘શૈલેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. નદીઓમાં પુણ્યવતી વાગ્મતી શ્રેષ્ઠ છે; તે ઉત્તમ પર્વતમાંથી વહે છે.
Verse 55
पानावगाहनात्तस्यास्तारयेत्सप्त वै कुलान् ॥ लोकपालस्तु चरति तीर्थख्यातिं च तत्स्वयम्
તેનું જળ પીવાથી અને તેમાં અવગાહન (સ્નાન) કરવાથી સાત કુલોનું તારણ થાય છે. ત્યાં સ્વયં લોકપાલ વિહરે છે અને તે સ્થાન પોતે જ તીર્થ-ખ્યાતિ પામે છે.
Verse 56
तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति मृतास्ते त्वपुनर्भवाः ॥ स्नात्वा स्नात्वा तु ये तत्र नित्यमभ्यर्चयन्ति माम्
ત્યાં સ્નાન કરવાથી મૃતકો સ્વર્ગે જાય છે અને પુનર્જન્મ પામતા નથી. અને જે ત્યાં વારંવાર સ્નાન કરીને નિત્ય મારી આરાધના કરે છે—
Verse 57
उद्धराम्यहमेतान्वै प्रीतः संसारसागरात् ॥ यस्तस्य वारिणा पूर्णमेकं च घटमुद्धरेत्
પ્રસન્ન થઈ હું તેમને સંસાર-સાગરથી ઉદ્ધરું છું. જે કોઈ તેના જળથી ભરેલો એક જ ઘડો પણ ઉપાડે—
Verse 58
स्नापनार्थे मम शुचिः श्रद्धधानोऽनसूयकः ॥ वेदवेदाङ्गविदुषा श्रोत्रियेण विशेषतः
મારા સ્નાપનાર્થે (અભિષેક માટે) કરનાર શુચિ, શ્રદ્ધાવાન અને અસૂયારહિત હોવો જોઈએ. વિશેષ કરીને વેદ અને વેદાંગમાં નિપુણ શ્રોત્રિય દ્વારા આ કરવું યોગ્ય છે.
Verse 59
आहृतस्याग्निहोत्रस्य यत्फलं तस्य तद्भवेत् ॥ तस्यास्तीरे जलोद्भेदं मन्मूलादभिनिःसृतम्
યથાવિધી પૂર્ણ કરાયેલા અગ્નિહોત્રનું જે ફળ છે, તે જ ફળ આ કર્મથી પણ પ્રાપ્ત થાય છે. તેના કાંઠે મારા જ મૂળમાંથી નીકળેલો જલોદ્ભેદ પ્રગટ થાય છે.
Verse 60
मृगशृङ्गोदकं नाम नित्यं मुनिजनप्रियम् ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत उपस्पृश्य समाहितः
તેનું નામ ‘મૃગશૃઙ્ગોદક’ છે, જે સદા મુનિજનોને પ્રિય છે. ત્યાં આચમન/ઉપસ્પર્શ કરીને, એકાગ્ર ચિત્તે અભિષેક કરવો જોઈએ.
Verse 61
यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ तीर्थं पञ्चनदं प्राप्य पुण्यं ब्रह्मर्षिसेवितम्
જીવનભર કરેલું પાપ તે ક્ષણમાં જ નાશ પામે છે. બ્રહ્મર્ષિઓ દ્વારા સેવિત, પુણ્યદાયક ‘પંચનદ’ તીર્થને પ્રાપ્ત કરીને—
Verse 62
अग्निष्टोमफलं तत्र स्नातमात्रः प्रपद्यते ॥ षष्टिं धेनुसहस्राणि यानि रक्षन्ति वाग्मतीम्
ત્યાં માત્ર સ્નાન કરવાથી જ અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. વાગ્મતીનું રક્ષણ કરતી સાઠ હજાર ધેનુઓ—
Verse 63
न तां पापाः कृतघ्नो वा कदाचित्प्राप्नुयान्नरः॥ शुचयः श्रद्धधानाश्च सत्यसंधाश्च ये नराः॥
પાપી અથવા કૃતઘ્ન મનુષ્ય તેને ક્યારેય પ્રાપ્ત ન કરે. પરંતુ જે શુચિ, શ્રદ્ધાવાન અને સત્યસંકલ્પવાળા મનુષ્યો છે—(તેઓ જ પાત્ર છે).
Verse 64
वाग्मत्याः सलिले स्नात्वा ये मां पश्यन्ति संस्कृताः॥ तेषां शान्तिर्भवेन्नित्यं पुरुषाणां न संशयः॥
વાગ્મતીના જળમાં સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક સંસ્કારયુક્ત થઈ જે મને દર્શન કરે છે, તે પુરુષોને સદૈવ શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં કોઈ સંશય નથી.
Verse 65
मत्प्रभावात्तु स्नातस्य सर्वं नश्यति किल्बिषम्॥ ईतयः समुदीर्णाश्च प्रशमं यान्ति सर्वशः॥
પરંતુ મારા પ્રભાવથી જે સ્નાન કરે છે, તેનું સર્વ પાપ નાશ પામે છે; અને ઊભી થયેલી પીડાઓ સર્વ રીતે શમન પામી શાંતિને પામે છે.
Verse 66
तत्र तत्र फलं दद्याद्राजसूयाश्वमेधयोः॥ योजनाभ्यन्तरं क्षेत्रं समन्तात्सर्वतोदिशम्॥
તે સ્થાને રાજસૂય અને અશ્વમેધ યજ્ઞોના ફળની પ્રાપ્તિ થાય છે. તે પવિત્ર ક્ષેત્ર સર્વ દિશાઓમાં ચારે તરફ એક યોજન સુધી વિસ્તરેલું છે.
Verse 67
मूलक्षेत्रं तु विज्ञेयं रुद्रेणाधिष्ठितं स्वयम्॥ तत्र पूर्वोत्तरे पार्श्वे वासुकिर्नाम नागराट्॥
મૂલક્ષેત્ર એવું જાણવું કે તે સ્વયં રુદ્ર દ્વારા અધિષ્ઠિત છે. ત્યાં ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) બાજુએ વાસુકિ નામનો નાગરાજ સ્થિત છે.
Verse 68
वृतो नागसहस्रैस्तु द्वारि तिष्ठति मे सदा॥ स विघ्नं कुरुते नृणां तत्क्षेत्रं विशतां सदा॥
હજારો નાગોથી ઘેરાયેલો તે સદૈવ મારા દ્વારે ઊભો રહે છે. તે ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરવા ઇચ્છતા મનુષ્યો માટે તે સતત વિઘ્નો ઊભા કરે છે.
Verse 69
प्रथमं स नमस्कार्यस्ततोऽहं तदनन्तरम्॥ अनेन विधिना पुंसामविघ्नं विशतां भवेत्॥
પ્રથમ તેને જ નમસ્કાર કરવો, ત્યાર પછી મને. આ વિધિથી પ્રવેશ કરનારાઓનો પ્રવેશ નિર્વિઘ્ન થાય છે.
Verse 70
वन्दते परया भक्त्या यो मां तत्र नरः सदा॥ पृथिव्यां स भवेद्राजा सर्वलोकनमस्कृतः॥
જે મનુષ્ય ત્યાં સદા પરમ ભક્તિથી મારી વંદના કરે છે, તે પૃથ્વી પર રાજા બને છે અને સર્વ લોકો દ્વારા નમસ્કૃત થાય છે.
Verse 71
गन्धैर्माल्यैश्च मे मूर्त्तिमभ्यर्च्चयति यो नरः॥ उत्पत्स्यते स देवेṣu तुषितेषु न संशयः॥
જે મનુષ્ય સુગંધ અને માળાઓથી મારી મૂર્તિની અભ્યર્ચના કરે છે, તે તુષિત દેવોમાં જન્મે છે; તેમાં સંશય નથી.
Verse 72
गीतवादित्रनृत्यैस्तु स्तुतिभिर्जागरेण वा॥ ये मे कुर्वन्ति सेवां वै मत्संस्थास्ते भवन्ति हि॥
ગીત, વાદ્ય, નૃત્ય, સ્તુતિઓ અથવા જાગરણ દ્વારા જે મારી સેવા કરે છે, તેઓ નિશ્ચયે મારા સાન્નિધ્યમાં સ્થિત થાય છે.
Verse 73
दध्ना क्षीरेण मधुना सर्पिषा सलिलेन वा ॥ स्नापनं ये प्रयच्छन्ति ते तरन्ति जरान्तकौ ॥
જે દહીં, દૂધ, મધ, ઘી અથવા જળથી સ્નાપન અર્પે છે, તેઓ જરા અને મૃત્યુને પાર કરે છે.
Verse 74
यः श्राद्धे भोजनं दद्याद्विप्रेभ्यः श्रद्धयान्वितः ॥ सोऽमृताशी भवेनूनं त्रिदिवे सुरपूजितः ॥
જે શ્રાદ્ધમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક બ્રાહ્મણોને ભોજન આપે છે, તે નિશ્ચયે અમૃતનો ભાગી બને છે અને સ્વર્ગમાં દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત થાય છે।
Verse 75
व्रतोपवासैर्होमैर्वा नैवेद्यैश्चारुभिस्तथा ॥ यजन्ते ब्राह्मणा ये मां परया श्रद्धयान्विताः ॥
પરમ શ્રદ્ધાથી જે બ્રાહ્મણો મારી ઉપાસના કરે છે—વ્રત-ઉપવાસથી, હોમથી, તેમજ નૈવેદ્ય અને પક્વ હવિષ્ય અર્પણથી—તેઓ આ સાધનાઓ દ્વારા યજન કરે છે।
Verse 76
षष्टिवर्षसहस्राणि चोषित्वा दिवि ते ततः ॥ ऐश्वर्यं प्रतिपद्यन्ते मर्त्यलोके पुनः पुनः ॥
તેઓ સ્વર્ગમાં સાઠ હજાર વર્ષ નિવાસ કરીને, ત્યારબાદ મનુષ્યલોકમાં વારંવાર ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 77
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रः स्त्री वापि सङ्गताः ॥ शैलेश्वरं तु तत्स्थानं भक्तितः समुपासते ॥
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર અને સ્ત્રીઓ પણ—એકત્ર થઈ—ભક્તિથી શૈલેશ્વર અને તે પવિત્ર સ્થાનની ઉપાસના કરે છે।
Verse 78
मत्पार्षदास्ते जायन्ते सततं सहिताः सुरैः ॥ शैलेश्वरं परं गुह्यं गतिः शैलेश्वरः परा ॥ शैलेश्वरात्परं क्षेत्रं न क्वचिद्भुवि विद्यते ॥
તેઓ દેવતાઓ સાથે સદા મારા પારષદરૂપે જન્મ લે છે। શૈલેશ્વર પરમ ગુહ્ય છે; શૈલેશ્વર જ પરમ ગતિ છે। શૈલેશ્વરથી શ્રેષ્ઠ કોઈ ક્ષેત્ર પૃથ્વી પર ક્યાંય નથી।
Verse 79
ब्रह्महा गुरुहा गोग्नः स्पृष्टो वै सर्वपातकैः ॥ क्षेत्रमेतदनुप्राप्य निर्मलो जायते नरः ॥
બ્રાહ્મણહંતા, ગુરુહંતા, ગોહંતા અથવા સર્વ મહાપાતકોથી કલુષિત થયેલો પણ—આ પવિત્ર ક્ષેત્રને પ્રાપ્ત થતાં જ મનુષ્ય નિર્મળ બને છે।
Verse 80
विविधान्यत्र तीर्थानि सन्ति पुण्यानि देवताः ॥ येषान्तोयैर्नरः स्पृष्टः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
અહીં વિવિધ પ્રકારનાં તીર્થો અને પુણ્યદાયક દેવતાઓ છે; તેમના જળથી સ્પર્શિત (સ્નાન કરેલો) મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 81
तत्र स्नात्वा शुचिर्दान्तः सत्यसन्धो जितेन्द्रियः ॥ विमुक्तः किल्बिषैः सर्वैः सर्वमेव फलं लभेत् ॥
ત્યાં સ્નાન કરીને જે શુચિ, સંયમી, સત્યનિષ્ઠ અને ઇન્દ્રિયજयी બને છે—તે સર્વ દોષોથી મુક્ત થઈ પૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 82
अनाशकं व्रजेद्यस्तु दक्षिणेन महात्मनः ॥ शैलेश्वरस्य पुरुषः स गच्छेत्परमां गतिम् ॥
મહાત્મા શૈલેશ્વરના દક્ષિણમાં આવેલા અનાશક સ્થાને જે પુરુષ જાય છે, તે પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 83
भृगुप्रपतनं कृत्वा कामक्रोधविवर्जितः॥ विमानॆन दिवं गच्छेद्धृतः सोऽप्सरसाङ्गनैः॥
‘ભૃગુ-પ્રપતન’ કૃત્ય કરીને, કામ-ક્રોધથી રહિત બની, અપ્સરાઓના સમૂહ દ્વારા ધારિત દિવ્ય વિમાનમાં સ્વર્ગે જાય છે।
Verse 84
भृगुमूले परं तीर्थं ब्रह्मणा निर्मितं स्वयम्॥ ब्रह्मोद्भेदेति विख्यातं तस्यापि शृणु यत्फलम्॥
ભૃગુના મૂળસ્થાને બ્રહ્માએ સ્વયં રચેલું પરમ તીર્થ છે. તે ‘બ્રહ્મોદ્ભેદ’ તરીકે વિખ્યાત છે; તેનું ફળ પણ સાંભળો.
Verse 85
संवत्सरं तु यस्तत्र स्नास्यंस्तु नियतेन्द्रियः॥ स ब्रह्मलोके विरजे गच्छेन्नास्त्यत्र संशयः॥
જે ત્યાં ઇન્દ્રિયસંયમ રાખીને પૂરું એક વર્ષ સ્નાન કરે છે, તે નિર્મળ બ્રહ્મલોકને પામે છે; તેમાં સંશય નથી.
Verse 86
तत्र गोरक्षकं नाम गोवृषः पदविक्षतम्॥ दृष्ट्वा च तानि हि पुमान् गोसहस्रफलं लभेत्॥
ત્યાં ‘ગોરક્ષક’ નામનો એક વृषભ છે; તેના ખુરાના નિશાન દેખાય છે. તે નિશાનો જોવાથી મનુષ્યને હજાર ગાયો દાન કર્યાનું ફળ મળે છે.
Verse 87
गौर्यास्तु शिखरं तत्र गच्छेत्सिद्धनिषेवितम्॥ यत्र सन्निहिता नित्यं पार्वती शिखरप्रिया॥
ત્યાં સિદ્ધો દ્વારા સેવિત ગૌરીના શિખર પર જવું જોઈએ; શિખરપ્રિયા પાર્વતી ત્યાં નિત્ય સન્નિહિત છે.
Verse 88
लोकमाता भगवती लोकरक्षार्थमुद्यता॥ तस्याः सालोक्यमायाति दृष्ट्वा स्पृष्ट्वाभिवाद्य च॥
તે ભગવતી લોકમાતા લોકરક્ષાર્થે સદા ઉદ્યત છે. તેણીને જોઈ, સ્પર્શી અને પ્રણામ કરી મનુષ્ય તેણીનું સાલોક્ય પામે છે.
Verse 89
त्यजते पतितुं तस्या अधस्ताद्वाग्मतीतटे॥ उमालोकं व्रजेदाशु विमानॆन विहायसा॥
તેણીના નીચે વાગ્મતીના તટે મનુષ્ય પતનનો દોષ ત્યજે છે; અને આકાશમાર્ગે દિવ્ય વિમાનથી શીઘ્ર ઉમા-લોકને પામે છે।
Verse 90
तीर्थं पञ्चनदं प्राप्य पुण्यं ब्रह्मर्षिसेवितम्॥ अग्निहोत्रफलं तत्र स्नानमात्रेण लभ्यते॥
બ્રહ્મર્ષિઓ દ્વારા સેવિત પવિત્ર ‘પંચનદ’ તીર્થને પામી, ત્યાં માત્ર સ્નાનથી જ અગ્નિહોત્રનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 91
नकुलोहेन मतिमान्स्नापयेत्प्रयतात्मवान्॥ जातिस्मरः स तु भवेत्सिध्यते चास्य मानसम्॥
બુદ્ધિમાન અને સંયમી પુરુષે ‘નકુલાહ’ જળથી ત્યાં સ્નાન કરવું; ત્યારે તે પૂર્વજન્મસ્મરણવાળો બને છે અને તેનું માનસિક સંકલ્પ સિદ્ધ થાય છે।
Verse 92
तस्यैवोत्तरत्तस्तीर्थमपरं सिद्धसेवितम्॥ नाम्ना प्रान्तकपानीयं गुह्यं गुह्यकरक्षितम्॥
તેના જ ઉત્તર તરફ સિદ્ધો દ્વારા સેવિત બીજું એક તીર્થ છે; તેનું નામ ‘પ્રાંતકપાનીય’; તે ગુપ્ત છે અને ગુહ્યકો દ્વારા રક્ષિત છે।
Verse 93
संवत्सरं यस्तु पूर्णं तत्र स्नायान्नरः सदा ॥ गुह्यकः स भवेदाशु रुद्रस्यानुचरः सुधीः ॥
જે મનુષ્ય ત્યાં સતત પૂર્ણ એક વર્ષ સ્નાન કરે છે, તે શીઘ્ર ગુહ્યક બની જાય છે અને બુદ્ધિમાન બની રુદ્રનો અનુચર થાય છે।
Verse 94
देव्याः शिखरवासिन्या ज्ञेयं पूर्वोत्तरेण वै ॥ दक्षिणेन तु वाग्मत्याः प्रसृतं कन्दरॊदरात् ॥
ઉત્તર-પૂર્વ દિશામાં શિખરવાસિની દેવીનું ક્ષેત્ર જાણવું; અને દક્ષિણ તરફ વાગ્મતી ગુહાગર્ભમાંથી નીકળી વહે છે।
Verse 95
तीर्थं ब्रह्मोदयम् नाम पुण्यं पापप्रणाशनम् ॥ तत्र गत्वा जलं स्पृष्ट्वा स्नात्वा चाभ्युक्श्य मानवः ॥
‘બ્રહ્મોદય’ નામનું એક તીર્થ છે, જે મહાપુણ્યદાયક અને પાપનાશક છે. ત્યાં જઈ મનુષ્ય જળને સ્પર્શ કરીને, સ્નાન કરીને અને તે જળ પોતે પર છાંટી—
Verse 96
मृत्युलोकं न पश्येत्स कृच्छ्रेषु च न सीदति ॥ गत्वा सुन्दरिकातीर्थं विधिना तीर्थमादिमम् ॥
—તે મૃત્યુલોકને નથી જોતો અને કઠિન સમયમાં પણ ડૂબતો નથી; વિધિપૂર્વક આદિ તીર્થ એવા સુંદરિકા-તીર્થમાં જઈને।
Verse 97
तत्र स्नात्वा भवेत् तोये रूपवानुत्तमद्युतिः ॥ त्रिसन्ध्यं तत्र गच्छेत् तु पूर्वेण विधिवन्नरः ॥
ત્યાંના જળમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય રૂપવાન અને ઉત્તમ તેજવાળો બને છે. વિધિપૂર્વક પૂર્વ માર્ગે જઈ ત્રિસંધ્યા સમયે ત્યાં જવું જોઈએ।
Verse 98
तत्र सन्ध्यामुपास्याथ द्विजो मुच्येत किल्विषात् ॥ वाग्मत्या मणिवत्याश्च सम्भेदे पापनाशने ॥
ત્યાં સંધ્યા-ઉપાસના કરવાથી દ્વિજ પાપમાંથી મુક્ત થાય છે—આ વાગ્મતી અને મણિવતીના પાપનાશક સંગમસ્થળે છે।
Verse 99
तारितं च कुलं तेन सर्वं भवति साधुना ॥ वर्णावरोऽपि यः कश्चित्स्नात्वा दद्यात्तिलोदकम् ॥
તે સદ્ગુણી પુરુષ દ્વારા સમગ્ર કુળ તારવામાં આવે છે. જે કોઈ પણ, નીચ વર્ણનો હોય તો પણ, સ્નાન કરીને તિલમિશ્રિત જળ અર્પણ કરે.
Verse 100
तर्पिताः पितरस्तेन भवेयुर्नात्र संशयः ॥ यत्र यत्र च वाग्मत्यां स्नाति वै मानवोत्तमः ॥
તે કર્મથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી. અને જ્યાં જ્યાં માનવોત્તમ વાગ્મતીમાં સ્નાન કરે છે,
Verse 101
तिर्यग्योनिं न गच्छेत् तु समृद्धे जायते कुले ॥ वाग्मतीमणिवत्योश्च सम्भेदश्चर्षिसेवितः ॥
તે તિર્યક્-યોનિ (પશુજન્મ)માં નથી જતો; સમૃદ્ધ કુળમાં જન્મે છે. વાગ્મતી અને મણિવતીનો સંગમ ઋષિઓ દ્વારા સેવિત છે.
Verse 102
धीमान्गच्छेत् तु विधिना कामक्रोधविवर्जितः ॥ गङ्गाद्वारे तु यत्प्रोक्तं स्नानपुण्यफलम् महत् ॥
ધીમાન પુરુષે વિધિ અનુસાર, કામ અને ક્રોધથી રહિત થઈને જવું જોઈએ. ગંગાદ્વારમાં સ્નાનનું જે મહાન પુણ્યફળ કહેવાયું છે—
Verse 103
स्नानस्य तद्दशगुणं भवेदत्र न संशयः ॥ अत्र विद्याधराः सिद्धा गन्धर्वा मुनयः सुराः
અહીં સ્નાનનું ફળ દશગણું થાય છે—એમાં સંશય નથી. અહીં વિદ્યાધર, સિદ્ધ, ગંધર્વ, મુનિ અને દેવગણ છે.
Verse 104
स्नानमेतदुपासन्ते यक्षाश्च भुजगैः सह ॥ स्वल्पमप्यत्र यत्किञ्चिद्द्विजेभ्यो दीयते धनम्
આ સ્નાનની ઉપાસના યક્ષો પણ નાગો સાથે કરે છે. અને અહીં દ્વિજોને જે ધન—થોડું પણ—દાનરૂપે આપવામાં આવે છે, તે પ્રશંસનીય ગણાય છે.
Verse 105
तदक्षयं भवेद्दातुर्दानपुण्यफलं महत् ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन करणीयं च देवताः
તે દાન દાતાને માટે અક્ષય બને છે; દાનનું પુણ્યફળ મહાન છે. તેથી, હે દેવતાઓ, સર્વ પ્રયત્નથી આ કરવું જોઈએ.
Verse 106
वरिष्ठं क्षेत्रमेतस्मान्नान्यदेव हि विद्यते ॥ तस्मिन् श्लेष्मातकवने पुण्ये त्रिदशसेविते
આથી શ્રેષ્ઠ બીજું કોઈ પવિત્ર ક્ષેત્ર જાણીતું નથી. તે પુણ્ય શ્લેષ્માતક વનમાં, જે ત્રિદશ (દેવો) દ્વારા સેવિત છે—
Verse 107
यत्र यत्र मया देवाश्चरता मृगरूपिणा ॥ आसितं स्वपितं यातं विहृतं वा समन्ततः
હે દેવો, જ્યાં જ્યાં હું મૃગરૂપ ધારણ કરીને ફરતો હતો ત્યાં ત્યાં બેઠો, સૂતો, ગયો અથવા ચારે તરફ વિહાર કર્યો—
Verse 108
गोकर्णेश्वर इत्येतत्पृथिव्यां ख्यातिमेष्यति ॥ एवं सन्दिश्य विबुधान्देवदेवः सनातनः
આ સ્થાન પૃથ્વી પર ‘ગોકર્ણેશ્વર’ નામે ખ્યાતિ પામશે. આમ કહી સનાતન દેવદેવે વિબુધો (દેવો) ને ઉપદેશ આપ્યો—
Verse 109
अदृश्य एव विबुधैः प्रययावुत्तरां दिशम्
દેવતાઓને અદૃશ્ય બની તે ઉત્તર દિશા તરફ પ્રસ્થાન કર્યો.
Verse 110
उपायमात्रं दृष्टं मे ध्यायंस्तद्वेषभूषणैः ॥ यथा यत्र च सोऽस्माभिर्द्रष्टव्यो वृषभध्वजः
તેણાં વેષભૂષણ અને આભૂષણોનું ધ્યાન કરતાં મને માત્ર એક ઉપાય જ દેખાયો—વૃષભધ્વજ (શિવ)ને આપણે કેવી રીતે અને ક્યાં દર્શન કરવાના.
Verse 111
स्तनकुण्डे उमायास्तु यः स्नायात्खलु मानवः ॥ स्कन्दलोकमवाप्नोति भूत्वा वैश्वानरद्युतिः
જે મનુષ્ય ઉમાના સ્તનકુંડમાં સ્નાન કરે છે, તે વૈશ્વાનર સમાન તેજસ્વી બની સ્કંદલોકને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 112
अहोरात्रं वसेद्यस्तु रुद्रजापो द्विजः शुचिः ॥ स भवेद्वेदविद्विद्वान्यज्वा पार्थिवपूजितः
શુદ્ધ દ્વિજ જો અહોરાત્ર ત્યાં રહી રુદ્રજપ કરે, તો તે વેદજ્ઞ, વિદ્વાન, યજ્ઞકર્તા અને રાજાઓ દ્વારા પૂજિત બને છે.
Verse 113
तत्र तत्राभवत्सर्वं पुण्यक्षेत्रं च सर्वशः ॥ शृङ्गमेतत्त्रिधाभूतं सम्यक्संश्रूयतां सुराः ॥
ત્યાં ત્યાં સર્વત્ર સમગ્ર પ્રદેશ પુણ્યક્ષેત્ર બની ગયો. હે દેવો, આ શિખર ત્રણ ભાગમાં વિભાજિત થયું—સાવધાન થઈ સાંભળો.
Verse 114
गिरिनद्यास्तु पुलिने हंसकुन्देन्दुसन्निभे ॥ गन्धामोदेन पुष्पाणां वासितं मधुगन्धिमत् ॥
પર્વત-નદીના રેતાળ કાંઠે—હંસ, કુંદ અને ચંદ્ર સમાન ઉજ્જ્વળ—ફૂલોના સુગંધિત ઝોકાથી તે સ્થાન મધુસમાન સુવાસથી મહેકતું હતું।
Verse 115
जग्राह केशवश्चापि मूलं तस्य महात्मनः ॥ त्रिभिरेवं गृहीतं तु त्रिधा भूतमभज्यत ॥
કેશવે પણ તે મહાત્માના મૂળને ગ્રહણ કર્યું. આ રીતે તે ત્રણ રીતે ગ્રહિત થતાં તે ત્રિધા વિભક્ત થઈ ગયું।
Verse 116
दीप्ततेजोमयशिराः शरीरं च चतुर्मुखम् ॥ शरीरेश इति ख्यातः सर्वत्र भुवनत्रये ॥
જેનુ શિર દીપ્ત તેજથી પ્રકાશિત છે અને જેનું શરીર ચતુર્મુખ છે, તે ત્રિભુવનમાં સર્વત્ર ‘શરીરેશ’ તરીકે ખ્યાત છે।
Verse 117
क्षेत्रं हि मम तज्ज्ञेयं योजनानि चतुर्दश ॥ हिमाद्रेस्तुङ्गशिखरात्प्रोद्भूता वाग्मती नदी ॥
તે મારું ક્ષેત્ર જાણવું, જે ચૌદ યોજન સુધી વિસ્તરેલું છે. હિમાલયના ઊંચા શિખર પરથી વાગ્મતી નદી પ્રાદુર્ભૂત થઈ।
Verse 118
भागीरथी वेगवती कलुषं दहते नृणाम् ॥ कीर्तनादेव संशुद्धे दर्शनाद्भूतिमाप्स्यति ॥
વેગવતી ભાગીરથી મનુષ્યોના કલુષને દહન કરે છે. માત્ર કીર્તનથી શુદ્ધિ થાય છે; દર્શનથી કલ્યાણ અને સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 119
वाग्मत्यां ते नराः स्नान्ति लभन्ते चोत्तमां गतिम् ॥ आर्ता भीताश्च संतप्ता व्याधितोऽव्याधितोऽपि वा ॥
વાગ્મતીમાં જે મનુષ્યો સ્નાન કરે છે તેઓ ઉત્તમ પરમગતિ પ્રાપ્ત કરે છે. આર્ત, ભીત, સંતપ્ત, વ્યાધિત કે અવ્યાધિત—બધા જ તેમાં સમાવિષ્ટ છે.
Verse 120
यस्तु दद्याद्प्रदीपं मे पर्वते श्रद्धयान्वितः ॥ सूर्यप्रभेषु देवेषु तस्योत्पत्तिर्विधीयते ॥
જે શ્રદ્ધાપૂર્વક પર્વત પર મને દીવો અર્પે છે, તેની પુનર્જન્મ-વ્યવસ્થા સૂર્યપ્રભ દેવોમાં નિર્ધારિત થાય છે.
Verse 121
क्रोशं क्रोशं सुरै रूपं तच्च संहृत्य निर्मितम् ॥ तीर्थं क्रोशोदकं नाम पुण्यं मुनिजनप्रियम् ॥
દરેક ક્રોશે દેવોએ રૂપને સંહરીને રચ્યું. તેથી ‘ક્રોશોદક’ નામનું તીર્થ બન્યું—પુણ્યદાયક અને મુનિજનોને પ્રિય.
Verse 122
वाग्मत्याः सलिले स्नात्वा ये मां पश्यन्ति संस्कृताः ॥ वाग्मती सरितां श्रेष्ठा यत्र यत्रावगाह्यते ॥
વાગ્મતીના જળમાં સ્નાન કરીને જે મને દર્શન કરે છે તેઓ સંસ્કૃત/શુદ્ધ થાય છે. વાગ્મતી નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; જ્યાં જ્યાં તેમાં અવગાહન થાય છે ત્યાં ત્યાં.
Frequently Asked Questions
The text frames ethical efficacy through disciplined interaction with place: purity (śauca), truthfulness (satya), restraint (jitendriyatā), and respectful sequencing of rites (e.g., honoring the guardian Vāsuki before entering) are presented as conditions under which pilgrimage, bathing, and offerings become socially stabilizing and morally reparative (pāpa-kṣaya).
No explicit lunar tithi, nakṣatra, or seasonal calendrics are specified. The text instead uses duration markers (e.g., ahorātra-vāsa for a dvija performing rudra-japa; multi-thousand-year divine durations in the prophecy section) and repeated practice formulas (“snātvā snātvā”) rather than festival dating.
Environmental stewardship appears indirectly through sacralized hydrology and grove-protection logic: the Vāgmatī and associated springs/confluences are treated as purifying systems requiring orderly access, clean bathing, and regulated offerings; the Śleṣmātaka-vana is depicted as a protected sacred habitat whose sanctity expands wherever the deity ‘moved, rested, or played,’ effectively turning landscape care into a dharma practice.
The chapter references major deities as narrative agents (Indra, Brahmā, Viṣṇu, Umā) and invokes Bhṛgu (via Bhṛgu-prapatana). It also contains a polity-and-lineage motif: Sūryavaṃśī kṣatriyas are said to later restore order after a period of mleccha control, establish dharma, and institute liṅga worship in the region.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.