Adhyaya 188: Section on the Origin and Procedure of Piṇḍa-Rites and Śrāddha: Rules of Mourning Impurity (Aśauca)
Piṇḍakalpa-śrāddhotpatti-prakaraṇa (Aśauca-vidhi)
Ritual-Manual (Antyeṣṭi/Preta-saṃskāra and Śrāddha)
આ અધ્યાયમાં પૃથિવી વરાહને મૃત્યુપશ્ચાત્ આશૌચ તથા શ્રાદ્ધ‑પિંડદાનની યોગ્ય વિધિ સમજાવવા વિનંતી કરે છે. વરાહ દિવસવાર ક્રમ જણાવે છે—નદીજળમાં સ્નાન, પિંડ અને જલતર્પણ, દસમા દિવસે વસ્ત્રધોવાણ‑શુદ્ધિ, મુંડનાદિ, અને અગિયારમા દિવસે એકોદ્દિષ્ટ કર્મમાં યોગ્ય બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવી તેને પ્રેતનો પ્રતિનિધિ માનવો. પ્રેતકાર્ય માટે યોગ્ય‑અયોગ્ય સ્થાનો નિર્ધારિત છે—સ્વચ્છ ભૂમિ પસંદ કરવી, પ્રદૂષિત અથવા વિક્ષુબ્ધ સ્થળો ટાળવા; પૃથિવીને સાક્ષી અને આધારરૂપે દર્શાવવામાં આવે છે. અતિથિસત્કાર, પ્રેતને આમંત્રણ‑સન્માનના મંત્રો, છત્ર‑પાદુકા‑વસ્ત્ર‑અન્નદાન, ઉચ્છિષ્ટ વ્યવહારના નિયમો, તેમજ આગળ માસિક અને વાર્ષિક શ્રાદ્ધવિધિ પણ વર્ણવાય છે. અંતે કહે છે કે આ વિધિઓની સ્થાપના આત્રેયે કરી અને નારદ સાક્ષી રહ્યા।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 188
Verse 1
अथ पिण्डकल्पश्राद्धोत्पतिप्रकरणम् ॥ धरण्युवाच ॥ देवदेवोऽसि देवानां लोकनाथोऽपरिग्रहः ॥ आशौचकर्म विधिवच्छ्रोतुमिच्छामि माधव ॥
હવે પિંડકલ્પ અને શ્રાદ્ધની ઉત્પત્તિ તથા વિધિનું પ્રકરણ શરૂ થાય છે. ધરણી બોલી—‘હે માધવ! તમે દેવોના દેવ, લોકનાથ અને અપરીગ્રહી છો. હું આશૌચકર્મની વિધિ નિયમસર સાંભળવા ઇચ્છું છું.’
Verse 2
श्रीवराह उवाच ॥ आशौचं शृणु कल्याणि यथा शुध्यन्ति मानवाः ॥ गतायुषस्तृतीयेन स्नानं कुर्यान्नदीजले ॥
શ્રીવરાહ બોલ્યા—‘હે કલ્યાણી! આશૌચ વિષે સાંભળો; મનુષ્યો કેવી રીતે શુદ્ધ થાય છે. આયુષ્ય સમાપ્ત થયા પછી ત્રીજા દિવસે નદીના જળમાં સ્નાન કરવું જોઈએ.’
Verse 3
पिण्डं सञ्चूरणं दद्यात्रिंश्च दद्याज्जलाञ्जलीन् ॥ चतुर्थे पञ्चमे षष्ठे पिण्डमेकं जलाञ्जलिम् ॥
પિંડદાન અને સંચૂરણ આપવું, તેમજ જળની ત્રણ અંજલિઓ અર્પણ કરવી. ચોથા, પાંચમા અને છઠ્ઠા દિવસે એક પિંડ અને એક જલાંજલી આપવી.
Verse 4
अन्यस्थानेषु दातव्यं स्नानात्त्वहनि सप्तमे ॥ एवं प्रतिदिनं कार्यं यावच्च दशमं दिनम् ॥
સાતમા દિવસે સ્નાન કર્યા પછી અન્ય સ્થાને દાન આપવું જોઈએ. આ રીતે દરરોજ દસમો દિવસ આવે ત્યાં સુધી કરવું જોઈએ.
Verse 5
क्षारादिना वस्त्रशौचं दिने च दशमे तथा ॥ तिलामलकस्नेहेन गोत्रजः स्नानमाचरेत् ॥
ક્ષાર વગેરે દ્વારા વસ્ત્રોની શુદ્ધિ કરવી જોઈએ, તેમજ દસમો દિવસે પણ. ગોત્રજ સગાએ તિલ અને આમલકના તેલથી સ્નાન કરવું જોઈએ.
Verse 6
पिण्डदानं विवर्त्याथ क्षौरकर्म तु कारयेत् ॥ स्नानं कृत्वा विधानॆन ज्ञातिभिः स्वगृहं व्रजेत् ॥
પછી પિંડદાન પૂર્ણ કરીને ક્ષૌરકર્મ (મુંડન) કરાવવું જોઈએ. વિધાન મુજબ સ્નાન કરીને સગાંસંબંધીઓ સાથે પોતાના ઘરે જવું જોઈએ.
Verse 7
एकादशे च दिवसे एकोद्दिष्टं यथाविधि ॥ स्नात्वा चैव शुचिर्भूत्वा प्रेतं विप्रेषु योजयेत् ॥
અને અગિયારમા દિવસે નિયમ મુજબ એકોદ્દિષ્ટ કર્મ કરવું જોઈએ. સ્નાન કરીને શુદ્ધ બની પ્રેતાર્પણ બ્રાહ્મણોમાં નિયોજિત કરવું જોઈએ.
Verse 8
एकोद्दिष्टं मनुष्याणां चातुर्वर्ण्यस्य माधवि॥ यथैकं द्रव्यसंयुक्तं स्वं विप्रं भोजयेत् तदा
હે માધવી, ચાતુર્વર્ણ્ય મનુષ્યો માટે એકોદ્દિષ્ટ કર્મ નિયમ મુજબ કરવાનું છે; તે પ્રસંગે એક જ સમ્યક્ તૈયાર કરેલા દ્રવ્યસમૂહથી પોતાના આમંત્રિત બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવવું જોઈએ.
Verse 9
स्नात्वा चैव शुचिर्भूत्वा प्रेतं प्रेतेषु योजयेत्॥ एकोद्दिष्टं तु द्रव्याणां चातुर्वर्ण्यस्य माधवि
સ્નાન કરીને શુચિ બની, મૃતને પ્રેતોમાં પ્રેતરૂપે યોજવો. હે માધવી, ચાતુર્વર્ણ્ય માટે દ્રવ્યોનું એકોદ્દિષ્ટ (શ્રાદ્ધ) વિધાન છે.
Verse 10
शुश्रूषया विपन्नानां शूद्राणां च वरानने॥ त्रयोदशे दिने प्राप्ते सुपक्वैर्भोजयेद्द्विजान्
હે વરાનને, વિપન્નો—શૂદ્રો સહિત—પ્રતિ સેવાભાવ રાખીને, ત્રયોદશ દિવસે પહોંચે ત્યારે, સારી રીતે પકાવેલા ભોજનથી દ્વિજોને ભોજન કરાવવું.
Verse 11
मृतस्य नाम चोद्दिश्य यस्यार्थे च प्रयोजितः॥ स्वर्गतस्येति संकल्प्य कृत्वा ब्राह्मणमन्दिरम्
મૃતકનું નામ ઉદ્દેશીને અને જેના હિતાર્થે આ કર્મ પ્રયોગિત છે, ‘સ્વર્ગગત માટે’ એવો સંકલ્પ કરીને, બ્રાહ્મણનું મંદિર/નિવાસ (વિધિસ્થાન) તૈયાર કરવું.
Verse 12
गत्वा निमन्त्रितं विप्रं नम्रो भूत्वा समाहितः॥ मन्त्रेणानेन भो देवि मनस्येव पठन्ति तम्
નિમંત્રિત વિપ્ર પાસે જઈ, નમ્ર અને સમાહિત બની, હે દેવી, આ મંત્રથી તેને પાઠ કરવો—તે મનમાં જ (ધ્યાનપૂર્વક) પણ પાઠિત થાય છે.
Verse 13
गतोऽसि दिव्यलोके त्वं कृतान्तविहितेन च॥ मनसा वायुभूतस्त्वं विप्रमेनं समाश्रय
‘કૃતાંત (મૃત્યુ)ના વિધાન મુજબ તું દિવ્યલોકમાં ગયો છે; મનથી વાયુરূপ (સૂક્ષ્મ) બની, આ વિપ્રનો આશ્રય લે.’
Verse 14
पादसंवाहनं कार्यं प्रेतस्य हितकाम्यया॥ प्रेतभोगशरीरे तु ब्राह्मणस्य च सुन्दरि
હે સુન્દરી! પ્રેતના હિતની ઇચ્છાથી પાદસંવાહન કરવું જોઈએ; કારણ કે આ કર્મમાં બ્રાહ્મણનું શરીર પ્રેત માટે ભોગ-શરીરરૂપે માનવામાં આવે છે।
Verse 15
यावत्तु तिष्ठते तत्र प्रेतभोगमुदीक्षते॥ तावन्न संस्पृशेद्भूमे मम गात्रं प्रतिष्ठितम्
જ્યાં સુધી તે ત્યાં રહી પ્રેતના ભોગગ્રહણને નિહાળે છે, ત્યાં સુધી ભૂમિને સ્પર્શ ન કરવો; કારણ કે મારું શરીર ત્યાં સ્થિર રીતે પ્રતિષ્ઠિત છે।
Verse 16
प्रभातायां तु शर्वर्यामुदिते च दिवाकरे॥ श्मश्रुकर्म प्रकर्तव्यं विप्रस्य तु यथाविधि
પ્રભાતે સૂર્ય ઉદિત થયા પછી, બ્રાહ્મણ માટે યથાવિધિ શ્મશ્રુ-કર્મ (ક્ષૌર/મુંડન સંબંધિત આચરણ) કરવું જોઈએ।
Verse 17
अस्तंगते तथादित्ये गत्वा ब्राह्मणमन्दिरम्॥ दत्त्वा तु पाद्यं विधिवन् नमस्कृत्य द्विजोत्तमम्
સૂર્ય અસ્ત થયા પછી બ્રાહ્મણના ગૃહે જઈ, વિધિવત્ પાદ્ય (પગ ધોવા માટેનું જળ) અર્પણ કરી શ્રેષ્ઠ દ્વિજને નમસ્કાર કરવો।
Verse 18
स्नापनाभ्यञ्जनं कार्यं प्रेतसन्तोषदायकम्॥ गृहीत्वा भूमिभागं च स्थण्डिलं तत्र कारयेत्॥
પ્રેતના સંતોષ માટે સ્નાપન અને અભ્યંજન કરવું જોઈએ. પછી જમીનનો એક ભાગ લઈને ત્યાં સ્થંડિલ (વિધિ-વેદી સ્થાન) બનાવવું।
Verse 19
चतुःषष्ठिकृतं भागं यथावत्सुकृतं भवेत्॥ ततो दक्षिणपूर्वेषु दिग्विभागेषु सुन्दरी॥
ચોસઠ ભાગોમાં યથાવત્ વિભાજન કરીને ગોઠવણી યોગ્ય રીતે પૂર્ણ કરવી જોઈએ. ત્યારબાદ, હે સુન્દરી, દક્ષિણ-પૂર્વથી આરંભ કરીને દિશાના ઉપવિભાગોમાં ક્રમે આગળ વધવું.
Verse 20
छायायां कुञ्जरस्यापि नदीकूलद्रुमे तथा॥ चाण्डालादिप्रहीणे तु प्रेतकार्यं समाचरेत्॥
હાથીની છાયામાં પણ અને નદીકાંઠાના વૃક્ષ પાસે પણ—જો તે સ્થાન ચાંડાલ વગેરે રહિત હોય—તો ત્યાં પ્રેતકાર્ય (પિતૃકર્મ) કરવું જોઈએ.
Verse 21
यं देशं च न पश्यन्ति कुक्कुटश्वानशूकराः॥ श्वा चापोहति रावेण गर्जितेन च शूकरः॥
જે સ્થળને કૂકડા, કૂતરા અને ડૂંગર ન જુએ/ન આવે, અને જ્યાં કૂતરાને બૂમથી તથા ડૂંગરને ઊંચા ગર્જનથી હાંકી શકાય—તે સ્થાન (યોગ્ય) માનવામાં આવે છે.
Verse 22
कुक्कुटः पक्षवातेन चाण्डालश्च यथा धरे॥ तत्र कुर्वन्ति ये श्राद्धं पितॄणां बन्धनप्रदम्॥
જ્યાં કૂકડો પાંખોના ફફડાટથી ઘૂસી આવે અને જ્યાં ચાંડાલ જમીન પર હાજર હોય—ત્યાં જે લોકો શ્રાદ્ધ કરે છે, તેઓ પિતૃઓ માટે બંધનનું કારણ બને છે.
Verse 23
वर्जनीया बुधैरेते प्रेतकार्येषु सुन्दरी॥ देवतासुरगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः॥
હે સુન્દરી, પ્રેતકાર્યમાં વિદ્વાનોને આ બધાથી દૂર રહેવું જોઈએ—દેવતા, અસુર, ગંધર્વ, પિશાચ, નાગ અને રાક્ષસ.
Verse 24
नागा भूतानि यज्ञाश्च ये च स्थावरजङ्गमाः॥ स्नानं कृत्वा यथा देवि तव पृष्ठे प्रतिष्ठिताः॥
હે દેવી! નાગો, ભૂતો, યજ્ઞો તથા જે કંઈ સ્થાવર-જંગમ છે તે સર્વ સ્નાન કરીને તારા પીઠ પર, અર્થાત્ પૃથ્વી પર, યથાવત્ પ્રતિષ્ઠિત થાય છે।
Verse 25
धारयिष्यामि सुश्रोणि विष्णुमायाततं जगत्॥ चण्डालमादितः कृत्वा नराणां तु शुभाशुभम्॥
હે સુશ્રોણિ! વિષ્ણુની માયાથી વિસ્તરેલું આ જગત હું ધારણ કરીશ; ચાંડાલથી આરંભ કરીને મનુષ્યોના શુભ-અશુભ ભેદ પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે।
Verse 26
स्नानं कुर्वन्तु ते भूमे स्थण्डिले तदनन्तरे॥ अकृत्वा पृथिवीभागं निवापं ये तु कुर्वते॥
હે ભૂમે! તેઓ સ્નાન કરે અને ત્યારબાદ તૈયાર કરેલા સ્થંડિલ પર (કર્મ) કરે; પરંતુ જે લોકો પૃથ્વીનો ભાગ તૈયાર કર્યા વિના નિવાપ અર્પણ કરે છે—
Verse 27
त्वदधीनं जगद्भद्रे तवोच्छिष्टं हतं भवेत्॥ न देवाः पितरस्तस्य गृह्णन्तीह कदाचन॥
હે ભદ્રે! જગત તારા અધિન છે; જે વસ્તુ તારો ઉચ્છિષ્ટ માનીને અપવિત્ર થાય તે નષ્ટ સમાન બને છે. તેનું અર્પણ અહીં દેવો અને પિતરો કદી સ્વીકારતા નથી।
Verse 28
कृत्वा तु पिण्डसङ्कल्पं नामगोत्रेण माधवि ॥ पश्चादश्नन्ति गोत्राणि कुलजाश्चैकभोजनाः ॥
હે માધવી! નામ અને ગોત્ર સાથે પહેલાં પિંડદાનનો સંકલ્પ કરીને, ત્યારબાદ સમાન ગોત્રવાળા અને કુલજનો એકસાથે એકભોજન કરે છે।
Verse 29
न दद्यादन्यगोत्रेभ्यो ये न भुञ्जन्ति तत्र वै ॥ चतुर्णामपि वर्णानां प्रेतकार्येषु सुन्दरी ॥
જે ત્યાં ભોજન કરતા નથી એવા અન્ય ગોત્રવાળાને (નિયત) ભાગ ન આપવો; હે સુન્દરી, પ્રેતકાર્યોમાં આ નિયમ ચારેય વર્ણો માટે સમાન છે.
Verse 30
एवं दत्तेन प्रीयन्ते प्रेतलोकगता नराः ॥ अदत्वा प्रेतभागं तु भुङ्क्ते यस्तत्र मानवः ॥
આ રીતે આપેલા અર્પણથી પ્રેતલોક ગયેલા લોકો પ્રસન્ન થાય છે. પરંતુ પ્રેતભાગ આપ્યા વિના જે માણસ ત્યાં ભોજન કરે છે, તે વિધિ વિરુદ્ધ વર્તે છે.
Verse 31
गत्वा महानदीं सोऽपि सचैलं स्नानमाचरेत् ॥ तीर्थानि मनसा गत्वा त्रिभिरभ्युक्षयेद्भुवम् ॥
મહાનદી પાસે જઈ તે પણ વસ્ત્રসহ સ્નાન કરે. મનથી તીર્થોનું આશ્રય લઈ ભૂમિ પર ત્રણ વાર જળ છાંટે.
Verse 32
एवं शुद्धिं ततः कृत्वा ब्राह्मणान् शीघ्रमानयेत् ॥ आगतांश्च द्विजान् दृष्ट्वा कर्त्तव्या स्वागतकिया ॥
આ રીતે શુદ્ધિ કરીને પછી તરત બ્રાહ્મણોને બોલાવી લાવવો. અને આવેલા દ્વિજોને જોઈ યોગ્ય સ્વાગત-ક્રિયા કરવી જોઈએ.
Verse 33
अर्घ्यं पाद्यं ततो दद्याद्धृष्टपुष्टेन माधवि ॥ आसनं चोपकल्पेत मन्त्रेण विधिपूर्वकम् ॥
પછી પ્રસન્ન અને સુસજ્જ ભાવથી, હે માધવી, અર્ઘ્ય અને પાદ્ય અર્પણ કરવું; તેમજ મંત્ર સાથે વિધિપૂર્વક આસન ગોઠવવું.
Verse 34
मन्त्रः— इदं ते आसनं दत्तं विश्रामं क्रियतां द्विज ॥ कुरुष्व मे प्रसादं च सुप्रसीद द्विजोत्तम ॥
મંત્ર— આ આસન તમને અર્પણ કર્યું છે; હે દ્વિજ, વિશ્રામ કરો. મારા પર પ્રસાદ કરો અને હે દ્વિજોત્તમ, સુપ્રસન્ન થાઓ॥
Verse 35
उपवेश्यासने विप्रं छत्रं सङ्कल्पयेत्पुनः ॥ निवारणार्थमाकाशे भूता गगनचारिणः ॥
આસન પર વિપ્રને બેસાડીને, ફરી છત્રનો સંકલ્પ કરવો—આકાશમાં ફરતા ભૂતોના નિવારણ માટે॥
Verse 36
देवगन्धर्व यक्षाश्च सिद्धसङ्घा महासुराः ॥ धारणार्थं तथाकाशे छत्रं तेजस्विनां कृतम् ॥
દેવ, ગંધર્વ, યક્ષ, સિદ્ધસંઘ અને મહાસુર—આવા તેજસ્વીઓના આવરણ/રક્ષણાર્થે આકાશમાં છત્ર રચાયું છે॥
Verse 37
छत्रमावरणार्थं तु दद्याञ्चैव द्विजातये ॥ आकाशे तत्र पश्यन्ति देवाः सिद्धपुरोगमाः ॥
આવરણ/રક્ષણાર્થે દ્વિજાતિને છત્ર અવશ્ય આપવું જોઈએ; અને ત્યાં આકાશમાં સિદ્ધો આગેવાન બની દેવો નિહાળે છે॥
Verse 38
गन्धर्वा ह्यसुराः सिद्धा राक्षसाः पिशिताशिनः ॥ दृश्यामानेषु सर्वेषु प्रेतः संव्रीडितो भवेत् ॥
ગંધર્વ, અસુર, સિદ્ધ, રાક્ષસ અને માંસભક્ષક—આ બધા દેખાય ત્યારે પ્રેત લજ્જાથી સંકોચિત થાય છે॥
Verse 39
व्रीडमानं ततो दृष्ट्वा हसन्त्यसुरराक्षसाः ॥ एवं निवारणं छत्रमादित्येन कृतं पुरा ॥
તેને આમ લજ્જિત થયેલો જોઈ અસુરો અને રાક્ષસો હસ્યા. આ રીતે પ્રાચીનકાળે આદિત્ય (સૂર્ય)એ અપાયનિવારણ માટે રક્ષાત્મક ‘છત્ર’ બનાવ્યું.
Verse 40
प्रेतलोकगतानां च सर्वदेवर्षिणां पुरा ॥ अग्निवर्षं शिलावर्षं तप्तं तत्र जलोदकम् ॥
પ્રાચીનકાળે પ્રેતલોકમાં ગયેલા સર્વ દેવર્ષિઓ માટે ત્યાં અગ્નિવર્ષા અને શિલાવર્ષા થઈ; અને ત્યાંનું પાણી પણ તપ્ત હતું.
Verse 41
भस्मवर्षं ततो घोरमहोरात्रेण माधवि ॥ पादौ च ते न दह्येतां यमस्य विषयं गते ॥ तमोऽन्धकारविषमं दुर्गमं घोरदर्शनम् ॥
પછી, હે માધવી, એક જ અહોરાત્રમાં ભયંકર ભસ્મવર્ષા થાય છે. યમના વિષયમાં પ્રવેશ્યા પછી તારા પગ ન બળે. તે લોક તમસ્-અંધકારથી વિષમ, દુર્ગમ અને ઘોર દર્શનવાળો છે.
Verse 42
एकाकी दुःसहं लोके पथा येन स गच्छति ॥ कालो मृत्युश्च दूतश्च यष्टिमुद्यम्य पृष्ठतः ॥
તે એકલો, લોકમાં દુઃસહ કષ્ટ સહન કરીને જે માર્ગે જાય છે; તેની પાછળ કાળ, મૃત્યુ અને દૂત લાકડી ઉંચી કરીને અનુસરે છે.
Verse 43
अहोरात्रेण घोरेण प्रेतं नयति माधवि ॥ दद्यात्तदर्थं विप्राय पदत्रे च सुखावहे ॥
હે માધવી, ભયંકર એક અહોરાત્રમાં તે પ્રેતને આગળ લઈ જાય છે. તેથી સુખ આપતી પાદુકાની જોડી બ્રાહ્મણને દાન આપવી જોઈએ.
Verse 44
पश्चाद्धूपं च दीपं च दद्याद्वै मन्त्रपूर्वकम् ॥ याति येन विजानीयात्पृथक्प्रेतेन योजयेत् ॥
ત્યારબાદ મંત્રપૂર્વક ધૂપ અને દીપ અર્પણ કરવો. પ્રેત જે માર્ગે જાય છે તે જાણી, દરેક પ્રેત માટે આ અર્પણ અલગ અલગ રીતે નિયોજિત કરવું.
Verse 45
नामगोत्रमुदाहृत्य प्रेताय तदनन्तरम् ॥ शीघ्रमावाहयेद्भूमे दर्भपात्रे च भूतले ॥
નામ અને ગોત્ર ઉચ્ચારીને, ત્યારબાદ તરત જ પ્રેતનું શીઘ્ર આવાહન કરવું. ધરતી પર મૂકેલા દર્ભ-પાત્રમાં, ભૂતલ પર જ તેને સ્થાપિત કરવું.
Verse 46
मन्त्रः— इह लोकं परित्यज्य गतोऽसि परमां गतिम् ॥ गृह्ण गन्धं मुदा युक्तो भक्त्या प्रेतोपपादितम् ॥
મંત્ર— ‘આ લોક ત્યજીને તું પરમ ગતિને પામ્યો છે. આનંદયુક્ત થઈ, ભક્તિપૂર્વક પ્રેત માટે અર્પિત આ સુગંધ ગ્રહણ કર.’
Verse 47
गन्धमन्त्रः— सर्वगन्धं सर्वपुष्पं धूपं दीपं तथैव च ॥ प्रतिगृह्णीष्व विप्रेन्द्र प्रेतमोक्षप्रदो भव ॥
ગંધ-મંત્ર— ‘સર્વ સુગંધ, સર્વ પુષ્પ, ધૂપ અને દીપ—આ બધું સ્વીકાર. હે વિપ્રેન્દ્ર, પ્રેતમોક્ષ આપનાર બન.’
Verse 48
एवं वस्त्राणि विप्राय सर्वाण्याभरणानि च ॥ पुनः पुनश्च पक्वान्नं प्रयच्छेत् तु वसुन्धरे ॥
આ રીતે વિપ્રને વસ્ત્રો તથા સર્વ આભૂષણો આપવાં. હે વસુંધરા, ફરી ફરી પક્વ અન્ન પણ અર્પણ કરવું.
Verse 49
एवमादीनि द्रव्याणि प्रेतभोग्यानि सर्वशः ॥ पादशौचादि त्रिः कृत्वा चातुर्वर्ण्यस्य माधवि ॥
આ પ્રકારની પ્રેતભોગ્ય દ્રવ્યોને સર્વ રીતે વિધિપૂર્વક ગોઠવી, હે માધવી, પાદશૌચ વગેરે શુદ્ધિ ત્રણ વાર કરીને, ચાતુર્વર્ણ્ય માટે આ વિધાન જણાવાયું છે।
Verse 50
एवंविधः प्रयोक्तव्यः शूद्राणां मन्त्रवर्जितम् ॥ अमन्त्रस्य च शूद्रस्य विप्रो गृह्णाति मन्त्रतः ॥
આ જ રીતે શૂદ્રો માટે મંત્ર વિના પ્રયોગ કરવો; અને મંત્ર ન વપરાતા શૂદ્રના અર્પણને બ્રાહ્મણ મંત્રો સાથે ગ્રહણ કરે છે।
Verse 51
एतत्सर्वं विनिर्वर्त्य पक्वान्नं भोजयेद् द्विजम् ॥ भोक्ष्यमाणेन विप्रेण ज्ञानशुद्धेन सुन्दरि ॥
આ બધું પૂર્ણ કરીને, હે સુન્દરી, પક્વ અન્નથી દ્વિજને ભોજન કરાવવું; અને ભોજન કરનાર બ્રાહ્મણ જ્ઞાનથી શુદ્ધ હોવો જોઈએ।
Verse 52
प्रेताय प्रथमं दद्याद् न स्पृशेत परात्परम् ॥ सर्वं व्यञ्जनसंयुक्तं प्रेतभागं प्रकल्पयेत् ॥
પ્રથમ પ્રેતને ભાગ આપવો, ત્યાર પછી (ભોજનને) સ્પર્શ ન કરવો; સર્વ વ્યંજન સાથે પ્રેતનો ભાગ નિર્ધારિત કરવો।
Verse 53
पितृस्थाने प्रदातव्यं विधानान्मन्त्रसंयुतम् ॥ एवं प्रेतेषु विप्रेषु एव कालो न विद्यते ॥
પિતૃસ્થાને વિધાન મુજબ મંત્રો સાથે અર્પણ કરવું જોઈએ; આ રીતે પ્રેતસંબંધિત બ્રાહ્મણ-સહિત કર્મોમાં અલગ સમય-નિયમ જણાવાયેલો નથી।
Verse 54
हस्तशौचं पुनः कृत्वा ह्युपस्पृश्य यथाविधि ॥ समन्त्रं प्रतिगृह्णाति पक्वान्नं भक्ष्यभोजनम् ॥
ફરીથી હસ્તશૌચ કરીને અને વિધિ મુજબ જળસ્પર્શ/આચમન કરીને, તે મંત્રો સાથે પક્વ અન્ન—ભક્ષ્ય અને ભોજ્ય—ગ્રહણ કરે છે.
Verse 55
भुज्यमानस्य विप्रस्य प्रेतभागं च नित्यशः ॥ ज्ञातिवर्गेषु गोत्रेषु सम्बन्धिस्वजनेषु च ॥
ભોજન કરતા બ્રાહ્મણ માટે પ્રેત-ભાગ નિત્ય રાખવો; તે જ્ઞાતિવર્ગો, ગોત્રો તથા સંબંધિત સ્વજનોમાં પણ લાગુ પડે છે.
Verse 56
भागस्तत्र प्रदातव्यस्तस्यार्थे यस्य विद्यते ॥ विप्राय दीयमाने तु वारणीयं न केनचित् ॥
જ્યાં જેનો અધિકાર હોય તેના હિતાર્થે ત્યાં ભાગ આપવો જોઈએ; અને બ્રાહ્મણને આપતી વેળાએ કોઈએ પણ અટકાવવું નહીં.
Verse 57
निवारयति यो दत्तं गुरुघात्याफलं लभेत् ॥ न देवा प्रतिगृह्णन्ति नाग्नयः पितरस्तथा ॥
જે આપાતું દાન રોકે છે, તેને ગુરુહત્યાસમાન ફળ મળે છે; દેવો તેને સ્વીકારતા નથી, અગ્નિઓ પણ નહીં, અને પિતૃઓ પણ નહીં.
Verse 58
एवं विलुप्यते धर्मः प्रेतस्तत्र न तुष्यति ॥ एवं विचिन्त्यमानस्य यथा धर्मो न लुप्यते ॥
આ રીતે ધર્મનો લોપ થાય છે અને ત્યાં પ્રેત તૃપ્ત થતો નથી; તેથી ધર્મ ક્ષીણ ન થાય એ રીતે વિચાર કરવો જોઈએ.
Verse 59
ज्ञातिसम्बन्धिमध्ये तु यो दद्यात्प्रेतभोजनम् ॥ हृष्टेन मनसा विप्रे प्रेतभागं विशेषतः ॥
જ્ઞાતિ‑સંબંધીઓમાં જે કોઈ, હે બ્રાહ્મણ, હર્ષિત મનથી પ્રેત માટે ભોજન આપે છે, તે વિશેષરૂપે પ્રેતભાગ અર્પે છે.
Verse 60
कूटवत्प्रतितिष्ठेत दृष्ट्वा तृप्तिं न गच्छति ॥ एवं तु प्रेतभावेन शीघ्रं मुञ्चति किल्बिषात् ॥
તે સ્તંભની જેમ સ્થિર રહે; (વિધિ) જોઈને પણ તૃપ્તિ તરત મળતી નથી. પરંતુ આ રીતે પ્રેત‑ભાવથી તે ઝડપથી દોષ/પાપમાંથી મુક્ત થાય છે.
Verse 61
तृप्तिं ज्ञात्वा तु विप्रस्य पक्वान्नेन तु माधवि ॥ दातव्यमुदके तस्य पाणावभ्युक्षणं ततः ॥
હે માધવી, પક્વ અન્નથી બ્રાહ્મણની તૃપ્તિ જાણી પછી તેને જળ આપવું; ત્યારબાદ તેના હાથ પર જળ છાંટવું.
Verse 62
दातव्यं तत्र चोच्छिष्टं येन हेतुमगर्हितम् ॥ उपस्पृश्य विधानेंन मम तीर्थगतेन च ॥
ત્યાં ઉચ્છિષ્ટ (શેષ) એવી રીતે આપવું કે તેનો હેતુ નિંદનીય ન બને. વિધાન મુજબ આચમન/ઉપસ્પર્શ કરીને, અને મારા તીર્થ‑વિધાન સાથે પણ…
Verse 63
शुचिर्भूत्वा तु विधिवत्कृत्वा शान्त्युदकानि तु ॥ प्रणम्य शिरसा देवि निवापस्थानमागतः ॥ मन्त्रैः स्तुतिस्तु कर्त्तव्या तव भक्त्या । अवतिष्ठता ॥
શુચિ બની વિધિપૂર્વક શાંત્યુદક કરી, હે દેવી, મસ્તક નમાવી પ્રણામ કરીને નિવાપ‑સ્થાને પહોંચવું. ત્યાં સ્થિર રહી, તારી ભક્તિથી મંત્રો દ્વારા સ્તુતિ કરવી.
Verse 64
नमो नमो मेदिनी लोकमातरुर्व्यै महाशैलशिलाधरायै ॥ नमो नमो धारिणि लोकधात्रि जगत्प्रतिष्ठे वसुधे नमोऽस्तु ते ॥
હે મેદિની, લોકમાતા! તમને વારંવાર નમસ્કાર. જે મહાપર્વતો અને શિલાઓને ધારણ કરો છો, તે વસુધાને નમસ્કાર. હે ધારિણી, લોકધાત્રી, જગતની પ્રતિષ્ઠા—તમને નમોऽસ્તુ.
Verse 65
एवं निवापदानेन तव भक्तेन सुन्दरि ॥ दद्यात्तिलोदकं तस्य नामगोत्रमुदाहरेत् ॥
હે સુન્દરી! આ રીતે નિવાપ-દાન કરીને તમારો ભક્ત તે (મૃત) માટે તિલ-જળ અર્પણ કરે અને તેનું નામ તથા ગોત્ર ઉચ્ચારે.
Verse 66
जानुभ्यामवनीं गत्वा नमस्कृत्य द्विजोत्तमान् ॥ पाणिं संगृह्य हस्तेन मन्त्रेणोत्थापयेद्द्विजान् ॥
ઘૂંટણીએ જમીન પર જઈ, શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને નમસ્કાર કરીને, પોતાના હાથથી તેમનો હાથ પકડી, મંત્ર સાથે તે બ્રાહ્મણોને ઊભા કરાવે.
Verse 67
दद्याच्छय्यानं देवि तथैवाञ्जनकङ्कणम् ॥ अञ्जनं कङ्कणं गृह्य शय्यामाक्रम्य स द्विजः ॥
હે દેવી! શય્યા દાન આપવું, તેમજ અંજન અને કંકણ પણ આપવું. અંજન અને કંકણ લઈને તે દ્વિજ શય્યા પર પગ મૂકે.
Verse 68
मुहूर्तं तत्र विश्रम्य निवापस्थानमागतः॥ गवां लाङ्गूलमुद्धृत्य दद्याद्ब्राह्मणहस्तके
ત્યાં થોડો સમય વિશ્રામ કરીને તે નિવાપ-સ્થાને આવે. ગાયની પૂંછડી ઉંચકી બ્રાહ્મણના હાથમાં આપે.
Verse 69
पात्रेणोदुम्बरस्थेन कृत्वा कृष्णतिलोदकम्॥ उदाहरेत्तु मन्त्रान्वै सौरभेयान् द्विजातयः
ઉદુંબર-લાકડાના પાત્રમાં કાળા તલ મિશ્રિત જળ તૈયાર કરીને, દ્વિજાતિઓએ ત્યારબાદ સૌરભેય (ગૌ-સંબંધિત) પરંપરાના મંત્રો ઉચ્ચારવા જોઈએ।
Verse 70
मन्त्रपूतं तदा तोयं सर्वपापप्रणाशनम्॥ उद्धृत्य तच्च लाङ्गूलं तोयेनाभ्युक्ष्य वै ततः
ત્યારે મંત્રથી પવિત્ર થયેલું, સર્વ પાપનો નાશ કરનારું તે જળ લઈને, તે લાંગૂલ (પૂંછડી) ઉંચકી પછી તે જળથી છાંટવું/અભ્યુક્તિ કરવી।
Verse 71
गत्वा तु ब्राह्मणेभ्योऽपि स्वगृहं यत्र तिष्ठति॥ पक्वान्नं भोजयेत्सर्वं न तिष्ठेत् प्रतिवासिकम्
પછી બ્રાહ્મણોની સેવા-સત્કાર કરીને, જ્યાં પોતે રહે છે તે સ્વગૃહે જઈ, સર્વ પક્વાન્ન ભોજન કરાવવું; અને ‘પ્રતિવાસિક’ બનીને અટકી ન રહેવું।
Verse 72
पिपीलिकादिभूतानि प्रेतभागं च सर्वशः॥ कृत्वा तु तर्पणं देवि यस्यार्थे तस्य कल्पयेत्
હે દેવી! ચીંટીઓ વગેરે જીવ અને પ્રેતભાગ પણ સર્વ રીતે અર્પણ કરીને તર્પણ કરી, જેના હિતાર્થે આ કરવામાં આવ્યું છે તેના કલ્યાણ માટે જ તેને નિમિત્ત કરવું।
Verse 73
भुक्तेषु तेषु सर्वेषु दीनानाथान् प्रतर्प्य च॥ प्रेतराजपुरं गत्वा प्रयच्छति स माधवि
જ્યારે તેઓ બધા ભોજન કરી લે અને દીન-અનાથોને પણ તૃપ્ત કરે, ત્યારે તે—હે માધવી—પ્રેતરાજના નગરમાં જઈ તદનુરૂપ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 74
सर्वान्नमक्षयं तस्य दत्तं भवति सुन्दरि॥ कर्तव्य एवं संस्कारः प्रेतभावविशोधनः
હે સુન્દરી, તેના માટે આપેલું સર્વ અન્ન પુણ્યરૂપે અક્ષય બને છે. આ રીતે પ્રેતભાવને શુદ્ધ કરનાર સંસ્કાર કરવો જોઈએ.
Verse 75
नेमिपभृतिभिः शौचं चातुर्वर्ण्यस्य सर्वतः॥ भविष्यति न सन्देहो दृष्टपूर्वं स्वयम्भुवा
નેમિ વગેરે દ્વારા ચાતુર્વર્ણ્યની શુચિતા સર્વત્ર સ્થાપિત થશે—કોઈ સંશય નથી; આ પૂર્વે સ્વયંભૂએ જોયું હતું.
Verse 76
कृत्वा तु धर्मसंकल्पं प्रेतकार्यं विशेषतः॥ न भेतव्यं त्वया पुत्र प्रेतकार्ये कृते सति
ધર્મસંકલ્પ કરીને, વિશેષરૂપે પ્રેતકાર્ય પૂર્ણ કર્યા પછી, હે પુત્ર, પ્રેતકાર્ય થઈ ગયા બાદ તારે ભય રાખવો નહીં.
Verse 77
विस्तरेण मया प्रोक्तं प्रत्यक्षं नारदस्य च॥ त्वया वत्स सुतस्यार्थे क्रतुरेकः प्रतिष्ठितः
મેં આ વાત વિસ્તારે કહી છે, અને નારદને પણ તે પ્રત્યક્ષ જાણીતું છે. હે વત્સ, તારા પુત્રના હિતાર્થે તું એક ક્રતુ (યજ્ઞકર્મ) સ્થાપિત/સંપન્ન કર્યો છે.
Verse 78
तस्मात्प्रभृति लोकेषु पितृयज्ञो भविष्यति ॥ एवं यास्यति वत्स त्वं न शोकं कर्त्तुमर्हसि ॥
તે સમયથી લોકમાં પિતૃયજ્ઞ થતો રહેશે. હે વત્સ, આ રીતે જ તે આગળ વધશે; તારે શોક કરવો યોગ્ય નથી.
Verse 79
शिवलोकं ब्रह्मलोकं विष्णुलोकं न सशंयः ॥ एवमुक्त्वा तदात्रेयः पितृकर्म यथाविधि ॥
તે શિવલોક, બ્રહ્મલોક અથવા વિષ્ણુલોક પ્રાપ્ત કરે છે—એમાં શંકા નથી. એમ કહી તે આત્રેયે વિધિ મુજબ પિતૃકર્મ કર્યું.
Verse 80
प्रेतस्यावाहनं कृत्वा शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥ पक्वान्नं भोजयेत्तत्र प्रेतभागं यथाविधि ॥
પ્રેતનું આવાહન કરીને, શુદ્ધ અને સમાધાન ચિત્તથી, ત્યાં પક્વ અન્ન અર્પણ કરવું—વિધિ મુજબ પ્રેતભાગ નિર્ધારિત કરીને.
Verse 81
मन्त्रयुक्तोपचारेण चातुर्वर्ण्यस्य सर्वतः ॥ वृषलानाममन्त्राणां प्रयोक्तव्यं यथाविधि ॥
મંત્રયુક્ત ઉપચારોથી આ વિધાન ચાતુર્વર્ણ્ય માટે સર્વથા છે; પરંતુ વૃષલો માટે તે મંત્ર વિના, વિધિ મુજબ, કરવું જોઈએ.
Verse 82
प्रेतकार्ये निवृत्ते तु पूर्णे संवत्सरे तथा ॥ प्रयान्ति जन्तवः केचिद्गत्वा गच्छन्ति चापरे ॥
પ્રેતકાર્ય નિવૃત્ત થયા પછી અને પૂર્ણ એક વર્ષ પૂરુ થતાં, કેટલાક જીવ પ્રસ્થાન કરે છે; અને કેટલાક આગળ જઈને વધુ આગળ વધે છે.
Verse 83
पितामहः स्नुषा भार्या ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवाः ॥ यद्येते बहवः सन्ति स्वप्नोपममिदं जगत् ॥
પિતામહ, વહુ, પત્ની તથા જ્ઞાતિ-સંબંધિ-બાંધવો—એ બધા ઘણાં હોય તોય આ જગત સ્વપ્ન સમાન છે.
Verse 84
स्वयं मुहूर्त्तं रोदित्वा ततो याति पराङ्मुखः ॥ स्नेहपाशेन बद्धो वै क्षणार्द्धान्मुच्यते ततः ॥
તે એક મુહૂર્ત રડીને પછી મોં ફેરવીને ચાલ્યો જાય છે. સ્નેહના પાશથી બંધાયેલો હોવા છતાં અર્ધ ક્ષણમાં તેમાંથી મુક્ત થાય છે.
Verse 85
कस्य माता पिता कस्य कस्य भार्या सुतास्तथा ॥ युगे युगे तु वर्त्तन्ते मोहपाशेन बध्यते ॥
કwhose માતા, કwhose પિતા? કwhose પત્ની અને તેમ જ કwhose પુત્રો? યુગે યુગે એ બદલાતાં રહે છે; જીવ મોહના પાશથી બંધાય છે.
Verse 86
स्नेहभावेन कर्त्तव्यः संस्कारो हि मृतस्य च ॥ मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ॥
મૃતકના સંસ્કાર પણ સ્નેહભાવથી જ કરવા જોઈએ. કારણ કે (સંસારમાં) હજારો માતા-પિતા અને સૈંકડો પુત્રો તથા પત્નીઓ થઈ ચૂક્યા છે.
Verse 87
संसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम् ॥ स्वयम्भुवा विधिः प्रोक्तः प्रेतसंस्कारलक्षणः ॥
સંસારચક્રમાં અનુભવાયેલાં તે કોના છે, અને અમે કોના છીએ? સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) એ પ્રેત-સંસ્કારના લક્ષણવાળી વિધિ પ્રગટ કરી છે.
Verse 88
प्रेतकार्ये निवृत्ते तु पितृत्वमुपजायते ॥ मासि मासि ह्यमायां वै कर्त्तव्यं पितृतर्पणम् ॥
પ્રેતકાર્ય પૂર્ણ થયા પછી મૃતકને પિતૃત્વ પ્રાપ્ત થાય છે. તેથી દર માસની અમાવાસ્યાએ પિતૃતર્પણ કરવું જોઈએ.
Verse 89
एवमुक्त्वा स आत्रेयः पितृयज्ञविनिश्चयम् ॥ मुहूर्ते ध्यानमास्थाय तत्रैवान्तरधीयत ॥
આ રીતે પિતૃયજ્ઞની નિશ્ચિત વિધિ કહીને ઋષિ આત્રેય ક્ષણમાત્ર ધ્યાનમાં સ્થિત થઈ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા।
Verse 90
नारद उवाच ॥ श्रुत्वा तु मृतसंस्कारमात्रेयोक्तं यथाविधि ॥ चातुवर्ण्यस्य सर्वस्य त्वया धर्मः प्रतिष्ठितः ॥
નારદ બોલ્યા—આત્રેયે યથાવિધિ કહેલા મૃતસંસ્કાર સાંભળી, તમારા દ્વારા સમગ્ર ચાતુર્વર્ણ્ય માટે ધર્મ પ્રતિષ્ઠિત થયો છે।
Verse 91
पितृयज्ञमुपश्राद्धे मासि मासि दिने तथा ॥ वर्त्तयन्ति यथान्यायमृषयश्च तपोधनाः ॥
તપોધન ઋષિઓ ઉપશ્રાદ્ધમાં તથા દર મહિને નિશ્ચિત દિવસે પણ યથાન્યાય પિતૃયજ્ઞનું આચરણ કરે છે।
Verse 92
निर्दिष्टं ब्राह्मणानां वै शूद्राणां मन्त्रवर्जितम् ॥ नेमिना च कृतं श्राद्धं ततः प्रभृति वै द्विजाः ॥
બ્રાહ્મણો માટે (મંત્રসহ) આ વિધિ નિર્દિષ્ટ છે, અને શૂદ્રો માટે મંત્રવર્જિત કહેવાઈ છે। નેમિએ શ્રાદ્ધ કર્યું; ત્યારથી દ્વિજોએ આ પ્રથા અનુસરી।
Verse 93
कुर्वन्ति सततं श्राद्धं नैमिश्राद्धं तदुच्यते ॥ स्वस्त्यस्तु ते महाभाग यास्यामि मुनिसत्तम ॥
તેઓ સતત શ્રાદ્ધ કરે છે; તેને ‘નૈમિ-શ્રાદ્ધ’ કહેવામાં આવે છે। હે મહાભાગ, તમારું કલ્યાણ થાઓ; હે મુનિસત્તમ, હું હવે પ્રસ્થાન કરું છું।
Verse 94
एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठो नारदो द्विजतत्तमः ॥ तेजसा द्योतयन्सर्वं गतः शक्रपुरं प्रति ॥
આ રીતે કહીને, મુનિશ્રેષ્ઠ અને દ્વિજોમાં ઉત્તમ નારદ પોતાના તેજથી સર્વત્ર પ્રકાશ પાથરી શક્રના નગર તરફ પ્રસ્થાન કર્યા.
Verse 95
एवं च पिण्डसंकल्पं श्राद्धोत्पत्तिश्च माधवि ॥ आत्रेयेणैव मुनिना स्थापितं ब्राह्मणेषु च ॥
હે માધવી, આ રીતે પિંડ-સંકલ્પ અને શ્રાદ્ધની ઉત્પત્તિ—બન્ને—ઋષિ આત્રેયે જ બ્રાહ્મણોમાં સ્થાપિત કરી.
Verse 96
अपाकद्रव्यं संगृह्य ब्रह्मणो वचनं यथा ॥ त्रिषु वर्णेषु कर्त्तव्यं पाकभोजनमित्युत ॥
કાચા દ્રવ્યો એકત્ર કરીને, બ્રહ્માના વચન મુજબ, ત્રણ વર્ણોમાં પક્વ ભોજન-દાન કરવું જોઈએ—એવું કહેવાયું છે.
Verse 97
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ॥ जुहुयाद्ब्राह्मणमुखे तृप्तिर्भवति शाश्वती ॥
પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ—એમના માટે બ્રાહ્મણના મુખમાં આહુતિ આપવી જોઈએ; તેથી પિતૃઓને શાશ્વત તૃપ્તિ થાય છે.
Verse 98
निपातदेशं संगृह्य शुचिदेशे समाहितः॥ नदीकूले निखाते वा प्रेतभूमिं विनिर्देशेत्॥
નિપાત-સ્થાન પસંદ કરીને, શુચિ સ્થાને મન એકાગ્ર રાખીને, નદીકાંઠે અથવા ખોદેલા સ્થાને ‘પ્રેતભૂમિ’ નિર્ધારિત કરવી જોઈએ.
Verse 99
पतन्ति नरके घोरे तेनोच्छिष्टेन सुन्दरी॥ स्थण्डिले प्रेतभागं तु दद्यात्पूर्वाह्णिकं तु तम्॥
હે સુન્દરી, તે (દોષયુક્ત) ઉચ્છિષ્ટથી તેઓ ઘોર નરકમાં પડે છે; તેથી શુદ્ધ સ્થંડિલ પર પૂર્વાહ્નિક વિધિરૂપે પ્રેતભાગ અર્પણ કરવો જોઈએ।
Verse 100
प्रेतस्य च हितार्थाय धारयेत वसुन्धरे॥ पूर्वं संहृष्टतुष्टेन प्रेतभागं च दापयेत्॥
હે વસુંધરા, પ્રેતના હિતાર્થે આ વિધિ કાળજીપૂર્વક જાળવવી જોઈએ; પ્રથમ પ્રસન્ન અને તૃપ્ત ચિત્તથી પ્રેતભાગ અપાવવો જોઈએ।
Verse 101
तप्तवालुमयी भूमिः कण्टकैरुपसंस्तृता॥ तेन दुर्गाणि तरति दत्तयोपानहात्र वै॥
ભૂમિ તપ્ત રેતીથી બનેલી છે અને કાંટાઓથી છવાયેલી છે; તે દાનથી તે દુર્ગમ માર્ગો પાર કરે છે—જાણે દાન કરેલી પાદુકાઓથી।
Verse 102
देवत्वं ब्राह्मणत्वं च प्रेतपिण्डे प्रदीयते॥ मानुषत्वं निवापेषु ज्ञातव्यं सततं बुधैः॥
પ્રેતપિંડ અર્પણથી દેવત્વ અને બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત થાય છે; નિવાપ અર્પણથી માનુષત્વ—આ વાત બુદ્ધિમાનોને સદા જાણવી જોઈએ।
Verse 103
दृष्ट्वा तु प्रोषितं तेन उच्छिष्टं न विसर्जयेत्॥ ब्राह्मणे नाप्यनुज्ञातः शीघ्रं संरम्भयेत् ततः॥
ગ્રાહી બ્રાહ્મણ ચાલ્યો ગયો હોય તો પણ તે કારણે ઉચ્છિષ્ટ ફેંકવું નહીં; અને બ્રાહ્મણની અનુમતિ વિના ત્યાંથી ઉતાવળે આગળ ન વધવું।
Verse 104
पश्चात्प्रेतं विसर्ज्यैवं दद्याद्दानं द्विजातये॥ निवापमन्नमशुचिं दद्याद्वायसतर्पणम्॥
પછી પ્રેતને આ રીતે વિસર્જન કરીને દ્વિજને દાન આપવું જોઈએ. નિવાપ અન્ન, અશુચિ ગણાતું હોવા છતાં, કાગડાઓના તર્પણાર્થે આપવું જોઈએ॥
Verse 105
दातव्यं तु तृतीये च मासे सप्तनवेषु च॥ एकादशे तथा मासे दद्यात्सांवत्सरीं क्रियाम्॥
ત્રીજા માસે આપવું જોઈએ, તેમજ સાતમા અને નવમા માસે પણ. એ જ રીતે અગિયારમા માસે વાર્ષિક ક્રિયા કરવી જોઈએ॥
Frequently Asked Questions
The text frames mortuary rites as a regulated social-ethical duty: disciplined purification (aśauca management), careful allocation of the pretabhāga (the preta’s portion), and non-obstruction of sanctioned gifts to ritual recipients. It also embeds a terrestrial ethic through Pṛthivī: rites should be performed on clean, properly prepared ground, avoiding spaces depicted as polluted or ecologically/ritually disturbed, thereby linking correct conduct with maintenance of terrestrial order.
A day-sequence is specified: third-day bathing and offerings; continued daily observances through the tenth day; tenth-day laundering/purification and subsequent shaving rite; eleventh-day ekoddiṣṭa; thirteenth-day feeding rites are mentioned. Longer-term markers include rites in the third month, at specified month-count intervals (saptanava as transmitted in the manuscript), an eleventh-month observance, and an annual (saṃvatsarī) ceremony. Ongoing monthly pitṛ-tarpaṇa is assigned to amāvāsyā (new-moon day).
Environmental/terrestrial balance is expressed through prescriptions for spatial purity: selecting a śuci-deśa, preparing a sthaṇḍila (smoothed ritual ground), and preferring riverbanks while avoiding areas associated with contamination or disruptive scavenger presence. Pṛthivī is explicitly invoked and praised as lokamātṛ and dhāriṇī, positioning the Earth as the supporting substrate whose cleanliness and proper partitioning (ritual ‘bhāga’) condition the legitimacy of offerings.
The chapter attributes the establishment and authoritative articulation of these rites to the sage Ātreya, with Nārada appearing as a later narrator/validator who reports the institutionalization of the piṇḍa-saṃkalpa and śrāddha origin. Nemi is referenced in connection with a named śrāddha tradition (naimi-śrāddha) as transmitted practice among dvijas.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.