Adhyaya 180: The Glory of Dhruva-Tīrtha: Rules of Ancestor Libations and Śrāddha, and the Consequences of Lineage-Continuity
Dhruvatīrtha-māhātmyaṃ: Pitṛ-tarpaṇa-śrāddha-vidhiḥ santati-prabhāvaś ca
Ritual-Manual (Śrāddha/Tarpaṇa) with Ethical-Discourse on social conduct and lineage-responsibility
વરાહ પૃથ્વીને ધ્રુવતીર્થની કથા કહી ‘પિતૃ-તૃપ્તિ’નું મહાત્મ્ય સમજાવે છે. રાજા ચન્દ્રસેન ત્યાં શ્રાદ્ધ અને તિલોદક-તર્પણ કરે છે; ત્રિકાલજ્ઞ મુનિ જુએ છે કે જેમના વંશજોએ વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ-તર્પણ કર્યું હોય તેમના પિતૃઓ આવે-જાય અને તૃપ્ત થાય છે. મચ્છર જેવા કીટોથી પીડાતો એક દુઃખી જીવ કહે છે કે યોનિસંકર અને સંતતિ નાશથી તેના માટે કોઈ શ્રાદ્ધ-તર્પણ નથી, તેથી તેની ગતિ અટકી છે. મુનિ તિલમિશ્ર જળ, દર્ભ, ગોત્ર-નામોચ્ચાર, પિતા-માતા તથા ઊર્ધ્વ પિતૃઓના ક્રમ સાથે તર્પણવિધિ શીખવે છે અને અયોગ્ય કાળ-દેશ-પાત્રે કરેલું કર્મ નિષ્ફળ થાય છે એમ ચેતવે છે. કુળપરંપરામાં અવગણાયેલી એક સ્ત્રી દ્વારા યોગ્ય વિધિ કરાવી તે જીવનું ઉદ્ધાર દર્શાવી, ધ્રુવતીર્થને કુટુંબધર્મ અને સમાજસંતુલન માટે શિક્ષાપ્રદ આદર્શ તરીકે સ્થાપે છે.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 180
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि पितॄणां तृप्तिकारकम् ॥ ध्रुवतीर्थे पुरावृत्तं तच्छृणुष्व वसुन्धरे
શ્રીવરાહ બોલ્યા— પિતૃઓને તૃપ્તિ આપનાર બીજો એક પ્રસંગ હું ફરી કહું છું. હે વસુંધરા, ધ્રુવતીર્થમાં પ્રાચીનકાળે જે બન્યું તે સાંભળ।
Verse 2
अस्यां पुर्यां तु राजा आसीद्धार्मिकः सत्यविक्रमः ॥ चन्द्रसेनेति नाम्ना च यज्वा दानहिते रतः
આ નગરીમાં એક રાજા હતો—ધાર્મિક, સત્ય પરાક્રમી—ચન્દ્રસેન નામે; તે યજ્ઞ કરનાર અને દાન-કલ્યાણમાં રત હતો।
Verse 3
तस्य नार्यः शते द्वे तु कुलशीलवयोयुते ॥ तासां मध्येऽधिका चैका पतिव्रतपरायणा
તેની બે સો પત્નીઓ હતી, જે કુળ, શીલ અને યૌવનથી યુક્ત હતી; તેમામાં એક સર્વોત્કૃષ્ટ હતી, જે પતિવ્રતા ધર્મમાં સંપૂર્ણ પરાયણ હતી।
Verse 4
नाम्ना चन्द्रप्रभा चैव वीरसूर्वीरपुत्रका ॥ तस्या दासीशतस्यैका दासी नाम्ना प्रभावती ॥
તે ચન્દ્રપ્રભા નામે પ્રસિદ્ધ હતી, વીરસૂર્વીરની પુત્રી. તેની સો દાસીઓમાં એક દાસી પ્રભાવતી નામની હતી।
Verse 5
स्वदोषैः पतिताः सर्वे नरकं प्रति भामिनि ॥ सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य हि ॥
હે સુન્દરી, પોતાના દોષોથી પતિત થયેલા તેઓ બધા નરક તરફ જાય છે. ખાસ કરીને કુલઘાતકો માટે કુલસંકર પણ નિશ્ચયે નરકનું કારણ બને છે.
Verse 6
कदाचिदपि तस्याथो भ्रष्टः प्राणिजनो महान् ॥ सूक्ष्मः प्राणिसमूहो हि ध्रुवतीर्थे तदापतत् ॥
ક્યારેક, પછી (પોતાની સ્થિતિમાંથી) ભ્રષ્ટ થયેલો પ્રાણીઓનો મહાન સમૂહ—અર્થાત્ સૂક્ષ્મ જીવસમૂહ—ત્યારે ધ્રુવતીર્થમાં ઉતર્યો.
Verse 7
कृष्णरूपाश्चङ्क्रमन्तो मशकाकारसन्निभाः ॥ दृष्टास्ते ऋषिणा तत्र त्रिकालज्ञेन भामिनि ॥
હે સુન્દરી, તેઓ કાળા રૂપવાળા, અહીં-તહીં ફરતા, મચ્છરના આકાર જેવા હતા; ત્યાં ત્રિકાલજ્ઞ ઋષિએ તેમને જોયા.
Verse 8
तस्याः परिग्रहास्त्वेकोद्दिष्टाचारविहीनकाः ॥ तस्या पितृगणाः सर्वे अतीताः शतसङ्ख्यया ॥
તેણીના પરિગ્રહો (આશ્રિત/સહચર) એકોદ્દિષ્ટ-શ્રાદ્ધ સંબંધિત વિહિત આચારથી રહિત હતા. અને તેણીના પિતૃગણ બધા સૈકડાની સંખ્યામાં પરલોકગત થઈ ગયા હતા.
Verse 9
षष्ठान्नकालभोक्ता पयोव्रतेन महात्मना ॥ मानैर्व्रतेन सा देवी सूर्यगत्या स्थितेन च ॥
તે ષષ્ઠ અન્નકાળે ભોજન કરતી; મહાત્મા દ્વારા નિર્દિષ્ટ પયోవ્રતથી, તેમજ નિયમ-માનથી યુક્ત અને સૂર્યગતિને અનુરૂપ સ્થિત એવા વ્રતથી તે દેવી અનુશાસનમાં સ્થિર રહી.
Verse 10
चतुर्थांशावशेषश्च दिवसः पर्यवर्त्तत ॥ एके तत्र समायान्ति पितरो नभसोऽवनिम् ॥
દિવસનો ચોથો અંશ બાકી રહ્યો ત્યારે દિવસ આગળ વધ્યો; ત્યારે કેટલાક પિતૃઓ આકાશમાંથી ધરતી પર ત્યાં આવી પહોંચ્યા।
Verse 11
अन्ये पूर्वोत्तराद्देशाद्दक्षिणात्पश्चिमात्तथा ॥ केचित्स्वभावतो हृष्टाः केचित्पुत्रैः स्वधाकृताः ॥
બીજા પિતૃઓ ઉત્તર-પૂર્વ પ્રદેશથી, તેમજ દક્ષિણ અને પશ્ચિમથી પણ આવ્યા. કેટલાક સ્વભાવથી જ હર્ષિત હતા; કેટલાક પુત્રોએ કરેલી સ્વધા-અર્પણોથી તૃપ્ત થયા।
Verse 12
हृष्टास्तुष्टा सुपुष्टाङ्गा गच्छन्तो दिवि सङ्घशः ॥ तपस्विनः स्नानरता रूक्षाः क्षामशरीरिणः ॥
હર્ષિત, તૃપ્ત અને સુપોષિત અંગોવાળા તેઓ ટોળાં ટોળાં કરીને સ્વર્ગે જાય છે. કેટલાક અન્ય તપસ્વી, સ્નાનમાં રત, કઠોર અને ક્ષીણ શરીરવાળા છે।
Verse 13
वस्त्रालङ्कारपुष्टाङ्गा हृष्टा गच्छन्ति सङ्घशः ॥ तथाऽपरे नग्नदेहाः सुपुष्टा यान्ति तत्र वै ॥
વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી યુક્ત, સુપોષિત અંગોવાળા તેઓ હર્ષથી ટોળાં ટોળાં કરીને જાય છે. તેમ જ કેટલાક અન્ય નગ્નદેહ હોવા છતાં સુપોષિત છે; તેઓ પણ ખરેખર ત્યાં જાય છે।
Verse 14
अन्ये यथागतं यान्ति आयान्ति पुनरेव हि ॥ यानैरुच्चावचैः केचिन्नानारूपैः खगैस्तया ॥
કેટલાક જેમ આવ્યા તેમ જ ચાલ્યા જાય છે, અને ખરેખર ફરી પાછા પણ આવે છે. કેટલાક ઊંચા-નીચા પ્રકારના વિવિધ યાનોમાં, અનેક રૂપવાળા ખગો દ્વારા તે માર્ગે વહન થઈને આવે છે।
Verse 15
समागच्छन्ति गच्छन्तीरयन्तश्चाशिषो मुदा ॥ केचिद्यथागता यान्ति क्रुद्धाः शापप्रदायिनः ॥
તેઓ ભેગા થાય છે અને પછી વિદાય લે છે, આનંદથી આશીર્વાદ ઉચ્ચારે છે. પરંતુ કેટલાક જેમ આવ્યા તેમ જ ક્રોધિત થઈ પાછા જાય છે અને શાપ આપે છે.
Verse 16
निर्गतोदरसूक्ष्माश्च गच्छन्ति सुविमानिताः ॥ सम्मानितास्तथान्ये तु पितरः श्राद्धपूजिताः ॥
કેટલાક લોકો પેટ ખાલી અને ક્ષીણ દેહવાળા બની, અત્યંત અપમાનિત થઈને ચાલ્યા જાય છે. પરંતુ અન્ય પિતૃગણ શ્રાદ્ધ-પૂજાથી સન્માનિત થઈ આદર પામે છે.
Verse 17
महोत्सवमिवालक्ष्य विस्मितो मुनिरुत्थितः ॥ गते पितृगणे पुत्राः सकलत्रा गृहान्ययुः ॥
તેને મહોત્સવ સમાન જોઈ મુનિ આશ્ચર્યથી ઊભા થયા. પિતૃગણ વિદાય થયા પછી પુત્રો પત્નીઓ સહિત પોતાના ઘરો તરફ ગયા.
Verse 18
निर्जनं ध्रुवतीर्थं तु वृत्तवेलमिवाभवत् ॥ तत्रैकान्ते कृशाङ्गोऽथ क्षुत्क्षामो गतिविह्वलः ॥
ત્યારે ધ્રુવતીર્થ નિર્જન બની ગયું, જાણે ઓટ પછી કિનારો સૂનો થઈ જાય તેમ. ત્યાં એકાંતમાં એક કૃશદેહ પુરુષ હતો—ભૂખથી ક્ષીણ, ચાલમાં અસ્થિર.
Verse 19
न वाक्च श्रूयते तस्य क्षुद्रपक्षिरवो यथा ॥ को भवान्विकृताकारो वेष्टितो मशकैर्बहु ॥
તેની સ્પષ્ટ વાણી સાંભળાતી નહોતી; માત્ર નાનાં પક્ષીઓના ચીંચીં જેવા અવાજ હતો. “તમે કોણ છો, વિકૃત આકારવાળા, અનેક મચ્છરોથી ઘેરાયેલા?”
Verse 20
न गच्छसि यथास्थानमागतस्तु निरुद्यमः ॥ यथावत्पृच्छते मह्यं कथयात्मविचेष्टितम् ॥
તું તારા યથાસ્થાને પાછો જતો નથી; અહીં આવીને પણ નિરુદ્યમ રહ્યો છે. તું યથાવત્ રીતે મને પૂછ્યું છે, તેથી તારા પોતાના કર્મ અને સ્થિતિનો વર્ણન કહો.
Verse 21
ममाद्य नैत्यकं कर्म तीर्थेऽस्मिन्नश्यतेऽनिशम् ॥ इमानुच्चावचान् जन्तून् दृष्ट्वा मां मोह आविशत् ॥
આજે આ તીર્થમાં મારું નિત્યકર્મ સતત ભંગ થતું જણાય છે. આ નાનાવિધ જીવોને જોઈને મને મોહ આવરી ગયો.
Verse 22
त्वां दृष्ट्वेदृक्स्वरूपं च क्रिया मे सा गता त्वयि ॥ विस्रब्धः कथयास्माकं करोमि च हितं तव ॥
તને આવી સ્થિતિમાં જોઈને તે ક્રિયામાં મારું ધ્યાન તારી તરફ વળી ગયું. નિર્ભય થઈને અમને કહો; હું તારો હિત પણ કરીશ.
Verse 23
जन्तुरुवाच ॥ बृहन्निमित्तमद्यैव पितॄणां तृप्तिकारकम् ॥ ध्रुवतीर्थे च यः श्राद्धं पुनः कुर्यात्तिलोदकम् ॥
જન્તુએ કહ્યું— આજે જ પિતૃઓને તૃપ્ત કરાવનારું એક મહાન નિમિત્ત છે. અને ધ્રુવતીર્થમાં જે કોઈ ફરી શ્રાદ્ધ કરે, તિલમિશ્રિત જળ અર્પે—
Verse 24
तिलतृप्ताः दिवं यान्ति पितरस्तेन पुत्रिणः ॥ सोऽहं स्वान्तरिकादत्तस्तृप्त्यर्थस्तु बुभुक्षितः
તિલાર્પણથી તૃપ્ત થઈ, પુત્રવાન પુરુષના પિતૃઓ સ્વર્ગે જાય છે. પરંતુ હું—અંતરમાંથી વંચિત, ભૂખ્યો, તૃપ્તિની ઇચ્છાથી—અતૃપ્ત જ રહ્યો છું.
Verse 25
योनिसंकरदोषेण नरकं समुपाश्रितः ॥ आशापाशशतैर्बद्धः शतवर्षैरिहागतः
યોનિસંકર દોષથી મેં નરકનો આશ્રય લીધો છે; આશાના સૈકડો પાશોથી બંધાઈને હું અહીં સો વર્ષથી આવ્યો છું.
Verse 26
अगतिर्गमने मे स्यात्ते त्रितापैः समागतः ॥ सन्तानैः पुष्टवपुषो दत्तश्राद्धैः कृतोदकैः
મારા ગમનમાં ગતિ જ ન રહે; તેથી ત્રિતાપથી પીડિત થઈ હું તમારી પાસે આવ્યો છું. પોષ્ટ દેહવાળા સંતાનો દ્વારા કરાયેલ શ્રાદ્ધ અને ઉદકદાનથી જ (શાંતિ/ઉદ્ધાર) મળે છે.
Verse 27
बलयुक्ता ययुः स्वर्गं निर्बलस्य कुतो गतिः ॥ येषां सन्ततिरक्षय्या तिष्ठत्येवं प्रजावती
બળવાન સ્વર્ગે ગયા; નિર્બળને ગતિ ક્યાં? જેમની સંતતિ અક્ષય છે, તેમની પ્રજાસંપન્ન પરંપરા આમ જ સ્થિર રહે છે.
Verse 28
दृष्टास्त्वया त्रिकालज्ञ दिव्यदृष्ट्या दिवं गताः ॥ ब्राह्मणानां च वैश्यानां शूद्राणां पितरस्तथा
હે ત્રિકાલજ્ઞ! તમે દિવ્ય દૃષ્ટિથી સ્વર્ગને ગયેલા પિતૃઓને જોયા છે—બ્રાહ્મણોના, વૈશ્યોના અને તેમ જ શૂદ્રોના પણ।
Verse 29
प्रतिलोमानुलोमानां शूद्राणां श्राद्धकर्मिणाम् ॥ सर्वेषां च त्वया दृष्टं येषां सन्ततिरव्यया
તમે પ્રતિલોમ અને અનુલોમ (સંયોગ) વાળાઓને, તેમજ શ્રાદ્ધકર્મ કરનારા શૂદ્રોને પણ જોયા છે; જેમની સંતતિ અવ્યય છે એવા સૌને તમે જોયા છે.
Verse 30
एवं पृष्टः स विप्रेण कथयामास कारणम् ॥ पुनः पप्रच्छ तं जन्तुः कौतूहलसमन्वितः
બ્રાહ્મણે આ રીતે પૂછતાં તેણે કારણ જણાવ્યું; પછી કૌતૂહલથી ભરેલો તે જીવ તેને ફરી પૂછવા લાગ્યો।
Verse 31
तवापि सन्ततिस्तात नास्ति दैवाद्यथोचिताः ॥ यदि कश्चिदुपायोऽत्र मह्यं तव हितैषिणे
હે તાત, દૈવયોગે તારી પણ યથોચિત સંતતિ નથી. અહીં કોઈ ઉપાય હોય તો, તારા હિતેચ્છુ મને કહો।
Verse 32
वद सर्वं करिष्यामि यदि सत्यं वचो मम ॥ ततः स कथयामास दुःस्थः पितृगणैर्वृतः
કહો—મારું વચન સત્ય હોય તો હું બધું કરીશ. ત્યાર પછી તે દુઃખિત, પિતૃગણોથી ઘેરાયેલો, કહેવા લાગ્યો।
Verse 33
इमे ये मम देहे तु भवन्ति मशकाः कृशाः ॥ सन्तानप्रक्षयादेते मम देहं समाश्रिताः
મારા દેહ પર ઊપજતા આ પાતળા મચ્છરો—સંતતિ ક્ષય પામવાથી મારા દેહને આશ્રયે આવ્યા છે।
Verse 34
तन्तुमन्त्रमहं तेषां मम तन्तुमयी सकृत् ॥ आस्ते नगर्या मध्ये तु चन्द्रसेनस्य वेश्मनि
હું તેમના માટે ‘તંતુ-મંત્ર’ છું; મારું સ્વરૂપ એકવાર તંતુરૂપે બંધાયેલું છે. તે નગરના મધ્યમાં ચન્દ્રસેનના ગૃહમાં વસે છે।
Verse 35
महिष्याः प्रेषणे नित्यं दासी नाम्ना प्रभावती ॥ तस्या दासी कर्मकरी विरूपनिधिनामतः
રાણીના નિત્ય આદેશ હેઠળ પ્રભાવતી નામની એક દાસી હતી. તે દાસીની વિરূপનિધિ નામની એક કર્મકરી સેવિકા હતી.
Verse 36
अस्माकं सन्ततेस्तन्तुस्तस्य श्राद्धकृते वयम् ॥ आशया बद्धहृदयाः श्राद्धतर्पणहेतवः
અમારી સંતતિની પરંપરાનો તે જ ‘તંતુ’ છે; તેના શ્રાદ્ધ માટે અમે પ્રવૃત્ત છીએ. આશાથી હૃદય બંધાયેલાં, અમે શ્રાદ્ધ અને તર્પણના હેતુથી કાર્યરત છીએ.
Verse 37
श्रुत्वैतत्स त्रिकालज्ञो मोहाविष्टोऽब्रवीदिदम् ॥ कथं निकृष्टयोन्या यद्दत्तं चापद्यते हविः
આ સાંભળી ત્રિકાલજ્ઞ મોહાવિષ્ટ થઈ બોલ્યો—“નિકૃષ્ટ યોનિવાળી દ્વારા અર્પિત હવિઃ કેવી રીતે યોગ્ય હવિઃ બને?”
Verse 38
विधिरत्र कथं तस्या येन यूयं स पुत्रिणः ॥ प्रोवाच स त्रिकालज्ञं ज्ञानक्लिष्टं कृपान्वितम्
“તેના માટે અહીં કઈ વિધિ છે, જેના દ્વારા તમે પુત્રવંત બનશો?” પછી તેણે જ્ઞાનથી ક્લિષ્ટ છતાં કૃપાવાન ત્રિકાલજ્ઞને સંબોધ્યો.
Verse 39
पूर्वकर्मविपाकेन यां यां गतिमधोमुखीम् ॥ ऊर्ध्वां यां चापि पितरः पुत्रिणः पुत्रमीहते
પૂર્વકર્મના વિપાકથી જે જે અધોમુખ ગતિઓ પ્રાપ્ત થાય છે, અને જે ઊર્ધ્વ ગતિ પણ—જેને પિતૃઓ પુત્રવંત બની પુત્ર દ્વારા ઇચ્છે છે—તે સર્વ કર્મફળથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 40
श्राद्धं पिण्डोदकं दानं नित्यं नैमित्तिकं तथा ॥ नान्या गतिः पितॄणां स्यात्पितरस्तेन पुत्रिणः
શ્રાદ્ધ, પિંડ-ઉદક તર્પણ અને દાન—નિત્ય તથા નૈમિત્તિક—આ જ પિતૃઓનો એકમાત્ર ઉપાય છે; અન્ય ગતિ નથી. તેથી પિતૃઓ ‘પુત્રવંત’ (પુત્રકૃત ક્રિયાથી પોષિત) કહેવાય છે.
Verse 41
अपि स्यात्स कुलेऽस्माकं यो नो दद्याज्जलाञ्जलिम् ॥ नदीषु बहुतोयासु शीतलासु विशेषतः
અમારા કુળમાં કોઈ એવો હોય કે જે અમને જલાંજલિ અર્પે—ઘણાં જળવાળી નદીઓમાં, ખાસ કરીને શીતળ જળમાં।
Verse 42
विशेषात्तीर्थमध्ये तु तिलमिश्रं जलाञ्जलिम् ॥ रौप्यजुष्टजलेनाथ नाभिदघ्ने जले स्थितः
વિશેષ કરીને તીર્થના મધ્યમાં તિલમિશ્રિત જલાંજલિ અર્પે; રૌપ્ય-સંયુક્ત જળથી, અને નાભિ સુધી જળમાં ઊભા રહીને।
Verse 43
दर्भपाणिस्त्रिस्त्रिगोत्रे पितृन्नाम समुच्चरन् ॥ तृप्यत्वेवं नाम शर्म स्वधाकारमुदाहरन्
હાથમાં દર્ભ લઈને, ત્રણવાર અને ત્રણ ગોત્રો માટે પિતૃઓનાં નામ ઉચ્ચારે; ‘તૃપ્યતુ’ એમ કહી, ‘શર્મન્’થી યુક્ત નામ અને ‘સ્વધા’ શબ્દનું ઉચ્ચારણ કરે.
Verse 44
अदावेका॒ञ्जलिर्द्वे तु तिस्रो वै तर्पणे स्मृताः ॥ देवर्षिपितृसङ्घानां क्रमाज्ज्ञेयं विचक्षणैः
અદાવ (આહ્વાન/અર્પણ)માં બે અંજલિ (જોડેલા હાથથી) સ્મૃત છે, અને તર્પણમાં ત્રણ. દેવ, ઋષિ અને પિતૃ-સમૂહનો ક્રમ વિવેકીઓએ ક્રમે જાણવો.
Verse 45
तृप्यध्वमिति चान्ते वै मन्त्रं मन्त्रप्रतिक्रियाः ॥ उदीरतामङ्गिरस आयान्तु न इतीरयेत्
અંતે મંત્રોની નિર્ધારિત સમાપ્તિ-ક્રિયા રૂપે “તૃપ્યધ્વમ્” (તૃપ્ત થાઓ) મંત્ર જપવો. પછી “અંગિરસો ઉદિત થાઓ; તેઓ અમારી પાસે આવો” એમ ઉચ્ચારવું.
Verse 46
एवं मातामहः शर्म गोत्रे पितामहस्तथा ॥ ऊर्ध्वं पितृभ्यो ये चेह ते पितर इहोच्यते
આ રીતે માતામહને ‘શર્મન્’ નામથી ગોત્રસહિત, અને તેમ જ પિતામહને પણ ગોત્રસહિત પાઠ કરવો. જે પોતાના નજીકના પિતૃઓથી ઉપર છે અને આ વિધિમાં જેમને સંબોધવામાં આવે છે, તેઓ અહીં ‘પિતરઃ’ કહેવાય છે.
Verse 47
मधुवातेति॒ ऋचं तद्वत्पूर्ववत्समुदीरयेत् ॥ पितामहीं प्रपितामहीं पत्याऽ मातृवत्स ह
એ જ રીતે, પૂર્વવત્ “મધુવાતે…” થી શરૂ થતી ઋચાનું યોગ્ય રીતે પાઠ કરવો. પિતામહી અને પ્રપિતામહીને, પતિના ઉલ્લેખ/સંબંધসহ, માતા જેવી રીતથી સંબોધવી.
Verse 48
एवं मातामहानां च पूर्ववत्क्रमशो बुधः ॥ नमो व इति मन्त्रेण प्रत्येकं त्रितयं त्रिषु
એ જ રીતે માતામહોના વિષયમાં પણ, પૂર્વવત્ ક્રમશઃ વિદ્વાન આગળ વધે. “નમો વઃ…” થી શરૂ થતા મંત્ર વડે ત્રણેય સમૂહોમાં પ્રત્યેક ત્રયને અર્પણ કરે.
Verse 49
गोत्रोच्चारं प्रकुर्वीत असूर्यान्नाशयामहे ॥ गोत्राय पित्रे महाय शर्मणे चेदमासनम्
ગોત્રોચ્ચાર કરવો અને કહેવું—“અસૂર્યાન્ નાશયામહે” (સૂર્યવિહિન અંધકાર/અમંગળનો નાશ કરીએ છીએ). પછી—“ગોત્ર માટે, પિતા માટે, મહાન માટે, અને શર્મન માટે—આ આસન” કહી આસન અર્પણ કરવું.
Verse 50
गोत्रायै मातॄे मह्यै तु देव्यै चासनकर्मणि ॥ गोत्रः पितामहः शर्म गोत्रा मातामही मही
આસન અર્પણના કર્મમાં કહેવું—“ગોત્રાયૈ, માતાને અને દેવીને (આ આસન).” પછી ગોત્ર જણાવાય; પિતામહનું નામ ‘શર્મા’; ગોત્રા જણાવાય; માતામહીનું નામ ‘મહી’।
Verse 51
अर्घ्यपात्रसङ्कल्पे तु पिण्डदानेऽवनेजने ॥ गोत्रस्य पितुर्महस्य शर्मणोक्तस्य कर्मणि
અર્ઘ્યપાત્રના સંકલ્પમાં, પિંડદાનમાં અને અવનેજન (ધોવું/શુદ્ધિ) કર્મમાં—ગોત્ર માટે, પૂજ્ય પિતા માટે અને ‘શર્મા’ નામે ઉલ્લેખિત વ્યક્તિના કર્મમાં—આ વિનિયોગો લાગુ પડે છે।
Verse 52
गोत्रायै मातुर्महायै देव्याश्चाज्ञेयकर्मणि ॥ आवाहने द्वितीया च चतुर्थी पूज्यकर्मणि
ગોત્રા, પૂજ્ય માતા અને માનનીય દેવી માટેના જાણવાપાત્ર કર્મોમાં નિયમ એવો છે: આવાહનમાં દ્વિતીયા વિભક્તિ, અને પૂજા-કર્મમાં ચતુર્થી વિભક્તિ વપરાય છે।
Verse 53
प्रथमा चाशिषि प्रोक्ता दत्तस्याक्षय्यकारिका ॥ श्राद्धपक्षे तथा षष्ठी अक्षय्यासनयोः स्मृता
આશીર્વાદના પ્રસંગે પ્રથમા વિભક્તિ જણાવાઈ છે, જે આપેલ દાનનું ફળ અક્ષય બનાવે છે. તેમ જ શ્રાદ્ધ-પ્રસંગે ‘અક્ષય’ અને ‘આસન’ સંબંધિત મંત્રોમાં ષષ્ઠી વિભક્તિ સ્મૃત છે।
Verse 54
पितुरक्षयकाले तु पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ एवमेतत्तु पुत्रेण भक्तिपूर्वं द्विजेन तु ॥
પિતા અક્ષય અવસ્થામાં (પરલોકસ્થ) થયાના સમયે પિતૃઓ માટે આપેલું દાન અક્ષય બને છે. આ રીતે પુત્રે ભક્તિપૂર્વક અને દ્વિજએ કરેલું કર્મ સ્થિર ફળ આપનારું છે।
Verse 55
कृत्वा श्राद्धं तु पितरो हृष्टा मुमुदिरे सदा ॥ जोषमास्स्व त्रिकालज्ञ गच्छामो नरकाय वै ॥
શ્રાદ્ધ પ્રાપ્ત કરીને પિતૃઓ સદા હર્ષિત થઈ આનંદિત થયા; પછી બોલ્યા—“હે ત્રિકાલજ્ઞ, તું નિશ્ચિંત રહેજે; અમે તો ખરેખર નરક તરફ જઈએ છીએ।”
Verse 56
पूर्वकर्मविपाकेन चिरं तु वसितुं मुने ॥ त्रिकालज्ञ उवाच ॥ ये मया चागता दृष्टास्तीर्थेऽस्मिन्पितरोऽथ वै ॥
પૂર્વકર્મના વિપાકથી, હે મુનિ, તેમને લાંબા સમય સુધી વસવું પડે છે. ત્રિકાલજ્ઞ બોલ્યા—“આ તીર્થમાં આવેલા જે પિતૃઓને મેં જોયા—નિશ્ચયે…”
Verse 57
बहवः स्वस्थमनसो बहवो दुःस्थमानसाः ॥ पुत्रदत्तं तथा श्राद्धं जग्रासोद्विग्नरूपिणः ॥
ઘણા શાંત મનવાળા હતા અને ઘણા વ્યાકુળ મનવાળા. કેટલાક ઉદ્વિગ્ન રૂપે પુત્રે આપેલું શ્રાદ્ધ ગ્રહણ કરતા હતા.
Verse 58
मौनेन गच्छतां तेषां किमेतद्वद निश्चितम् ॥ अगस्तिरुवाच ॥ अत्र यन्निश्चितं श्राद्धे पुत्रस्य विफलं भवेत् ॥
તેઓ મૌનથી જતા રહે છે—આનો અર્થ શું, નિશ્ચિત રીતે કહો. અગસ્ત્ય બોલ્યા—“અહીં શ્રાદ્ધમાં જે દોષ નિર્ધારિત થાય, તે કારણે પુત્રનું કર્મ નિષ્ફળ થઈ શકે છે.”
Verse 59
नरस्य करणं किञ्चित्तन्मे निगदतः शृणु ॥ अदेशकाले यद्दत्तं विधिहीनमदक्षिणम् ॥
માનવ માટે આચરણનો એક નિયમ હું કહું છું, સાંભળો: અયોગ્ય દેશ-કાળમાં, વિધિ વિના અને દક્ષિણાવિહિન જે દાન અપાય તે દોષયુક્ત છે.
Verse 60
अपात्रे मलिनं द्रव्यं महत्पापाय जायते ॥ अश्रद्धेयमपाङ्क्तेयं दुष्टप्रेक्षितमीक्षितम् ॥
અપાત્રને અપાયેલું મલિન દ્રવ્ય મહાપાપનું કારણ બને છે. શ્રદ્ધા વિના અપાયેલું, પંક્તિ-બહિષ્કૃતને અપાયેલું, તથા દુષ્ટ/દ્વેષદૃષ્ટિથી જોવાયેલું દાન પણ દોષકારક છે.
Verse 61
तिलमन्त्रकुशैर्हीनमासुरं तद्भवेदिति ॥ वैरोचनाय देवेन वामनेन विभूतये ॥
તિલ, મંત્ર અને કુશ વિના કરાયેલું કર્મ ‘આસુર’ (અસુર પ્રકારનું) બને છે—એવું કહેવાયું છે. વૈરોચન માટે દેવ વામને તેની વિભૂતિ/શક્તિવર્ધન હેતુથી (આ કહ્યું).
Verse 62
सच्छूद्रस्य च श्राद्धस्य फलं दत्तं पुरा किल ॥ तथा दाशरथी रामो हत्वा राक्षसमீश्वरम् ॥
કહેવાય છે કે પ્રાચીનકાળમાં સદ્શૂદ્રે કરેલા શ્રાદ્ધનું ફળ (તેને) અપાયું હતું. તેમ જ દશરથનંદન રામે રાક્ષસોના અધિપતિને વધ કરીને…
Verse 63
रावणं सगणं घोरं तुष्टेन सह सीतया ॥ श्रुत्वा भक्तिं च राक्षस्यास्त्रिजटायास्त्रिलोककृत् ॥
તેણે ભયંકર રાવણને તેના ગણો/સેનાસહિત વધ કર્યો; અને ત્યારબાદ પ્રસન્ન સીતાસહ, ત્રિલોકકર્તાએ રાક્ષસી ત્રિજટાની ભક્તિ સાંભળી…
Verse 64
क्रोधाविष्टानि दानानि विधिपात्रयुतानि च ॥ पाक्षिशौचमनभ्यङ्गप्रतिश्रयमभोजनम्
ક્રોધાવેશમાં અપાયેલાં દાન—વિધિ અને યોગ્ય પાત્ર સાથે હોવા છતાં—દોષકારક ગણાય છે. તેમજ પક્ષી-શૌચ, અભ્યંગ ન કરવો, પ્રતિશ્રય-વ્રત (આશ્રય લેવો), અને ઉપવાસ/અભોજન પણ અહીં આચાર-વિધિના પ્રસંગે ઉલ્લેખિત છે.
Verse 65
त्रिजटे त्वत्प्रयच्छामि यच्च श्राद्धमदक्षिणम् ॥ तथैव शम्भुना दत्तं नागराजाय भक्तितः
હે ત્રિજટે, હું તને દક્ષિણાવિહિન શ્રાદ્ધ અર્પણ કરું છું; તેમજ ભક્તિપૂર્વક શંભુએ નાગરાજને જે આપ્યું હતું, તેવું જ.
Verse 66
तुष्टेन वै वासुकये तन्मे निगदतः शृणु ॥ अनुज्ञाप्य व्रतं जन्तुर्वार्षिकी सकला क्रिया
વાસુકિ પ્રસન્ન થયો ત્યારે—મારું વર્ણન સાંભળ—અનુજ્ઞા મેળવી તે જીવએ વ્રત ગ્રહણ કર્યું; અને સર્વ ક્રિયાઓ વાર્ષિક અનુષ્ઠાનરૂપે કરવામાં આવી.
Verse 67
यज्ञस्य योचिताः देया दक्षिणा नाददाद्द्विजः ॥ वृथाशपथकारा या देवब्राह्मणसन्निधौ
યજ્ઞ માટે યોગ્ય દક્ષિણા આપવી જોઈએ; પરંતુ તે દ્વિજે આપી નહીં. અને દેવો તથા બ્રાહ્મણોની સન્નિધિમાં કરાયેલો તે વ્યર્થ શપથકર્મ નિંદનીય છે.
Verse 68
अश्रोत्रियाणि श्राद्धानि क्रिया मन्त्रैर्विनापि च ॥ रात्रौ सवाससा स्नानं यथासत्त्वस्वरूपतः
અશ્રોત્રીય માટે કરાયેલા શ્રાદ્ધ, તેમજ મંત્ર વિના કરેલી ક્રિયાઓ; અને રાત્રે વસ્ત્રসহ સ્નાન—પોતાના સ્વભાવ અનુસાર—(અહીં) અનિયમિત આચરણોમાં ગણાય છે.
Verse 69
यः शिष्यो न नमेद्भक्त्या गुरुं ज्ञानप्रदायकम् ॥ तथैव प्राकृतं धर्ममग्रे गेयं करिष्यतः
જે શિષ્ય જ્ઞાન આપનાર ગુરુને ભક્તિપૂર્વક નમન ન કરે, તે તેમ જ આગળ ચાલીને માત્ર ‘પ્રાકૃત’ ધર્મનું જ આચરણ કરશે—ફક્ત ઔપચારિકતાથી.
Verse 70
सर्वं तुभ्यं मया दत्तं नागराजाय वार्षिकम् ॥ इत्येतद्वै पुराणेषु सेतिहासेषु पठ्यते
આ બધું મેં તને—નાગરાજને—વાર્ષિક અર્પણરૂપે આપ્યું છે. આમ જ આ પુરાણો અને ઇતિહાસોમાં વાંચવામાં આવે છે.
Verse 71
तद्वदलिककरणं श्राद्धं दानं व्रतं तथा ॥ नोपतिष्ठति तेषां वै तेन नग्नादयस्त्वमी
એ જ રીતે, છેતરપિંડી કરવામાં આવે તો શ્રાદ્ધ, દાન અને વ્રત પણ તેમના માટે સ્થિર રહેતા નથી (ફળ આપતા નથી); તેથી તેઓ ‘નગ્નાદિ’—અર્થાત્ સામાજિક-વિધિદૃષ્ટિએ હીન—ગણાય છે.
Verse 72
मुषिताच्छिद्रकरणैस्तद्दानफलभोक्तृभिः ॥ यथा गतास्तथा ते तु श्राद्धहूतास्तु निष्फलाः
જે ચોરી કરે છે અને દોષ-છિદ્ર ઊભાં કરે છે તથા તે દાનના ફળનો ભોગ કરે છે—શ્રાદ્ધમાં આમંત્રિત એવા લોકો જેમ આવ્યા તેમ જ ચાલ્યા જાય છે; યજમાન માટે તેઓ નિષ્ફળ છે.
Verse 73
त्रिकालज्ञ उवाच ॥ षट्काले भोजनं त्वद्य नाहं भोक्तुमिहोत्सहे ॥ यावत्तृप्तिर्न ते भूयाद्दृष्ट्वा हन्त स्थिरो भव
ત્રિકાલજ્ઞે કહ્યું: આજે છ કાળે ભોજન હોવા છતાં હું અહીં ભોજન કરવા ઇચ્છતો નથી. જ્યાં સુધી તારી તૃપ્તિ વધુ ન વધે—આ જોઈને, સારું, તું સ્થિર રહેજે.
Verse 74
तावत्कालं प्रतीक्षस्व यावदागमनं मम ॥ अस्मिंस्तीर्थे सदैवाहं दिवा रात्रमतन्द्रितः ॥
મારા આગમન (પરત આવવા) સુધી એટલો સમય રાહ જો. આ તીર્થમાં હું સદૈવ—દિવસ-રાત—અપ્રમત્ત રહું છું.
Verse 75
सोऽहमद्य व्रतं त्यक्त्वा तव कारुण्यपूरितः ॥ गत्वाहमानयिष्यामि त्वयोक्तां तां वरां स्त्रियम् ॥
હું આજે તારા પ્રત્યે કરુણાથી પરિપૂર્ણ થઈ મારું વ્રત ત્યજી દઈશ; અને જઈને તું કહેલી તે ઉત્તમ સ્ત્રીને લઈ આવીશ।
Verse 76
अनया कारयिष्यामि श्राद्धं तु विधिना सह ॥ एवमुक्त्वा स षष्ठाशी मौनवाक्संययौ द्रुतम् ॥ राजा समीपगं दृष्ट्वा अकस्मादागतं ऋषिम् ॥
આ સ્ત્રી દ્વારા હું વિધિ સહિત શ્રાદ્ધ કરાવીશ. એમ કહી તે ષષ્ઠાશી તપસ્વી, વાણી-સંયમી, ઝડપથી નીકળી ગયો. રાજાએ નજીક અચાનક આવેલા ઋષિને જોઈને…
Verse 77
क्षित्यास्तले विलुलितः पादौ कृत्वा तु मूर्द्धनि ॥ धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यद्भवान्गृहमागतः ॥
ભૂમિ પર સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરીને અને (ઋષિના) ચરણો મસ્તક પર ધારણ કરીને રાજાએ કહ્યું: હું ધન્ય છું, હું અનુગ્રહિત છું, કારણ કે આપ મારા ગૃહે આવ્યા છો।
Verse 78
सदा यज्ञं करिष्यामि गृहमागमने तव ॥ अद्य मे सफलं जन्म यद्भवांस्त्वमिहागतः ॥
આપના ગૃહાગમને હું સદા યજ્ઞ કરીશ. આજે મારું જન્મ સફળ થયું, કારણ કે આપ અહીં આવ્યા છો।
Verse 79
इदं पाद्यमिदं चार्घ्यं मधुपर्कमिमां च गाम् ॥ गृहाण मुनिशार्दूल येनाहं शान्तिमाप्नुयाम् ॥
આ પાદ્ય છે, આ અર્ઘ્ય છે, આ મધુપર્ક છે અને આ ગાય પણ. હે મુનિશાર્દૂલ, કૃપા કરીને સ્વીકારો, જેથી મને શાંતિ પ્રાપ્ત થાય।
Verse 80
तस्य तत्प्रतिगृह्याशु स मुनिस्त्वरितोऽब्रवीत् ॥ मदीयागमने राजन् शृणु त्वं कारणं महत् ॥
તે અર્પણો ત્વરાથી સ્વીકારી મુનિ તરત બોલ્યા— “હે રાજન, મારા આગમનનું મહાન કારણ સાંભળો।”
Verse 81
तच्छ्रुत्वा कुरु तत्सर्वं येनाहं तोषितोऽभवम् ॥ एवमुक्तस्तु राजर्षिरब्रवीत्तं तपोधनम् ॥
“આ સાંભળી તે બધું કરો જેથી હું પ્રસન્ન થાઉં।” એમ કહ્યા પછી રાજર્ષિએ તે તપોધનને ઉત્તર આપ્યો।
Verse 82
तस्या दासी वरारोहा प्रभावत्यपि विश्रुता ॥ सापि देव्याः तु सहिता आयातु मम सन्निधौ ॥
“તેણીની દાસી—સુરૂપા, ‘પ્રભાવતી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ—તે પણ દેવીએ સાથે મારી સન્નિધિમાં આવે।”
Verse 83
ततश्चान्तःपुराद्देवी सदासी तत्र चागता ॥ क्षितौ विलुलिता साध्वी प्रणाममकरोदृषेः ॥
પછી અંતઃપુરમાંથી દેવી દાસી સાથે ત્યાં આવી. તે સાધ્વીએ ધરતી પર દંડવત થઈ ઋષિને પ્રણામ કર્યો.
Verse 84
समासीनां च विप्रेन्द्रः प्रोवाच विनताननाम् ॥ ध्रुवतीर्थे मयाश्चर्यं यद्दृष्टं कथयामि वः ॥
ત્યારે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠે બેઠેલા વિનમ્રમુખોને કહ્યું— “ધ્રુવતીર્થમાં મેં જે અદ્ભુત જોયું, તે હું તમને કહું છું।”
Verse 85
ये केचित्पितरो लोके लोकानां सर्वतः स्थिताः ॥ ये पूजिताः श्राद्धकृद्भिः पुत्रैः प्रीता दिवं ययुः ॥
લોકમાં સર્વત્ર સ્થિત જે કોઈ પિતૃઓ છે, શ્રાદ્ધ કરનાર પુત્રો દ્વારા પૂજિત થતાં તેઓ પ્રસન્ન થઈ સ્વર્ગલોકને પામે છે।
Verse 86
एको वृद्धो नरस्तत्र सूक्ष्मप्राणिभिरावृतः ॥ क्षुत्क्षामदेहः शुष्कास्यो निर्गतोदरसूक्ष्मदृक् ॥
ત્યાં એક વૃદ્ધ પુરુષ એકલો હતો, સૂક્ષ્મ પ્રાણીઓથી ઘેરાયેલો; ભૂખથી દેહ ક્ષીણ, મોં સૂકું, પેટ અંદર ધસી ગયેલું અને નજર ધૂંધળી હતી।
Verse 87
निराशो गन्तुकामश्च पुनः स निरयेऽशुचौ ॥ कारुण्यात्स मया पृष्टः कस्त्वं ब्रूहि किमिच्छसि ॥
નિરાશ અને જવા ઇચ્છુક તે જાણે ફરી અશુચિ નરકમાં હતો. કરુણાથી મેં પૂછ્યું—‘તું કોણ છે? કહો, તને શું જોઈએ છે?’
Verse 88
तेनात्मकर्मजनितं मम कर्म निवेदितम् ॥ ततस्तत्रैव तच्छ्रुत्वा तस्य कारुण्ययन्त्रितः ॥
તેને મારા પોતાના કર્મથી ઉત્પન્ન થયેલ કર્મનું વર્ણન મને જણાવ્યું. ત્યાં જ તે સાંભળી હું તેના પ્રત્યે કરુણાથી વ્યાકુળ થયો।
Verse 89
तव दास्याश्च या दासी तस्यास्तन्तुः किलॊच्यते ॥ नाम्ना विरूपकनिधिस्तामानय वरानने ॥
તારી દાસીની જે દાસી છે, તેનો સંબંધ ‘તંતુ’ કહેવાય છે. તેનું નામ વિરূপકનિધિ છે; હે સુંદરમુખી, તેને અહીં લાવી દે।
Verse 90
इति श्रुत्वानवद्याङ्गी तस्या आनयनेऽत्वरत् ॥ प्रेषयामास सर्वत्र तस्या आनयने बहून् ॥
આ સાંભળી નિર્દોષ અંગવાળી તે સ્ત્રી તેણીને લાવવા ઉતાવળી થઈ અને તેણીને લાવવાના હેતુથી સર્વત્ર ઘણા લોકોને મોકલ્યા।
Verse 91
सेवकैः सा करे गृह्य आनीता मुनिसन्निधौ ॥ तां दृष्ट्वा मदिरामत्तां स मुनिः प्राह धर्मवित् ॥
સેવકોએ તેનો હાથ પકડી તેને મુનિના સાન્નિધ્યમાં લાવી. દારૂથી મત્ત થયેલી તેને જોઈ ધર્મવિદ મુનિ બોલ્યા।
Verse 92
प्रत्ययार्थं तु तस्या वै मुनिः प्राह क्रियां प्रति ॥ पितॄणां च कृते दत्तं दानं वारि न वा स्वधा ॥
તેના વિષે ખાતરી કરવા મુનિએ ક્રિયા વિષે પૂછ્યું—“પિતૃઓ માટે કોઈ દાન અપાયું હતું શું—જળાર્પણ કે સ્વધા આહુતિ?”
Verse 93
तर्पणं चापि नो दत्तं पितॄणां चातिमुक्तिदम् ॥ सा नैवमित्युवाचेदं तं मुनिं संशितव्रतम् ॥
“અને પિતૃઓને મહામુક્તિ આપનાર તર્પણ પણ અપાયું નથી.” ત્યારે તેણે કઠોરવ્રતી મુનિને કહ્યું—“એવું નથી.”
Verse 94
न जानामि पितॄन्स्वान्वै क्रियां कार्यं च वै विभो ॥ इति ब्रुवाणां ता दासीं त्रिकालज्ञोऽभ्युवाच ह ॥
તેણે કહ્યું—“હે પ્રભુ, હું મારા પિતૃઓને જાણતી નથી; કઈ ક્રિયા અને કર્તવ્ય કરવું તે પણ મને ખબર નથી.” આમ બોલતી તે દાસીને ત્રિકાલજ્ઞ મુનિએ સંબોધી।
Verse 95
सकौतुकाः महाभागाः श्राद्धदानं च नैव ह ॥ नगरस्थाश्च ते सर्वे ब्राह्मणा भावपूजिताः ॥ १०६ ॥ राज्ञा नीतास्तत्र तीर्थे श्राद्धार्थं मुनिना सह ॥ लोकैः परिवृतो राजा ध्रुवतीर्थं गतः प्रभुः ॥
તે મહાભાગ્યશાળી કૌતુકભર્યા લોકો શ્રાદ્ધદાનમાં તત્પર હતા. નગરમાં વસતા ભાવપૂજિત સર્વ બ્રાહ્મણોને રાજાએ મુનિ સાથે શ્રાદ્ધાર્થે તે તીર્થમાં લઈ ગયો. લોકોથી ઘેરાયેલો પ્રભુસમાન રાજા ધ્રુવતીર્થે ગયો.
Verse 96
तत्र दृष्टः स वै जन्तुर्न च तन्तुर्विचेतनः ॥ मशकैर्वेष्टितः क्षुद्रैः क्षुधया चातिपीडितः ॥
ત્યાં તેમણે તંતુ નામના તે જીવને જોયો—તે અચેતન હતો. નાનાં મચ્છરોથી ઘેરાયેલો અને ભૂખથી અત્યંત પીડિત હતો.
Verse 97
पत्नी च मथुरेशस्य नृपः सपुरसज्जनः ॥ सर्वे द्रक्ष्यथ माहात्म्यं पितॄणां सन्ततेः फलम् ॥
મથુરાના અધિપતિની પત્ની અને રાજા—નગરના સજ્જનો સાથે—તમામે પિતૃઓને અવિરત અર્પણની પરંપરાનું ફળ અને તેનું માહાત્મ્ય નિહાળશો.
Verse 98
ततः श्राद्धं सरौप्यं च सवस्त्रं सविलेपनम् ॥ अर्चित्वा पिण्डदानेन करोत् वेषा च भक्तितः ॥
પછી તેણીએ ચાંદીના દાન સાથે, વસ્ત્રો સાથે અને લેપન સાથે શ્રાદ્ધ કર્યું. યથાવિધી અર્ચના કરીને પિંડદાન દ્વારા ભક્તિપૂર્વક તે પૂર્ણ કર્યું.
Verse 99
अत्रैव सर्वे स्थित्वा वै माम् ईक्षथ सुखान्वितम् ॥ कारयित्वा यथासर्वं श्राद्धदानं हि तन्तुना ॥
“તમે બધા અહીં જ રહીને મને સુખસંપન્ન જુઓ, જ્યારે તંતુના નિમિત્તે સર્વ રીતે યથાવિધી શ્રાદ્ધદાન યોગ્ય રીતે કરાવવામાં આવશે.”
Verse 100
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपत्नी यशस्विनी ॥ कारयामास दास्या वै श्राद्धं सुबहुदक्षिणम् ॥
તેનું વચન સાંભળી યશસ્વિની રાજપત્નીએ દાસી દ્વારા બહુ દક્ષિણાસહિત શ્રાદ્ધ કરાવ્યું।
Verse 101
पट्टवस्त्रं तथा धूपं कर्पूरागुरुचन्दनम् ॥ तिलोत्तरं तथान्नं च बहुरूपं सपिण्डकम् ॥ ११४ ॥ कृते श्राद्धे पिण्डदाने स जन्तुः सुकृती यथा ॥ दिव्यकान्तिरदीनात्मा तथाभूतैः पृथक् पृथक् ॥ ११५ ॥ वेष्टितः शुशुभेऽतीव दीक्षितोऽवभृथे यथा ॥ स्वर्गागतैर्विमानैश्च छादितं तत्र वै नभः ॥
પટ્ટવસ્ત્ર, ધૂપ, કપૂર, અગરુ અને ચંદન, તિલયુક્ત અર્પણ તથા નાનાવિધ અન્ન પિંડসহિત અર્પણ કરવામાં આવ્યું. શ્રાદ્ધ અને પિંડદાન પૂર્ણ થતાં તે જીવ પુણ્યવાનની જેમ દિવ્ય કાંતિથી યુક્ત, નિરાશ ન રહી, એવા રૂપાંતરિત સત્ત્વોથી—પ્રત્યેક પોતાના સ્વરૂપે—પરિવૃત થયો. આમ વેષ્ટિત થઈ તે અવભૃથ-સ્નાન સમયે દીક્ષિતની જેમ અત્યંત શોભ્યો; અને ત્યાંનું આકાશ સ્વર્ગથી આવેલા વિમાનો વડે ઢંકાઈ ગયું.
Verse 102
तेषां मशकगात्राणां सुगात्राणां सुरूपिणाम् ॥ ततस्तुष्टमना जन्तुर्विमानं प्रेक्ष्य चागतम् ॥ ११७ ॥ गन्तुं स्वर्गमुवाचेदं त्रिकालज्ञं मुनिं नृपम् ॥ शृण्वन्तु वचनं सर्वे मदीयं पितृतुष्टिदम् ॥ ११८ ॥ तीर्थानि सरितः श्रेष्ठाः पर्वताश्च सरांसि च ॥ कुरुक्षेत्रं गया चैव स्थानान्यायतनानि च ॥
તેમના (પૂર્વે) મશક-ગાત્રવાળા—હવે સુગાત્ર અને સુરૂપ—સત્ત્વોમાં તે જીવ મનથી તૃપ્ત થઈ આવેલું વિમાન જોઈ સ્વર્ગે જવા માટે ત્રિકાલજ્ઞ મુનિ અને રાજાને બોલ્યો—“પિતૃઓને તૃપ્તિ આપનારાં મારા વચનો સૌ સાંભળો: તીર્થો, શ્રેષ્ઠ નદીઓ, પર્વતો અને સરોવરો; તેમજ કુરુક્ષેત્ર, ગયા અને અન્ય પવિત્ર સ્થાનો તથા આયતનો।”
Verse 103
शुक्लप्रतिपदन्तं च तीर्थं प्राप्य ससत्वराः ॥ पितरः श्राद्धपिण्डादा आश्विने ध्रुवमास्थिताः ॥
શુક્લ પ્રતિપદા સુધીના તે તીર્થને તેઓ ઝડપથી પ્રાપ્ત કરીને, શ્રાદ્ધ-પિંડ ગ્રહણ કરનાર પિતૃઓ આશ્વિન માસમાં નિશ્ચિત રીતે સ્થિર રહે છે।
Verse 104
कृत्वा प्रेतपुरीं शून्यां स्वर्गपातालमेव च ॥ इहमानाः स्वकं पुत्रं गोत्रतन्तुमथानुजम्
પ્રેતપુરીને શૂન્ય કરીને અને સ્વર્ગ તથા પાતાળ સુધી પહોંચ્યા છતાં, તેઓ અહીં પોતાના પુત્રને—ગોત્રતંતુરૂપ વંશપરંપરાના પ્રવાહને—અને કનિષ્ઠ સગાને ઇચ્છે છે।
Verse 105
कन्यां गते सवितरि यः श्राद्धं सम्प्रदास्यति ॥ तर्पणं ध्रुवतीर्थे ते पितॄणां षोडशान्तरे
સૂર્ય કન્યા રાશિમાં પ્રવેશે ત્યારે જે વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ અર્પે અને ધ્રુવતીર્થમાં તર્પણ કરે, તે પિતૃઓ માટે સોળ દિવસના અંતરમાં ફળદાયક બને છે।
Verse 106
सुतृप्ताः स्मो वयं शश्वद्यास्यामः परमां गतिम् ॥ एष एव प्रभावोऽत्र ध्रुवस्य कथितो मया
‘અમે સંપૂર્ણ તૃપ્ત છીએ; અને સદાકાળ પરમ ગતિ પ્રાપ્ત કરીશું.’ આ જ અહીં ધ્રુવનો (અને તેના તીર્થનો) પ્રભાવ છે, એમ મેં કહ્યું છે।
Verse 107
दृष्टो भवद्भिः सर्वं यदस्माकं सुदुरत्ययम् ॥ दुस्तरं तारितं पापं त्वत्प्रसादान्महामुने
અમારા માટે અતિ દુર્લંઘ્ય હતું તે બધું તમે જોઈને સમજ્યું. હે મહામુને, તમારા પ્રસાદથી દુસ્તર પાપ પણ પાર થઈ ગયું।
Verse 108
इति विश्राव्य वचनं राजानं स ऋषिं जनान् ॥ राजपुत्रीं तथा दासीं स्वां सुतां शिवमस्तु वः
આ રીતે રાજા, તે ઋષિ અને જનસમુદાયને—રાજકુમારી તથા દાસી, પોતાની પુત્રીને પણ—આ વચન સંભળાવી તેણે કહ્યું: ‘તમને મંગળ થાઓ.’
Verse 109
आरुह्य वरयानं ते गताः स्वर्गं वृता सुरैः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ ततः स राजशार्दूलः सगणः परिवारकैः
તેઓ ઉત્તમ વિમાનમાં આરોહણ કરીને, દેવતાઓથી ઘેરાઈ સ્વર્ગે ગયા. શ્રીવરાહ બોલ્યા—પછી તે રાજશાર્દૂલ પોતાના ગણ અને પરિવારજનો સાથે (આગળ…)।
Verse 110
दृष्ट्वा तीर्थस्य माहात्म्यं प्रणम्य ऋषिसत्तमम् ॥ प्रविष्टो नगरीं रम्यां संस्मरन्नित्यमच्युतम्
તીર્થનું માહાત્મ્ય જોઈ અને ઋષિસત્તમને પ્રણામ કરીને, તે નિત્ય અચ્યુત (વિષ્ણુ)નું સ્મરણ કરતો રમ્ય નગરીમાં પ્રવેશ્યો।
Verse 111
एतत्ते कथितं भद्रे माहात्म्यं मथुराभवम् ॥ स्मरणाद्यस्य पापानि नश्यन्ते पूर्वजन्मनि
હે ભદ્રે, મથુરા-ઉદ્ભવ આ માહાત્મ્ય તને કહેલું છે; જેના સ્મરણમાત્રથી પૂર્વજન્મનાં પાપો નાશ પામે છે।
Verse 112
एतत्त्वयानाव्रतिने न चाशुश्रूषये तथा ॥ कथनीयं महाभागे यश्च नार्चयते हरिम्
હે મહાભાગે, આ તારે અવ્રતી (નિયમવિહિન)ને કહેવું નહીં, તેમજ જે સેવા-શ્રવણમાં અશ્રદ્ધાળુ હોય તેને પણ નહીં; અને જે હરિની અર્ચના ન કરે તેને પણ ન કહેવું।
Verse 113
तीर्थानां परमं तीर्थं धर्माणां धर्ममुत्तमम् ॥ ज्ञानानां परमं ज्ञानं लाभानां लाभ उत्तमः
આ તીર્થોમાં પરમ તીર્થ છે, ધર્મોમાં ઉત્તમ ધર્મ છે; જ્ઞાનોમાં પરમ જ્ઞાન છે, અને લાભોમાં સર્વોત્તમ લાભ છે।
Verse 114
कथनीयं महाभागे पुण्यान्भागवतांसदा ॥ सूत उवाच ॥ एतच्छ्रुत्वा प्रभोर्वाक्यं धरणी विस्मयान्विता ।
હે મહાભાગે, પુણ્યવાન ભાગવત-ભક્તોની કથા સદા કહેવી જોઈએ. સૂત બોલ્યા—પ્રભુના વચન સાંભળી ધરણી (પૃથ્વી) વિસ્મયથી ભરાઈ ગઈ।
Verse 115
पप्रच्छ मुदिता देवी प्रतिमास्थापनं प्रति ।
મુદિત દેવીએ પ્રતિમા-સ્થાપન વિષે પૂછ્યું.
Verse 116
तस्मिन्क्षणे न च कृतं व्रतं जप्यं विमोहनात् ॥ कृपया परिभूतस्य कौतुकॆन निरीक्षता ।
તે ક્ષણે મોહથી ન વ્રત થયું, ન જપ થયો; અને કરુણા હોવા છતાં અપમાનિતને કૌતુકથી નિહાળ્યો।
Verse 117
सा चैकान्ते च दिवसे पानमांसरता सदा ॥ पुरुषेण सहासीना शय्यायां मदविह्वला ।
તે સદા પાન અને માંસમાં આસક્ત; દિવસે એકાંતમાં પુરુષ સાથે શય્યા પર બેઠી, મદથી વ્યાકુળ હતી।
Verse 118
उवाच ते तदा विप्रोऽभवत्सन्तानजाः स्त्रियः ॥ आनीतास्तव पुष्ट्यार्थं यथेच्छसि तथा कुरु ॥ १०९ ॥ अगस्त्य उवाच ॥ स्नात्वैषा ध्रुवतीर्थे तु ब्रह्मणोक्तक्रमेण च ॥ करोतु तर्पणं चास्मिन्पूर्वोक्तविधिना त्वियम् ।
ત્યારે બ્રાહ્મણે કહ્યું— “તારી પુષ્ટિ માટે તારા વંશજ સ્ત્રીઓ લાવવામાં આવી છે; જેમ ઇચ્છો તેમ કરો।” અગસ્ત્યે કહ્યું— “ધ્રુવતીર્થમાં સ્નાન કરીને, બ્રહ્માએ કહેલા ક્રમ મુજબ, આ સ્ત્રી અહીં પૂર્વોક્ત વિધિથી તર્પણ કરે।”
Verse 119
पितॄणां मुक्तिदं चान्यन्न भूतं न भविष्यति ॥ आषाढ्याः पञ्चमे पक्षे प्रतिपत्प्रभृतित्वथ ।
પિતૃઓને મુક્તિ આપનારું આ સમાન બીજું કશું હતું નથી, ભવિષ્યમાં પણ નહીં હોય. પછી આષાઢમાં પાંચમા પક્ષે પ્રતિપદથી આરંભ…
Verse 120
पठति श्रद्धया युक्तो ब्राह्मणानां च सन्निधौ ॥ स पितॄंस्तर्पयेत्सर्वानभिगम्य गयाशिरे ।
જે શ્રદ્ધાપૂર્વક બ્રાહ્મણોની સન્નિધિમાં આનું પાઠ કરે છે, તેણે ગયાશિર જઈ તર્પણ દ્વારા સર્વ પિતૃઓને તૃપ્ત કરવાં જોઈએ.
Verse 121
वेपथुः कोटराक्षश्च पृष्ठलग्नलघूदरः ॥ ऊरुचर्मास्थिरुक् त्रस्तो जृम्भमाणो भृशं कृशः ।
તે કંપે છે, આંખો અંદર ધસી ગઈ છે, નાનું પેટ પીઠને ચોંટેલું છે; જાંઘની ચામડી લટકે છે, હાડકાંના દુખાવાથી પીડિત, ભયભીત, વારંવાર બગાસાં ખાતો—અતિ કૃશ।
Verse 122
ते स्वधापूजितैः पुत्रैर्गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ अद्य राज्ञस्तु पितरश्चन्द्रसेनस्य पूजिताः ।
સ્વધા-અર્પણથી પુત્રો દ્વારા પૂજિત થયેલા તેઓ પરમ ગતિને પામે છે. આજે તો રાજા ચન્દ્રસેનના પિતૃઓ પૂજિત થયા છે.
Verse 123
स्थिताः एतावदेवं तु कालं यास्यामहेऽम्बुधौ ॥ नरके त्वप्रतिष्ठे तु निराशाः स्वेन कर्मणा ।
‘આટલો સમય આમ રહીને અમે જળમાં પ્રવેશ કરીશું; પરંતુ અસ્થિર નરકમાં તેઓ પોતાના કર્મના કારણે નિરાશ રહે છે.’
Verse 124
पित्रे प्रथमतॊ दद्यान्मात्रे दद्यादथाचरन् ॥ गोत्रं माता नाम देवी तृप्यत्वेवं स्वदोच्चरन् ॥
પ્રથમ પિતાને અર્પણ આપવું, ત્યારબાદ માતાને આપવું—એ રીતે આચરણ કરવું. ગોત્ર ઉચ્ચારીને—“માતા, નામે દેવી, તૃપ્ત થાઓ”—કહી અને ‘સ્વધા’ ઉચ્ચારવું.
Verse 125
वार्यपि श्रद्धया दत्तं तदानन्त्याय कल्पते ॥ श्रद्धया ब्राह्मणेनैव यथा श्राद्धविधिक्रिया ॥
શ્રદ્ધાથી આપેલું પાણી પણ અનંત પુણ્યનું કારણ બને છે. તેમજ વિધાનુસાર શ્રદ્ધાવાન બ્રાહ્મણ દ્વારા જ શ્રાદ્ધવિધિ કરવી જોઈએ.
Verse 126
सीतावाक्यप्रतुṣ्टेन तस्यै प्रादाद्वरं विभुः ॥ अशुचीनि गृहाण्येव तथा श्राद्धहवींषि च ॥
સીતા ના વચનોથી પ્રસન્ન થઈ પ્રભુએ તેણીને વર આપ્યો—અશુચિ ગૃહોમાં પણ, તેમજ શ્રાદ્ધની હવિ (પિંડાદિ અર્પણ) વિષયે પણ (અનુમતિ).
Verse 127
मौनव्रतधरा यान्ति पुनः प्राप्यार्थहेतवे ॥ एवमेतन्महाप्राज्ञ यन्मां त्वां परिपृच्छसि ॥
મૌનવ્રત ધારણ કરનારાઓ તે નિયમ મુજબ આગળ વધે છે અને ફરી પોતાના હેતુ માટેનું પ્રયોજન પ્રાપ્ત કરે છે. હે મહાપ્રાજ્ઞ, તમે મને જે પૂછો છો તે આમ જ છે.
Verse 128
किं तद्वद यथाकार्यं येन सिद्धं भवेदिदम् ॥ त्रिकालज्ञ उवाच ॥ या सा ते राजमहीषी तामानय वराननाम् ॥
“એ શું છે? આ સિદ્ધ થાય તે માટે શું કરવું તે કહો.” ત્રિકાલજ્ઞે કહ્યું—“તારી જે રાણી છે, તે સુંદરમુખીને લઈ આવ.”
Frequently Asked Questions
The chapter frames ethical responsibility through ritual order: descendants are depicted as accountable for sustaining social continuity (santati) and performing properly regulated offerings (tarpaṇa/śrāddha). The narrative uses the suffering being’s condition to argue that neglect, procedural impropriety, and social disorder (expressed via the yoni-saṅkara motif) produce instability, while disciplined, correctly timed and correctly addressed rites restore relational balance between living communities and ancestral lineages.
The text specifies a calendrical window connected with Āṣāḍha: “Āṣāḍhyāḥ pañcame pakṣe” beginning from śukla-pratipad up to the end of the bright fortnight (śukla-pratipad-anta). It also references Aśvin as a period in which pitṛs are described as ‘dhruvam āsthitāḥ’ (stably present) for receiving śrāddha and piṇḍa offerings, indicating seasonally intensified accessibility of pitṛs at Dhruvatīrtha.
Although presented as ritual instruction, the chapter implicitly links Pṛthivī’s stability to orderly human conduct: tīrtha spaces (rivers and crossings) function as managed ecological-religious zones where correct practices regulate community behavior (purity norms, timing, restraint, gifting). By portraying Dhruvatīrtha as a site where disciplined rites transform disorder into resolution, the text can be read as an early model of ‘ritual ecology’—a framework in which social regulation around water-sites contributes to terrestrial balance and communal sustainability.
A royal figure, King Candrasena, anchors the narrative’s administrative setting. The instructing authority is a tri-kāla-jña sage, and the dialogue later includes attribution to Agastya in the didactic section on when rites become ineffective (adeśa-kāla, vidhihīna, apātra). Epic-cultural references appear via Rāma, Sītā, Rāvaṇa, and Trijaṭā, and a Nāga figure Vāsuki is mentioned in an exemplum about ritual validity and permissions, situating the chapter within broader Sanskrit cultural memory.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.